Anemurium'dan Geç Antik ve Erken Doğu Roma Kuşak Tokaları: Tipoloji, Bağlam ve Yeni Kanıtlar

Öz

Bu makale, Küçük Asya’da bulunan Dağlık Kilikia’nın önemli liman kentlerinden Anemurium’da 2018–2025 yılları arasında gerçekleştirilen kazılarda ele geçen ve daha önce yayımlanmamış on üç bronz kemer tokasını katalog, tipoloji ve kontekst temelinde değerlendirmektedir. Buluntular, Merkez A Yapısı, Nekropol Kilisesi, Küçük Hamam, Merkez (III 5) Hamamı ve Sütunlu Cadde sondajı gibi farklı mimari birimlerde yürütülen kazılardan gelmekte olup, kentin Geç Antik ve erken Doğu Roma yerleşim dokusunun işlevsel ve sosyal çeşitliliğini yansıtmaktadır. Araştırmanın temel amacı, söz konusu kemer tokalarını güvenilir arkeolojik kontekstler temelinde tipolojik ve kronolojik açıdan yeniden değerlendirmek ve üretim, yayılım ile kullanım dinamiklerine ilişkin mevcut modelleri tartışmaya açmaktır. Bu doğrultuda morfolojik tanımlama, Russell ve Schulze-Dörrlamm tipolojileri çerçevesinde karşılaştırmalı sınıflandırma ve yapı bazlı kontekst analizi birlikte uygulanmıştır. Bulgular, Anamur kemer tokası repertuvarının sabit plakalı minyatür formlardan menteşeli örneklere kadar uzanan geniş bir biçimsel çeşitlilik sergilediğini ve kronolojinin özellikle MS 5. yüzyıl sonu ile 7. yüzyıl ortaları arasında yoğunlaştığını göstermektedir. Çalışma, Küçük Asya’da doğrudan kazı kontekstine dayanan verileri artırarak Doğu Roma kemer tokalarına ilişkin tartışmaları sağlam bir arkeolojik zemine taşımaktadır. Literatürde sınırlı temsil edilen bazı tipler için yeni ve güvenilir kronolojik veriler sunmakta; belirli formlar için Küçük Asya’dan ilk kontekstli örnekleri belgelemektedir. Böylece kemer tokalarının yalnızca tipolojik değil, aynı zamanda sosyal, sembolik ve ekonomik boyutlarıyla değerlendirilmesine imkân tanımakta ve Küçük Asya’nın Doğu Roma üretim ve dağıtım ağlarındaki rolünü daha belirgin biçimde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Doğu Roma Kemer Tokaları
• Kemer Tokalarının Tipolojisi
• Küçük Asya Kemer Tokaları
• Anemurium Metal Buluntuları

Late Antique and Early East Roman Belt Buckles from Anemurium: Typology, Context and New Evidence

Abstract

This article presents a study of thirteen previously unpublished bronze belt buckles recovered during excavations conducted between 2018 and 2025 at Anemurium, one of the principal harbour cities of Cilicia Tracheia Region in Asia Minor. Integrating catalogue documentation with typological and contextual analysis, the study examines material from a range of architectural units, including Central Building A, the Necropolis Church, the Small Bath, the Central Bath (III 5), and the Colonnaded Street sondage, thereby reflecting the functional and social diversity of the city’s Late Antique and early East Roman urban fabric. The primary aim is to reassess these buckles typologically and chronologically on the basis of secure archaeological contexts and to re-evaluate existing models concerning their production, distribution, and patterns of use. Methodologically, the analysis combines detailed morphological description with comparative classification according to the typological systems of Russell and Schulze-Dörrlamm, alongside a building-based contextual assessment. The results indicate that the Anemurium belt buckle repertoire exhibits a broad range of formal variation, extending from miniature fixed-plate forms to hinged examples, with a chronological concentration between the late fifth and the mid-seventh centuries AD. By expanding the corpus of securely excavated material from Asia Minor, the study places discussions of East Roman belt buckles on firmer archaeological foundations. It provides new and reliable chronological data for types that remain underrepresented in the literature and documents the first contextually attested examples of certain forms from Asia Minor. In doing so, the article moves beyond purely typological evaluation, highlighting the social, symbolic, and economic dimensions of belt buckles and underscoring the central role of Asia Minor within East Roman production and distribution networks. The analysis employs Russell’s typology for Anemurium together with Schulze-Dörrlamm’s classification of Byzantine belt buckles, reconsidering major groups such as A6–A9, D9 (Balgota type), D12 (Syrakus), D14, D20, D22, and E21 within their structure-specific archaeological contexts. While most of the buckles consist of miniature fixed-plate forms, the catalogue also includes a rectangular-framed element belonging to a multi-part belt set and a hinged example of the E21 type. Typological and stratigraphic evidence indicates that these belt buckles cluster within a relatively narrow chronological span extending from the late 5th to the mid-7th century AD. The Anemurium assemblage expands the number of known Asia Minor examples for several rare types and, importantly, provides the first securely stratified contexts for them. In particular, the rectangular-framed Cat. 3, the drop-shaped Cat. 9, the D14 buckle Cat. 12, and the E21 buckle Cat. 13 offer new and significant data that strengthen the role of Asia Minor within the production and circulation networks of Byzantine belt buckles. Collectively, the findings demonstrate that these objects were not merely functional fasteners associated with trouser belts, but rather multi-layered indicators of status, identity, and Christian symbolism.

Keywords

• East Roman Belt Buckles
• Typology of Belt Buckles
• Asia Minor Belt Buckles
• Anemurium Metal Artefacts

References

1. Altun, İ. F. (2015). Kuşadası Kadıkalesi/Anaia kazısı 2001–2012 sezonu Bizans küçük buluntuları (Unpublished doctoral dissertation). Ege University, Institute of Social Sciences, İzmir.
2. Arık, R. (1988). 1987 yılı Kubad-Abad Kazısı. X. KST, (2), 401–420. Csallány, D. (1954). Les monuments de l’industrie byzantine des métaux I. Acta Antiqua, 2, 311–348.
3. Eger, C. (2010). Byzantinische Gürtelschnallen aus Nordafrika – ein typologischer Überblick. Ephemeris Napocensis, XX, 129–168.
4. Enez, A. (2019). Küçükçekmece Göl Havzası (Bathonea) metal buluntuları (Unpublished master’s thesis). Trakya University, Institute of Social Sciences, Edirne.
5. Fabijanić, T. (2008). New Considerations of Early Byzantine Belt Buckles of the "Bologna/Balgota" Type. Archaeologia Adriatica, 2 (1), 129-139.
6. Ferrazzoli, A. F. (2012). Byzantine small finds from Elaiussa Sebaste. In C. Böhlendorf-Arslan & A. Ricci (Eds.), Byzantine small finds in archaeological contexts (Byzas 15, pp. 289–307). Ege Yayınları.
7. Haas, B. & Schewe, R. (1993). Byzantinische Gürtelbeschläge im Germanischen Nationalmuseum. Anzeiger des Germanischen Nationalmuseums, 1993, pp. 255-273.
8. Harrison, R. M., & Hill, L. B. (1986). Excavations at Saraçhane in Istanbul. Volume 1, Excavations, structures, architectural decoration, small finds, coins, bones, and molluscs. Princeton University Press.

9. Kadıoğlu, M., & Rummel, P. von. (2003). Frühbyzantinische Bronzefunde aus dem Theater von Nysa am Mäander. Anadolu/Anatolia, 24, 103–119.
10. Khairedinova, E. A., Antipenkoa, A. V. and Aibabina,A. I. (2021). New Data on the Production of Byzantine Buckles of the “Syracuse” Type. Nanobiotechnology Reports, 2021, Vol. 16, No. 5, 555–560.
11. Korkmaz, Z., & Tekocak, M. (2023). Anemurium Son Dönem Kazılarında Ortaya Çıkarılan A ve B Yapıları Üzerine Bir Değerlendirme. Seleucia, XIII, 21–42.
12. Lightfoot, M. (2003). Afyon Arkeoloji Müzesi ve Amorium kazılarında bulunan Bizans tokaları. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 73, 119–134.
13. Militsi-Kechagia, E. (2012). Small finds from the early Christian settlement of Kefalos in Kos, Dodecanese. In C. Böhlendorf-Arslan & A. Ricci (Eds.), BYZAS 15 Byzantine small finds in archaeological contexts (pp. 263–275).
14. Otten, T., Evans, J., Lamb, A., Müldner, G., Pirson, A., & Teegen, W.-R. (2011). Ein frühbyzantinisches Waffengrab aus Pergamon: Interpretationsmöglichkeiten aus archäologischer und naturwissenschaftlicher Sicht. Istanbuler Mitteilungen, 61, 347–422.
15. Oyarçin, K., & Tekocak, M. (2020). Anemurium Nekropol Kilisesi Heraclius Definesi. Seleucia, X, 269-295.
16. Pülz, A. M. (2020a). Byzantinische Kleinfunde aus Ephesos: ausgewählte Artefakte aus Metall, Bein und Glas. Textband. Österreichische Akademie der Wissenschaften.
17. Pülz, A. M. (2020b). Byzantinische Kleinfunde aus Ephesos: Ausgewählte Artefakte aus Metall, Bein und Glas. Katalog und Tafelband. Österreichische Akademie der Wissenschaften.
18. Quast, D. (1996). Schmuckstein- und Glasschnallen des 5. und frühen 6. Jahrhunderts aus dem östlichen Mittelmeergebiet und dem Sassanidenreich. Archäologisches Korrespondenzblatt, 26, 334–345.
19. Riemer, E. (1995). Byzantinische Gürtelschnallen aus der Sammlung Diergardt im Römisch-Germanischen Museum Köln. Kölner Jahrbuch für Vor- und Frühgeschichte, 28, 777–809.
20. Russell, J. (1982). Byzantine instrumenta domestica from Anemurium: The significance of context. In R. L. Hohlfelder (Ed.), City, town and countryside in the Early Byzantine era (pp. 133–154). New York.
21. Russell, J. (1988). Conservation and excavation at Anemurium, (Eski Anamur), 1987. Echos du Monde Classique, Classical News and Views, XXX (2), 131–134.
22. Russell, J. (1989). Christianity at Anemurium (Cilicia). In Actes du XIe congrès international d'archéologie chrétienne, Lyon, Vienne, Grenoble, Genève, Aoste, 21–28 septembre 1986 (pp. 1621–1637). École Française de Rome.
23. Schulze-Dörrlamm, M. (2009a). Byzantinische Gürtelschnallen und Gürtelbeschläge im Römisch-Germanischen Zentralmuseum. Teil 1. Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums.
24. Schulze-Dörrlamm, M. (2009b). Byzantinische Gürtelschnallen und Gürtelbeschläge im Römisch-Germanischen Zentralmuseum. Teil 2. Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums.
25. Şahin, F. (2018). Patara V.2: Patara metal buluntuları. Ege Yayınları.
26. Tekocak, M. (2019). Excavation and restoration studies at Anemurium in 2018. ANMED, 17, 212–221.
27. Tekocak, M., & Aldemir, C. (2019). Anemurion Anadolu’nun Güneyinde Bir Liman Kenti. Anemurion Çalışmaları-1. Sage Yayınevi.
28. Tekocak, M. (2020). Anadolu’nun güneyinde bir liman kenti: Anemurium. Mersin Arkeolojik Kazıları ve Araştırmaları, 178-209.
29. Tekocak, M. (2022). Anemurium kazı ve restorasyon çalışmaları: 2019–2020. In 2019–2020 Yılı Kazı Çalışmaları (Cilt 3, pp. 115–136). Ankara.
30. Tekocak, M., & Aldemir, C. (2024). Yeni Kazılar ve Buluntular Işığında Anemurium Küçük Hamamı. In S. Durugönül, D. Kaplan, & U. Tepebaş (Eds.), Kilikia Arkeolojisi: Yeni Buluntular ve Yorumlar (pp. 221–264). Bilgin Kültür Yayınları.
31. Tekocak, M., & Aldemir, C. (2025). Anemurium kazı ve restorasyon çalışmaları: 2023. In 44. Kazı Sonuçları Toplantısı Bildirileri (Cilt 3, pp. 513–553). Nevşehir.
32. Tekocak, M., & Aldemir, C. (2026). Arkeolojik Araştırmalar Bağlamında Anemurium’un 2019 Sezonu Üzerine Genel Bir Bakış. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 91, 61-84.
33. Werner, J. (1955). Byzantinische Gürtelschnallen des 6. und 7. Jahrhunderts aus der Sammlung Diergardt. Kölner Jahrbuch für Vor- und Frühgeschichte, 1, 36–48.
34. Yıldırım, E. (2024). 23 Stratonikeia metal toka ve kayış aksamları. In B. Söğüt (Ed.), Stratonikeia – Antik dönemlerden günümüze (378–393). İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Yücel-Dinç, E. (2019). Tralles Aşağı Kent metal üretim atölyeleri (Unpublished master’s thesis). Dokuz Eylül University, Institute of Social Sciences, İzmir.