An Evaluation of the Perception of Antiquities in the Ottoman Empire: The Discourse of Indifference and Forced Transformation

Abstract

This article examines the historical context and conceptual framework of the Ottoman Empire’s approach to antiquities, which has often been assessed through the lens of modern notions of cultural heritage. The relatively late emergence of interest in antiquities and the delayed institutionalization of preservation practices in the Ottoman context have frequently been interpreted as a lack of concern. However, Ottoman engagement with ancient remains was shaped by a distinct set of political, cultural, and epistemological priorities, including conquest-oriented state practices, Islamic aesthetic and ontological references, and the limited significance attributed to antiquity as a source of political legitimacy. Within this framework, ancient structures were not primarily perceived as heritage objects requiring preservation, but rather as functional spaces, endowment properties, or moral reminders. Drawing on both secondary literature and selected Ottoman archival documents, the article argues that the establishment of museums and the development of antiquities legislation in the nineteenth century should be understood less as the outcome of an internalized heritage consciousness than as a response to the Ottoman Empire’s compelled adaptation to diplomatic, legal, and cultural competition with European powers. Accordingly, the institutionalization of interest in antiquities emerges as a component of forced modernization aimed at safeguarding sovereignty, territorial authority, and international legitimacy.

Keywords

• Ottoman Empire
• antiquities
• cultural heritage
• modernization
• diplomacy

Osmanlı Devleti’nde Eski Eser Algısı Üzerine Bir Değerlendirme: Kayıtsızlık Söylemi ve Zorunlu Dönüşüm

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin eski eserlere yönelik yaklaşımını, modern kültürel miras anlayışının sunduğu normatif çerçeveden bağımsız olarak, kendi tarihsel ve kavramsal bağlamı içinde ele almaktadır. Osmanlı’da eski eserlere yönelik ilginin görece geç ortaya çıkması ve bu alandaki koruma uygulamalarının geç kurumsallaşması, literatürde çoğu zaman bir “kayıtsızlık” göstergesi olarak değerlendirilmiştir. Oysa Osmanlıların antik kalıntılarla kurduğu ilişki; fetih merkezli devlet pratiği, İslamî estetik ve ontolojik referanslar ile antikitenin siyasal meşruiyet üretiminde sınırlı bir anlam taşıması gibi özgün siyasal, kültürel ve epistemolojik öncelikler çerçevesinde şekillenmiştir. Bu bağlamda eski yapılar, çoğunlukla korunması gereken tarihsel miras unsurları olarak değil; işlevsel mekânlar, vakıf mülkleri ya da ahlaki–ibretlik unsurlar olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, mevcut literatürle birlikte seçilmiş Osmanlı arşiv belgelerine dayanarak, XIX. yüzyılda müzecilik faaliyetlerinin ve eski eserlere ilişkin hukuki düzenlemelerin ortaya çıkışını, içsel bir kültürel miras bilincinin doğal sonucu olmaktan ziyade, Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletleriyle artan diplomatik, hukuki ve kültürel rekabet ortamında geliştirdiği zorunlu uyum stratejilerinin bir parçası olarak yorumlamaktadır. Bu çerçevede eski eserlere yönelik kurumsal ilgi, devletin egemenliğini, toprak üzerindeki tasarruf hakkını ve uluslararası meşruiyetini koruma amacına hizmet eden bir zorunlu dönüşüm alanı olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• eski eserler
• kültürel miras
• modernleşme
• diplomasi

References

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives] (BOA). (23 November 1893). Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT, 187/138).
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives] (BOA). (24 July 1901). Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT, 565/25).
3. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives] (BOA). (4 March 1882). Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT, 74/146).
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives] (BOA). (4 December 1882). Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT, 78/30).
5. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives] (BOA). (14 December 1882). Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT, 78/50).
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives] (BOA). (1 April 1851). Hariciye Nezareti Mektubî Kalemi Evrakı (HR. MKT, 187/138).
7. Abadan, Y. (2019). Tanzimat Fermanının tahlili. In H. İnalcık & M. S. Seyitdanlıoğlu (Eds.), Tanzimat değişim sürecinde Osmanlı İmparatorluğu (pp. 57–88). İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Berkes, N. (2003). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.

9. Berkok, N. (1990). Eski eser kaçakçılığı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 34(1–2), 325–339.
10. Çelik, Z. (2011). İmparatorluğun mirası: Geç Osmanlı devrinde eski eserlerin algılanması. In Z. Bahrani, Z. Çelik, & E. Eldem (Eds.), Geçmişe hücum: Osmanlı İmparatorluğu’nda arkeolojinin öyküsü, 1753–1914 (pp. 443–477). Kitap Yayınevi.
11. Demirel, F. (2001). 1890 Petersburg Hapishaneler Kongresi. Toplumsal Tarih, 15(89), 11–14.
12. Diaz-Andreu, M. (2007). A world history of nineteenth-century archaeology: Nationalism, colonialism, and the past. Oxford University Press.
13. Eldem, E. (2011). Huzurlu bir ilgisizlikten sıkıntılı bir kaygıya: Osmanlıların gözünde eski eserler, 1799–1869. In Z. Bahrani, Z. Çelik, & E. Eldem (Eds.), Geçmişe hücum: Osmanlı İmparatorluğu’nda arkeolojinin öyküsü, 1753–1914 (pp. 281–329). Kitap Yayınevi.
14. Ergün, C. (2013). Ahmed Cevdet Paşa’nın tarih tasavvuru (Unpublished master’s thesis). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Etem, H. (1932). Müzeler. In I. Türk Tarih Kurumu Kongresi (2–11 Temmuz 1932): Konferanslar, müzakere zabıtları (pp. 532–566). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Eyice, S. (1985). Arkeoloji Müzesi ve kuruluşu. In Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (6, 1596–1603). İletişim Yayınları.
17. Gottschlich, J., & Zaptçıoğlu, D. (2023). Kayzer’in hazine avcıları: Alman arkeologların Doğuyu yağmalaması (Çev. F. Gürbüz Gerholdt). Alfa Yayınları.
18. Hamilakis, Y. (2020). Ulus ve harabeleri: Yunanistan’da antikite, arkeoloji ve ulusal imgelem (Çev. A. Boren, ). İletişim Yayınları.
19. İnalcık, H. (2019). Sened-i İttifak ve Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu. In H. İnalcık & M. S. Seyitdanlıoğlu (Eds.), Tanzimat Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu (pp. 89–110). İş Bankası Kültür Yayınları.
20. Mumcu, A. (1969). Eski eserler hukuku ve Türkiye. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26(3), 45–78.
21. Muşmal H., & Gümüş H. (2022). Türkiye’de Eski Eser Kaçakçılığı (1839-1938), Palet Yayınları.
22. Oğuzoğlu, Y. (2000). Osmanlı devlet anlayışı. Eren Yayıncılık.
23. Ortaylı, İ. (1985). Tanzimat’ta vilayetlerdeki eski eser taraması. In Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (6, 1599–1600). İletişim Yayınları.
24. Ortaylı, İ. (2018). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. Kronik Kitap.
25. Özçeri, E. (2016). Displaying the empire: A search for self-representation of the Ottoman Empire in the international exhibitions of the nineteenth century. Libra Yayınları.
26. Schnapp, A. (1996). The discovery of the past: The origins of archaeology. British Museum Press.
27. Serbestoğlu, İ. (2020). Antikiteye emperyal ilgi: Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında Baalbek’te arkeoloji ve turizm. In N. İpek & İ. Serbestoğlu (Eds.), Doç. Dr. İlknur Karagöz’e armağan (pp. 361–389). Serander Yayınları.
28. Serbestoğlu, İ., & Açık, T. (2013). Osmanlı Devleti’nde modern bir okul projesi: Müze-i Hümâyûn Mektebi. Gazi Akademik Bakış, 6(12), 157–172.
29. Seyitdanlıoğlu, M. (2019). Divan-ı Hümayun’dan Meclis-i Meb’usan’a Osmanlı İmparatorluğu’nda yasama. In H. İnalcık & M. Seyitdanlıoğlu (Eds.), Tanzimat Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu (pp. 371–385). İş Bankası Kültür Yayınları.
30. Shaw, W. M. K. (2004). Osmanlı müzeciliği: Müzeler, arkeoloji ve tarihin görselleştirilmesi. İletişim Yayınları.
31. Şahin, B. (2023). Samsun’da Osmanlı dönemi Âsar-ı Atîka araştırmaları (1863–1911). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 35, 121–146.
32. Şimşek, F., & Dinç, G. (2009). XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda eski eser anlayışının doğuşu ve bu alanda uygulanan politikalar. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(16), 101–126.
33. Tan, H. (2025). The engineer rebuilding the empire: The contributions of Mr Ritter to the modernization of the Ottoman Empire (1856–1878). Middle Eastern Studies, 61(5), 598–612.
34. Taylor, W. W. (1983), A study of archeology, Southern Illinois University.
35. Ünar, Ş. (2019). Osmanlı Devleti’nde eski eser anlayışının doğuşu ve gelişimi. Asya Studies, 8, 67–75. Yediyıldız, B. (2012). Vakıf. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (42, 479–486). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
36. Yıldırım, R., & Martal, A. (2002). Osmanlı yönetiminin arkeolojik eserlere bakış açısı. In XIII. Türk Tarih Kongresi (4–8 Ekim 1999): Kongreye sunulan bildiriler (3(2), 1095–1102). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Yıldız, G. (2012). Mapusâne: Osmanlı hapishanelerinin kuruluş serüveni (1839–1908). Kitabevi Yayınları.