OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 1019-469X Ankara Üniversitesi Late Modern Ottoman History Yakınçağ Osmanlı Tarihi II. Meşrutiyet Dönemi İşçi Hareketleri ve Bu Hareketlerin Meydana Getirdiği Sorunlar Üzerine Bir Deneme Aslan Taner AKSARAY ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ 03 31 2009 25 33 65 01 01 2009 02 18 2009 Copyright © 1990, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 1990 OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi

Osmanlı batılılaşması sosyal teşebbüslerin gelişmesini sağlamıştır. Tanzimat’ın sonlarına doğru sendika, grev gibi işçi haklarına yönelik ilk kıpırtıların başladığı görülmüştür. II. Meşrutiyetle birlikte siyasî, sosyal, kültürel ve idarî alanda önemli gelişmeler kaydedilmiştir. İşçilerin çalışma hayatını düzenlemek için kurulan sendikalar, işçilerin bilinçlenmesinde önemli rol oynamıştır. Bu çalışmada, II. Meşrutiyet Döneminde, grevlerin meydana getirdiği; sosyal, idarî ve iktisadî sorunlar ele alınmıştır. İşçi grevlerinin ortaya çıkmasında bir takım faktörler etki etmiştir. Bunlar; kötü çalışma koşulları, çalışma saatlerinin fazlalığı, düşük ücret, ücretlerin alınamaması önemli yer teşkil etmiştir. II. Meşrutiyet grevleri, siyasî temelden yoksun, tamamı sendikal örgütlenmeyle değil, kendiliğinden ortaya çıkan grevlerdir. Grevler, yapı, maden, taşıma ve dokuma endüstrilerinde sıklıkla görülmüştür. Bu alanlarda iş bırakmalar, üretimin ve hizmetlerin aksamasına ve durmasına yol açmıştır. Bundan dolayı, iktisadî ve sosyal açıdan büyük güçlüklerle karşılaşılmıştır. Başlangıçta hak talepleri şeklinde başlayan grevlerin yoğunluğu, iktisadî açıdan önemli sıkıntı oluşturduğu gibi, grevlerin meydana getirdiği taşkınlıklar, idarî ve güvenlik bakımından da sorun teşkil etmiştir.

 Meşrutiyet Sendika Grev a) Başbakanlık Osmanlı Arşiv Kaynakları Dahiliye Nezareti Emniyeti Umumiye 1. Şube (DH.EUM.1.Şb). Dahiliye Nezareti Emniyeti Umumiye Tahrirat Kalemi (DH.EUM.THR.). Dahiliye Nezareti İdare (DH.İD.). Dahiliye Nezareti Kalemi Mahsus (DH.KMS.). Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH.MKT.). Dahiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Kalemi (DH.MUİ.). İrade Kanun ve Nizamat (İ.KAN.). Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.). Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrak (Y.MTV.). b) Eserler ve Makaleler Adanır, Fikret, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Ulusal Sorun ile Sosyalizmin Oluşması ve Gelişmesi”, Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyalizm ve Milliyetçilik (1876-1923), (Der. Erik Jan Zürcher, Mete Tunçay), İletişim Yay., İstanbul, 1995. Ağralı, Sedat, Günümüze Kadar Belgelerle Türk Sendikacılığı, Son Telgraf Matbaası, İstanbul, 1967. Aksu, Osman Sulhi, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt, İstanbul, 1974. Akşin, Sina, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1987. Birinci, Ali, “II. Meşrutiyet’te İşsizlerin Kurduğu Çalışkan Kardeşler Cemiyeti”, Tarih ve Toplum, Sayı 64, Nisan 1989. Çavdar, Tevfik, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi (1839-1990), İmge Yayınları, Ankara, 1995. Deringil, Selim, “Legitimacy Structures in the Ottoman State: The Reign of Abdülhamid II (1876-1909)”, International Journal of Middle East Studies, 23 (1991), s. 345-359. Gülmez, Mesut, “1908 Grevleri (İlan-ı Hürriyet Grevleri)”, Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi, Cilt 1, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul, 1996. Gülmez, Mesut, “Sendika Hakkı, Toplu Sözleşme ve Grevi de İçeren Toplu Eylem Haklarını Kapsar mı?”, Çalışma ve Toplum, Cilt 3, 2008. Gülmez, Mesut, “Tanzimat’tan Sonra İşçi Örgütlenmesi ve Çalışma Koşulları”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türk Ansiklopedisi, Cilt 3, İletişim Yay., İstanbul, 1985. Gülmez, Mesut, Sendikal Hakların Uluslararası Kuralları ve Türkiye (UÇÖ/ILO Sözleşme ve İlkeleri), TODAİE Yayını, Ankara, 1988. Gülmez, Mesut, Türkiye’de Çalışma İlişkileri (1936 Öncesi), Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1991. Güzel, M. Şehmus, “1871 Ameleperver Cemiyeti”, Bilim ve Sanat, Sayı 8, Ağustos 1981. Güzel, M. Şehmus, Grev, Sosyalist Yayınlar, İstanbul, 1993. Güzel, M. Şehmus, Türkiye’de İşçi Hareketleri, Sosyalist Yayınlar, İstanbul, 1993. Güzel, M. Şehmus, “1908 Kadınları”, Tarih ve Toplum, Cilt 2, Sayı 6-12, 17 Temmuz 1984. Karakaşlı, Yavuz Selim, “Osmanlı Sanayi İşçisi Sınıfının Doğuşu (1839-1923)”, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine İşçiler (1839-1950), (Der. Donald Quataert, Erik Jan Zürcher, Çev. Cahide Ekiz), İletişim Yay., İstanbul, 1988. Kazgan, Gülten, Küreselleşme ve Yeni Ekonomik Düzen, Altın Kitaplar, İstanbul, 1997. Kongar, Emre, Toplumsal Değişme Kurumları ve Türkiye Gerçeği, Bili Yayınevi, Ankara, 1979. Kurthan, Fişek, Türkiye’de Kapitalizmin Gelişmesi ve İşçi Sınıfı, Doğan Yayınevi, Ankara, 1969. Makal, Ahmet, Osmanlı İmparatorluğu’nda Çalışma İlişkileri (1850-1920), İmge Kitabevi, Ankara, 1997. Nicole, M. N. A., “Bursa’da Kadın İşçilerin 1910 Grevi”, Toplumsal Tarih, Sayı 39, Mart 1997. Onur, Hakkı, “1908 İşçi Hareketleri ve Jön Türkler”, Türk ve Dünya, Mart 1977. Ökçün, Ahmet Gündüz, Tatil-i Eşgâl Kanunu 1909: Belgeler Yorumlar, SBFY, Ankara, 1982. Saymen, Ferit Hakkı, “Sendikalar Kanun Tasarısı Hakkında Mütalâa”, İşveren, Cilt 1, Sayı 2, 1963. Sencer, Oya, Türkiye’de İşçi Sınıfı, Habora Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1969. Sülker, Kemal, 100 Soruda Türkiye’de İşçi Hareketleri, Gerçek Yayınevi, İstanbul, 1968. Sülker, Kemal, Türkiye’de Sendikacılık Tarihi, Bilim Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1987. Sülker, Kemal, Türkiye’de Sendikacılık, İstanbul, 1955. Şanda, H. Avni, 1908 İşçi Hareketleri, İstanbul, 1976. Şanda, H. Avni, 1908’de Ecnebi Sermayesine Karşı İlk Kalkınmalar, Akşam Matbaası, İstanbul, 1332. Şişmanov, İvan Dimitır, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi, Belge Yay., İstanbul, 1978. Talas, Cahit, Sosyal Ekonomi, S Yayınları, Ankara, 1976. Toprak, Zafer, “İlan-ı Hürriyet ve Anadolu Osmanlı Demiryolu Memur ve Müstahdemini Cemiyet-i Uhûvvetkârânesi”, Tarih ve Toplum, Sayı 57, Eylül 1988. Toydemir, Sedat, “Türkiye’de İş İhtilaflarının Tarihçesi ve Bugünkü Durumu”, Sosyal Siyaset Konferansları, İktisat Fakültesi Yay., İstanbul, 1951. Tuna, Orhan, Grev Hakkı, İstanbul Üniversitesi Yayını, İstanbul, 1962. Türkdoğan, Orhan, “19. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda İşçi Sınıfının Doğuşu”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, XI/2 (1981), s. 5-22. Üstel, Füsun, “II. Meşrutiyet ve Vatandaşlığın İcadı”, Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce: Tanzimat ve Meşrutiyetin Birikimi, Cilt 1, İletişim Yay., İstanbul, 2000. Yazgan, Turan, “Türkiye’de Sendikal Hareketler”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Cilt 2, Sayı 20. Yazıcı, Erdinç, Osmanlı’dan Günümüze Türk İşçi Hareketi, Aktif Yayınları, Ankara, 1996. Yurdal, Milcan, Türkiye’de İşçi Hareketleri ve Sendikal Haklar, İstanbul, 1986.