OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 1019-469X Ankara Üniversitesi Early Modern Ottoman History Yeniçağ Osmanlı Tarihi Kuruluş Devri Osmanlı “Fakı” Zümresinin Tipik Bir Öncüsü: Tursun Fakı Gel Mehmet KIRŞEHİR AHİ EVRAN ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ, TARİH PR. 09 01 2009 26 93 116 05 10 2009 06 12 2009 Copyright © 1990, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 1990 OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi

Bu çalışmada, Osman Gâzî döneminde (1281-1324) yaşadığı rivayet edilen Tursun Fakı’nın menşei ve kimliği kaynak kritiği yöntemiyle ele alınmaktadır. Çalışmanın ana tezi, Tursun Fakı’nın “bilâd-ı Karaman” kökenli olduğuna yönelik rivayetin eleştirilebilir olduğu, onun asıl olarak Osman Gâzî’nin çevresinde bulunan imamlık yapma niteliklerine sahip “fakı”ların önde geleni olduğu ve bu yönüyle de kendisine XV. yüzyıl kroniklerinde Osmanlıların bağımsızlıklarını simgeleyen ilk hutbeleri okuma (hatiplik) ve kadılık yapma rollerinin atfedildiğidir.

 Tursun Fakı Kimlik Şeyh Edebalı Osman Gâzî Kuruluş A. Arşiv Kaynakları Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Tapu-Tahrir Defteri (T.T.), nu. 113, 453, 531, 1085 B. Yazma Kaynaklar Mahmud b. Süleyman el-Kefevî, Ketâibu A’lami’l-Ahyar Min Fukahai Mezhebi’n-Nu’mani’l-Muhtar, Süleymaniye Kütüphanesi, Reisülküttab, nu. 690 Takiyyüddin b. Abdülkadir et-Temimî, Tabakâtü’s-Seniyye fî Terâcimi’l-Hanefiyye, Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye, nu. 829 Taşköprîzâde, Şakâyıku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye, Süleymaniye Kütüphanesi, Kılıç Ali Paşa, nu. 753/1 C. Basılı Kaynaklar Anonim, Tevârih-i Âl-i Osman, Nşr. Frederic Giese, Breslav 1922 Aşıkpaşaoğlu Ahmed Âşıkî, Tevârih-i Âl-i Osman, (Osmanlı Tarihleri I), Nşr. Atsız, Türkiye Yay., İstanbul 1949 Âşıkpaşazâde, Âşıkpaşazâde Tarihi, Nşr. Âli Bey, İstanbul 1332 Beşir Çelebi, Tevârih-i Âl-i Osman, Nşr. İsmail Hikmet Ertaylan, İstanbul 1946 Fatih Devrinde Karaman Eyaleti Vakıfları Fihristi: Tapu ve Kadastro Umum Müdürlüğü Arşivindeki Deftere Göre, Haz. Feridun Nafiz Uzluk, Ankara 1958 Hoca Saadeddin Efendi, Tâcü’t-Tevârih, c.V, Haz. İ. Parmaksızoğlu, 4. baskı, Kültür Bak. Yay., Ankara 1999 Hüdavendigar Livası Tahrir Defterleri I, Haz. Ö. L. Barkan-E. Meriçli, TTK Yay., Ankara 1988 İbn-i Kemâl, Tevârih-i Âl-i Osman, c.I, Yay. haz. Ş. Turan, 2. baskı, TTK Yay., Ankara 1991 Mecdî Mehmed Efendi, Hadâiku’ş-Şakâ’ik (Şakâ’ik-i Nu’mâniye ve Zeyilleri, c.I, Yay. haz. Abdülkadir Özcan), Çağrı Yay., İstanbul 1989 Mehmed Neşrî, Kitâb-ı Cihannümâ, c.I, Nşr. F. R. Unat-M. A. Köymen, TTK Yay., Ankara 1995 Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî Yahud Tezkire-i Meşâhir-i Osmâniye, c.III, Haz. A. Aktan, A. Yuvalı-M. Hülagü, İstanbul 1996 Oruc b. Âdil, Tevârih-i Âl-i Osman, Nşr. Franz Babinger, Lafar-Hannover 1343/1925 Oruç Beğ Tarihi, Haz. Necdet Öztürk, Çamlıca Yay., İstanbul 2008 Şemseddin Sâmî, Kamûsu’l-A’lâm, c.4, İstanbul 1311 Tursun Fakih, Gazavat-ı Resulûllah, Haz. Numan Külekçi, Toker Yay., İstanbul 2002 Müneccimbaşı Ahmed Dede, Sahâifü’l-Ahbâr fi Vekâyiü’l-A’sar, c.I, Çev. İsmail Erünsal, tarih ve yer yok D. Tetkik Eserler / Makaleler AKSOY, Hasan, “Dursun Fakih”, DİA, c.10, İstanbul 1994 AKTEPE, M. Münir, “Taşköprî-zâde”, İA, c.12/1, Eskişehir 1997 Ârif Bey, “Devlet-i Osmâniye’nin Teessüsü ve Takarruru Devrinde İlim ve Ulema”, Darü’l-Fünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası, I/2, 1332 BABINGER, Franz, “Tursun Fakih”, Encyclopaedia of Islam, c.VIII, Brill-Leiden 1987 BELDICEANU-STEINHERR, Irene, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunun İncelenmesinde Tahrir Defterlerinin Önemi”, XIII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, III/3, Ankara 2002 BEDİR, Murteza, “Osmanlı Tarihinin Kuruluşu Aşamasında Fakihler ve Rolleri: XIV. Yüzyıl İznik ve Öncesine Ait Bir Araştırma”, Uluslararası İznik Sempozyumu 2005, Yay. haz. Ali Erbaş vd., İznik Belediyesi Kültür Yay., İstanbul 2005 BEDİR, Murteza, “Osmanlı Tarihinin Kuruluş Asrında (1389’a kadar) İlmiye’ye Dair Bir Araştırma: İlk Fakihler”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, Sayı 1, 2006 BOYRAZ, Şeref, ”Dursun Fakih’in ‘Umman Cengi’ Mesnevisinin Yeni Bir Nüshası: Cumhurnâme”, Türk Dili ve Edebiyatı Makaleleri, 2, Sivas 2003 ÇETİN, İsmet, “Tursun Fakih, Hayatı ve Eserleri”, Gazi Üniversitesi I. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1999 ÇETİN, İsmet, Tursun Fakih, Hayatı-Edebî Şahsiyeti-Mesnevîleri, İlesam Yay., Ankara 2002 DEVELİ, Hayati, “Tursun Fakih’in Gazavatnâmesinin Yayımı Üzerine”, Türklük Bilgisi Araştırmaları (TÜBA), c.27/II, 2003 DOĞRU, Halime, XVI. Yüzyılda Eskişehir ve Sultanönü Sancağı, 1992 ECER, Ahmet Vehbi, “Osmanlı Devleti’nin İstiklal Hutbesini Okuyan Devlet Adamı Dursun Fakih”, Osmanlı, c.1, Ed. G. Eren, Ankara 1999 GÜMÜŞKILIÇ, Mehmet, “Tursun Fakih’in Yeni Bir Eseri”, Türklük Bilgisi Araştırmaları (TÜBA), c.27/II, 2003 GÜNEŞ, Ahmet, “Tarih, Tarihçi ve Meşruiyet”, OTAM, Sayı 17, 2005 İMBER, Colin, “Tursun Fakih”, Encyclopaedia of Islam, c.X, Leiden-Brill 2000 İNALCIK, Halil, “Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış”, Osmanlı, c.1, Ed. G. Eren, Yeni Türkiye Yay., Ankara 1999 İNALCIK, Halil, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Problemi”, Doğu Batı, Sayı 7, 1999 İNALCIK, Halil, “Osmanlı Tarihçiliğinin Doğuşu”, Çev. Fahri Unan, Söğüt’ten İstanbul’a: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, Der. O. Özel-M. Öz, İmge Yay., Ankara 2000 İNALCIK, Halil, “Âşıkpaşazâde Tarihi Nasıl Okunmalı?”, Çev. F. Unan, Söğütten İstanbul’a: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, Der. O. Özel-M. Öz, İmge Yay., Ankara 2000 İNALCIK, Halil, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu”, Türkler, c.9, Ed. H. C. Güzel-K. Çiçek-S. Koca, Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002 KAFADAR, Cemal, Between Two Worlds: The Construction of The Ottoman State, University of California Press, Berkeley/Los Angeles/London 1995 KAFADAR, Cemal, İki Cihan Âresinde: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Çev. Ceren Çıkın, Yay. haz. Mehmet Öz, Birleşik Yay., Ankara 2010 KAPLANOĞLU, Raif, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Avrasya Etnografya Vakfı Yay., İstanbul 2000 KOÇ, Yunus, “Osmanlı Beyliği’nin Teşekkülü”, Beylikten Cihan Devletine, Milliyetçilik ve Milliyetçilik Tarihi Araştırmaları VII, Ankara 2000 KONYALI, İbrahim Hakkı, Abideleriyle ve Kitabeleriyle Konya Tarihi, Konya 1964 KÖPRÜLÜ, Fuad, “Anadolu’da İslamiyet”, Anadolu’da İslamiyet, Yay. haz. Mehmet Kanar, 2. baskı, İnsan Yay., İstanbul 2000 KÜÇÜKDAĞ, Yusuf, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Etkin Rol Oynayan Konya’lı İlim, Fikir ve Devlet Adamları”, Konya Kitabı V, Ed. Yusuf Küçükdağ, Konya 2002 MÉNAGE, Victor L., “Osmanlı Tarih Yazıcılığının İlk Dönemleri”, Çev. Mehmet Öz, Söğüt’ten İstanbul’a: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, Der. O. Özel-M. Öz, İmge Yay., Ankara 2000 OCAK, Ahmet Yaşar, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Ahilik ve Şeyh Edebalı: Problematik Açıdan Bir Sorgulama”, II. Uluslararası Ahilik Kültürü Sempozyumu Bildirileri, Kültür Bak. Yay., Ankara 1999 OCAK, Ahmet Yaşar, Babaîler İsyanı: Alevîliğin Tarihsel Alt Yapısı Yahut Anadolu’da İslâm-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü, 3. baskı, Dergah Yay., İstanbul 2000 ÖCAL, Safa, “Dursun Fakih”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, c.2/8, 1980 ÖZ, Mehmet, “Tarihi ve Sosyolojik Açıdan Osmanlı Beyliği”, Beylikten Cihan Devletine, Milliyetçilik ve Milliyetçilik Tarihi Araştırmaları VII, Ankara 2000 ÖZYURT, Mustafa, Dursun Fakih ve Gazavatnâmesi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1995 SARAR, İsmail Ali, “Bilgin-Şair Dursun Fakih, İlk Osmanlı Hutbesinin Eskişehir Karacaşehir Camii’nde Okunması-İlk Bayram Hutbesinin Eskişehir’de Okunması ve Gazavat-nâmesi”, VIII. Uluslararası Türk Halk Edebiyatı Semineri, Eskişehir 2000 SEVİM, Sezai, “Osman Gâzî’nin İrtibatlı Olduğu Düşünürlere Dair”, Osmanlı, c.7, Ed. G. Eren, Yeni Türkiye Yay., Ankara 1999 ŞAHİN, Kamil, “Edebâli”, DİA, c.10, İstanbul 1994 ŞAHİN, Hatice, Tursun Fakih, Gazavatname (Dil Özellikleri, Metin, Sözlük), İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Malatya 1989 ŞAHİN, Hatice, “Tursun Fakih’in Gazâvatnâmesi”, Osman Nedim Tuna Armağanı, Malatya 1989 ŞAHİN, Hatice, “Tursun Fakih and His Gazavat-name”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl 8, Sayı 12, 2007/1 TEKİNDAĞ, Şehabettin, “Tursun Fakih”, İA, c.12/2, Eskişehir 1997 TURAN, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul 1998 TURAN, Şerafettin, “Sa’deddin”, İA, c.X, Eskişehir 1997 UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, c.II, TTK Yay., Ankara 1998 ÜNVER, A. Süheyl, “Osmanlıların İlk İstiklal Hutbesini Okuyan Dursun Fakih”, Tarih Dünyası, c.II/10, 1950 YAZICI, Neslihan, Tursun Fakı’nın Cumhur-nâme Adlı Eserinin Metni ve İncelemesi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırma Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2005