THE INSTITUTIONALIZATION OF THE ARMENIAN GREGORIAN CHURCH (5TH–8TH CENTURIES): AN ANALYSIS FROM THE PERSPECTIVES OF STATE, NATION, AND CULTURAL FORMATION

Abstract

Following the decisions made at the Council of Chalcedon (451), the Armenian Apostolic Church broke away from the mainstream Christian tradition and established an independent religious structure. Before the process of Christianization, the Armenians were a community adhering to pagan beliefs. This situation led to the Church being influenced by pagan culture after the Armenians adopted Christianity. Under the leadership of Saint Gregory, Christianity became the official religion of the Armenian state in 314, and a central place of worship was constructed in Etchmiadzin. Mesrop Mashtots’ invention of the Armenian alphabet, consisting of thirty-six letters, and his translation of sacred texts into Armenian helped solidify the cultural and religious identity. While the Armenian Church accepted the decisions made at the first three of the seven ecumenical councils, it rejected those made at the other four. At the same time, their repeated rejection of the decisions made at the First Dvin (506) and Second Dvin (554) Councils—and especially those of the 451 Council of Chalcedon—not only demonstrated their loyalty to the 381 Council of Ephesus but also secured their institutional independence. The Councils of Karin, Manazkert, and Partav, held in the 7th and 8th centuries, defined the Church’s internal discipline and theological boundaries; the autonomy achieved under Islamic rule, meanwhile, enabled the Armenian Church to attain its national and religious identity.

Keywords

• History of Religions
• Council
• Dyophysitism
• Monophysitism
• Monotheletism

Supporting Institution

No

Project Number

No

Ethical Statement

The ethical guidelines have been followed

Thanks

No

ERMENİ GREGORYEN KİLİSESİ’NİN KURUMSALLAŞMASI (5.-8. YÜZYILLAR): DEVLET, ULUS VE KÜLTÜRLEŞME AÇISINDAN BİR İNCELEME

Abstract

Kadıköy Konsilinde (451) alınan kararlar sonrasında Gregoryen Ermeni Kilisesi, ana Hıristiyan ekolden ayrılıp bağımsız bir dini yapı oluşturmuştur. Hıristiyanlaşma sürecinden önce Ermeniler pagan inanca sahip bir topluluktu. Bu durum Ermenilerin Hıristiyanlığı benimsemelerinden sonra Kilise’nin pagan kültüründen etkilenmesine sebep olmuştur. Aziz Gregor liderliğinde 314 yılında Hıristiyanlık Ermeni devletinin resmi dini haline gelmiş ve Eçmiyazin’de merkezi bir ibadethane inşa edilmiştir. Mesrop Mashtosts’un otuz altı harften oluşan Ermenice alfabeyi icat etmesi ve kutsal metinleri Ermeniceye tercüme etmesi, kültürel ve dini kimliğin pekişmesini sağlamıştır. Ermeni Kilisesi yedi ekümenik konsilin ilk üçünde alınan kararları kabul ederken, diğer dört konsilde alınan kararları reddetmiştir. Aynı zamanda I. Dvin (506) ve II. Dvin (554) konsilleri ile birlikte özellikle 451 Kadıköy konsilinde alınan kararları reddettiklerini tekraren belirtmeleri 381 Efes konsiline olan bağlılıklarını göstermekle birlikte kurumsal bağımsızlıklarını da sağlamıştır. 7.-8. yüzyıllarda düzenlenen Karin, Manazkert ve Partav konsilleri, kilisenin iç disiplin ve teolojik sınırlarını belirlemiş; İslam hakimiyeti altında elde edilen özerklik ise Ermeni Kilisesinin milli ve dini kimliğe kavuşmasına olanak sağlamıştır.

Keywords

• Dinler Tarihi
• Diyofizit
• Konsil
• Monofizit
• Monotelitizm

Supporting Institution

No

Project Number

No

Ethical Statement

Etik beyan kurallarına uyulmuştur

Thanks

No

References

1. Acıl, Baki Burak. “Kutsal İmgeden İkonoklazmaya: İkonoklastik Stratejiler Bağlamında DAEŞ Örneği”. Uluslararası Suçlar ve Tarih, sy 26 (Eylül 2025): 67-96. https://doi.org/10.54842/ustich.1515044.
2. Ağdamlı, Elnur. “The Origin of the Armenians, the Allegations About the Geographies They Inhabited and Their Settlement in South Caucasia”. Review of Armenian Studies, sy 51 (Haziran 2025): 149-86.
3. Albayrak, Kadir. “Nesturilik”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 14 Mart 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/nesturilik.
4. Armeniapedia a Wiki Encyclopedia. “Armenian Apostolic Church”. Erişim 14 Mart 2026. https://www.armeniapedia.org/wiki/Armenian_Apostolic_ Church.
5. Atiya, Aziz Suryal. A History of Eastern Christianity. Methuen & Co Ltd., 1968.
6. Aydın, Mehmet. “I. ve II. İznik Konsillerinin Hıristiyanlık Açısından Önemi”. Uluslararası İznik Sempozyumu, 2005, 33-45.
7. Basmacıyan, Krikor Hagop. Şark’ta Toplumsal ve Dinsel Hayat. Aras Yayıncılık, 2005.
8. Baş, Bilal. “Monoteist Bir Hıristiyanlık Yorumu: Aryüsçülük Mezhebi”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, sy 9 (Aralık 2000): 167-200. Boettiger, Louis A. “The Legend of Hayk”. TOTA.world. Erişim 24 Şubat 2026. https://www.tota.world/article/2479/.

9. Buzand, Favustos. İstoriya Armenii. Red. S. T. Eremyan, per. M. A. Gevorgyan. Yerevan: İzdatelstvo Akademii Nauk Armyanskoy SSR, 1953.
10. Editör S. T. Eremyan. Çeviren M. A. Gevorgyan. İzdatelstvo Akademıı i Nauk Armyanskoy SSR, 1953.
11. Cinemre, İlhami Tekin. “Geç Antik Çağ’da Ermeni Kilisesi’nin Kurumsallaşması”. Asia Minor Studies 7, sy 1 (2019): 95-105. https://doi. org/10.17067/asm.497993.
12. Cinemre, İlhami Tekin. “Pre-Christian Polytheism in Ancient Armenia: A Syncretic World of Faith during the Orontids, Artaxiads and Arsacids”. Cedrus 13 (Haziran 2025): 115-30. https://doi.org/10.13113/ CEDRUS.2025.07.
13. Cowe, S. Peter. “Ejmiatsin”. İçinde Encyclopaedia İranica. Erişim 18 Mart 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/ejmiatsin/. Çoban, Bekir Zakir. “Doğu Kiliseleri ve Monofizitizm”. Milel ve Nihal 10, sy 2 (2014): 13-27.
14. Çog, Mehmet. “Emevi-Abbasi İdaresinde Kafkasya Ermenileri Ve Dini- Kültürel Gelişimleri”. Ermeni Araştırmaları, sy 51 (Eylül 2015): 223-35.
15. Darcan, Hasan. “Athanasius Ve İzni̇̇k Konsi̇̇li̇̇”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15, sy 28 (2013): 169-91. https://doi.org/10.17335/ sakaifd.219830.
16. Dölek, İlbey. “The Effect of Saint Paul’s Mission Travels on Christology”. Antakiyat 5, sy 2 (2022): 175-85.
17. Eryılmaz, Doğanay. “Ermeni Kimliğinde Hristiyanlık, Alfabe Ve Tarih Yazıcılığının Belirleyici Rolü”. Ermeni Araştırmaları, sy 76 (Kasım 2024): 99-122.
18. Eryılmaz, Doğanay. “Ermeni Sözlü Edebiyatında İlk Dönem Mitolojik Anlatılar”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 64, sy 2 (2024): 1257-75. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.13.
19. Eusebius of Caesarea. Ecclesiastical History. C. 1, çeviren Kirsopp Lake ve J. E. L. Oulton. Harvard University Press / W. Heinemann, 1926.
20. Graves, Dan. “Gregory the Illuminator Restored Christianity in Armenia”. Christian History Institute. Erişim 19 Mart 2026. https:// christianhistoryinstitute.org/dailystory/permalink/gregory-theilluminator- restored-christianity-in-armenia.
21. Gündüz, Şinasi. Din ve İnanç Sözlüğü. Vadi Yayınları, 1998.
22. Gündüz, Şinasi. “Hıristiyanlık”. İçinde Dünya Dinleri, 7. bs, editör Şinasi Gündüz. MilelNihal Yayınları, 2023.
23. Gündüz, Şinasi. Hıristiyanlık. İSAM Yayınları, 2013.
24. Gürün, Kamuran. Ermeni Dosyası. 3. Baskı. VII. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1985.
25. Güzel, Fatih. “Ermeniye Fatihi Habib b. Mesleme el-Fihrî’nin Hayatı ve Askeri Faaliyetleri”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2, sy 2 (2018): 205-22. https://doi.org/10.32711/tiad.482411.
26. Harman, Ömer Faruk. “Konsil”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 06 Mart 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/konsil.
27. Hayastan.com. “Christianization (from Apostolic Acts to 551)”. Erişim 23 Şubat 2026. https://www.hayastan.com/armenia/history/armenia/index03. php?utm.
28. İskefiyeli, Zeynep. “Ermeni Kimliğinin Oluşumunda Din Faktörü: Hıristiyanlık, Kilise ve Misyonerler”. Journal of Academic Inquiries 2, sy 1 (2014): 231-55.
29. Kaçar, Turhan. “Roma İmparatorluğu, Hristiyanlar ve Milano Fermanı’nın 1700. Yılı”. Toplumsal Tarih Dergisi, 2013, 46-50.
30. Kahraman, Aslı. “1912–1925 Yılları Arasında Sebilürreşad Dergisİ’nde Yayınlanan Hıristiyanlıkla İlgili Makaleler Ve Tahlilleri”. Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
31. Kılıç, Davut. “Ermeni Kimliğinin İnşasında Kilisenin Rolü”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13, sy 1 (2008): 51-63.
32. Kutsal Kitap. Erişim 02 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/. Küçük, Abdurrahman. Ermeni Kilisesi ve Türkler. 4. bs. Berikan Yayınevi, 2015.
33. Küçük, Abdurrahman. “Gregoryan Ermeni Kilisesinin Oluşması ve Konsil Kararlan Karşısındaki Tutumu”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35, sy 1-4 (1996): 117-54.
34. Küçük, Abdurrahman, Günay Tümer, ve Mehmet Alpasrlan Küçük. Dinler Tarihi. 3. bs. Berikan Yayınevi, 2011.
35. Madrigal, Mark. Ekümenik Konsiller. Kutsal Kitap ve Arkeoloji E-Kitap Hristiyan Kitapları, 2015.
36. Movsisyan, Artak. Ermenistan Tarihi: Özet Kitap. Çeviren Marta Minasyan. Yerevan Devlet Üniversitesi Yayınları, 2017.
37. Murtoff, Jennifer. “Two Natures of Christ”. İçinde Britannica Encyclopedia. Erişim 08 Mart 2026. https://www.britannica.com/topic/two-natures-of- Christ.
38. Nersoyan, Tiran. “Armenian Church”. Encyclopedia.com. Erişim 30 Mart 2026. https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/christianity/ protestant-denominations/armenian-church#ArmenianChurch.
39. Ormanian, Malachia. Le Vatican Et Les Armeniens. Imprimerie Romaine De C. Bartoli, 1873.
40. Osmanlı, Cabir, ve Mahmud Alkhazov. “İlk Yedi Ekümenik Konsillerin Katolik, Ortodoks ve Protestan Mezhepleri Açısından Karşılaştırılması”. Uluslararası Suçlar ve Tarih, sy 27 (Şubat 2026): 27-64. https://doi. org/10.54842/ustich.1753687.
41. Otsnetsi, Hovhannes. The Book of Canon Law (Kanonagirk Hayots). Editör Vasken Hakobyan. Çeviren Fr. Zaven Arzoumanian. Publication of the Western Diocese of the Armenian Church, 2010.
42. Pehlivan, Emine. “Hıristiyanlık Öncesinden Günümüze Ermenilerde Dini Hayat ve Türkiye Apostolik Ermenileri”. Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, 2019.
43. Russell, James R. Zoroastrianism in Armenia. Harvard University Press, 1987. Seyfeli, Canan. “Ermeni Kilisesi”. TÜBİTAK Bilim ve Toplum Başkanlığı Popüler Bilim Yayınları. Erişim 05 Mart 2026. https://ansiklopedi.tubitak. gov.tr/ansiklopedi/ermeni_kilisesi.
44. Seyfeli, Canan. “Hıristiyanlık Öncesine Dayanan Bazı Ermeni Halk İnançları”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30, sy 30 (2010): 149-64.
45. Seyfeli, Canan. İstanbul Ermeni Patrikliği. Aziz Andaç Yayınları, 2005.
46. Şıhaliyev, Emin Arif. “Ermenilerin Kimliği ve Büyük Ermenistan Efsanesi (Rus ve Ermeni Kaynaklarına Göre)”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 17, sy 17 (2005): 1-13. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000415.
47. Tecimer, Tuğce. “The First Arab Incursions into the Region Where Armenians Lived and Theodoros Rshtuni’s Regional Policy”. Review of Armenian Studies, sy 50 (Aralık 2024): 77-88.
48. The Armenian Prelacy. “The Origins of Armenian Christianity”. Erişim 21 Şubat 2026. https://armenianprelacy.org/education/church-history/. The Catholic Encyclopedia of Editors. “The 21 Ecumenical Councils”. New Advent. Erişim 14 Mart 2026. https://www.newadvent.org/library/ almanac_14388a.htm.
49. The of Britannica Editors. “First Council of Constantinople”. Britannica Encyclopedia. Erişim 06 Mart 2026. https://www.britannica.com/event/ First-Council-of-Constantinople-381.
50. The of Britannica Editors. “Licinius”. İçinde Encyclopaedia Britannica. Erişim 29 Mart 2026. https://www.britannica.com/biography/Licinius.
51. The of Britannica Editors. “Second Council of Constantinople”. Britannica Encyclopedia. Erişim 14 Mart 2026. https://www.britannica.com/event/ Second-Council-of-Constantinople-553.
52. The of Britannica Editors, “St. Gregory of Nazianzus”. Britannica Encyclopedia. Erişim 06 Mart 2026. https://www.britannica.com/ biography/Saint-Gregory-of-Nazianzus.
53. Vardumyan, Gohar. “Hayk Nahapet – Epic Hero and Cosmic God”. Communications of the Byurakan Astrophysical Observatory, 25 Ağustos 2025, 181-88. https://doi.org/10.52526/25792776-25.72.1-181.
54. Werth, Paul. “Kilise’nin Başı, İmparator’un Kulu: Rus İmparatorluğu’nun İç Ve Dış Politikalarının Kesişme Noktasında Ermeni Katolikosu, 1828- 1914”. Ermeni Araştırmaları, sy 43 (Aralık 2012): 33-72.
55. Yalduz, Alpaslan. “Konsillerin Hıristiyanlık Tarihindeki Yeri ve İznik Konsili”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12, sy 2 (2003).