Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2146-9806 1304-6535 Sakarya Üniversitesi 10.17335/sakaifd.1782547 Psychology of Religion Din Psikolojisi The Mediating Role of Perceived Stress and Loneliness in the Relationship Between Religious Coping, Burnout, and Emotional Eating Dini Başa Çıkma, Duygusal Yeme ve Tükenmişlik Arasındaki İlişkide Algılanan Stres ve Yalnızlığın Aracı Rolü https://orcid.org/0000-0002-6716-2448 Kaya Göktepe Ayşe ISTANBUL MEDENIYET UNIVERSITY Advanced Online Publication 79 92 09 12 2025 12 03 2025 Copyright © 2001, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2001 Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi

Stressors inherent to modern life can result in adverse outcomes, including feelings of loneliness and burnout. The ongoing effects of COVID-19 pandemic has precipitated socio-economic instability, elevated individuals’ perceptions of stress and loneliness, and impacted their coping mechanisms consequently. During this process, individuals may adopt coping mechanisms such as religious/spiritual coping based on spiritual reframing or more hedonistic strategies which seek rapid emotional change such as emotional eating. In this context, the aim of this study is to examine the mediating role of perceived stress and loneliness in the relationship between positive and negative religious coping (RC), burnout, and emotional eating. A total of 263 Turkish university students, aged between 18 and 27, participated in this correlational study. The results showed that positive RC strategies are associated with a reduction in feelings of loneliness and burnout. However, loneliness entirely increasing the level of negative correlation through mediating the relationship between positive RC and perceived stress. In contrast, there is a significant indirect positive correlation between negative RC and burnout via loneliness and perceived stress, while positive RC has a significant direct negative correlation with burnout. The present study shows that there is a significant level of positive correlation between burnout and emotional eating. Positive RC indirectly declines the level of emotional eating through loneliness, perceived stress, and burnout, and similarly negative RC also increases the level of emotional eating indirectly. These findings emphasize the critical role of a comprehensive evaluation of psychological and spiritual support mechanisms in the development of psychoeducational programs to cope with burnout and stress.

Literatürde modern yaşamın stresörlerinin yalnızlık ve tükenmişlik gibi sonuçlar doğurabildiği, pandemi sonrası ortaya çıkan sosyoekonomik istikrarsızlığın ise bireylerin stres ve yalnızlık algısını artırarak başa çıkma mekanizmalarını etkilediği görülmektedir. Bireylerin bu süreçleri yönetme noktasında duygusal yeme gibi hedonik ve hızlıca duygu değişimine yönelik başa çıkma biçimlerine yönelebildiği gibi manevi anlam kaynaklarına da başvurabildiği görülmektedir. Bu bağlamda araştırmanın amacı, pozitif ve negatif dini başa çıkmanın tükenmişlik ve duygusal yeme ile ilişkisinde algılanan stres ve yalnızlığın aracı rolünü incelemektir. İlişkisel tarama modeli kullanılan bu araştırmaya yaşları 18 ile 27 arasında değişen 263 Türk üniversite öğrencisi katılmıştır. Bulgular, pozitif dini başa çıkmanın (DBÇ) yalnızlık ve tükenmişliği azalttığını ve yalnızlık aracılığıyla algılanan stresi dolaylı olarak etkilediğini göstermiştir. Pozitif DBÇ ile algılanan stres arasında doğrudan istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olmasa da, algılanan stres, yalnızlık aracılığıyla azalmıştır. Buna karşılık, negatif DBÇ’nin, yalnızlık ve algılanan stres aracılığıyla tükenmişliği dolaylı olarak arttırdığı görülmüştür. Öte yandan pozitif DBÇ ile tükenmişlik arasında negatif yönlü doğrudan bir korrelasyon bulgulanmıştır. Bulgular, tükenmişlik ile duygusal yemenin arasında pozitif korrelasyon olduğunu göstermektedir. Pozitif DBÇ stratejileri, yalnızlık, algılanan stres ve tükenmişlik yoluyla duygusal yemeyi dolaylı azaltırken, negatif DBÇ dolaylı yoldan duygusal yemeyi arttırmaktadır. Bu bulgular, tükenmişlik ve stresle başa çıkmaya yönelik psiko-eğitim programlarının geliştirilmesinde psikolojik ve ruhsal destek mekanizmalarının kapsamlı biçimde değerlendirmesinin önemine dikkat çekmektedir.

 Psychology of Religion Religious Coping Emotional Eating Burnout Stress Loneliness Din Psikolojisi Dini Başa Çıkma Duygusal Yeme Tükenmişlik Stres Yalnızlık Abu Raiya, Hisham et al. “A Psychological Measure of Islamic Religiousness: Development and Evidence for Reliability and Validity”. The International Journal for the Psychology of Religion 18/4 (November 2008), 291–315. https://doi.org/10.1080/10508610802229270 Abu-Raiya, Hisham - Pargament, Kenneth I. “Religious Coping among Diverse Religions: Commonalities and Divergences”. Psychology of Religion and Spirituality 7/1 (2015), 24–33. https://doi.org/10.1037/a0037652 Adam, Zeenah - Ward, Colleen. “Stress, Religious Coping and Wellbeing in Acculturating Muslims”. Journal of Muslim Mental Health 10/2 (December 2016), 3-26. https://doi.org/10.3998/jmmh.10381607.0010.201 Adriaanse, Marieke A. et al. “Do Implementation Intentions Help to Eat a Healthy Diet? A Systematic Review and Meta-Analysis of the Empirical Evidence”. Appetite 56/1 (February 2011), 183–193. https://doi.org/10.1016/j.appet.2010.10.012 Alpar Reha. Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistiksel Yöntemler. Ankara: Detay, 3rd ed., 2011. Altun, Veysel Karani. “Examining The Relationship Between Religiosity and Positive Religious Coping in Terms of Religious Education”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 549–571. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1002906 Ano, Gene G. - Vasconcelles, Erin B. “Religious Coping and Psychological Adjustment to Stress: A Meta-Analysis”. Journal of Clinical Psychology 61/4 (April 2005), 461–480. https://doi.org/10.1002/jclp.20049 Arıcı, Asude. “Ergenlerde Dinî Başa Çıkma Yöntemi Olarak Dua, Gençlik”. Din ve Değerler Psikolojisi. ed. Hayati Hökelekli. 529–559. İstanbul: Ankara Okulu, 2006. Arslantaş, Hulya et al. “Validity and Reliability of the Turkish Version of the Emotional Eater Questionnaire (EEQ-TR)”. Türk Psikiyatri Dergisi 30/10 (2019), 1–10. https://doi.org/10.5080/u23520 Asoğlu, Emel - Özdemir, Ömer. “Deprem Kaynaklı Travma Sonrası Stres Belirtileri ile Başa Çıkmada Din Eğitiminin Rolü”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 17 (June 2024), 321–348. https://doi.org/10.53112/tudear.1458935 Ayten, Ali. Tanrı’ya Sığınmak: Dini Başa Çıkma Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma. Istanbul: İz, 2012. Bala, Merve Beyza. Deprem Yaşayan Bireylerde Dini Başa Çıkma (2011 Van Depremi Örneği). Bursa: Uludag University, Institute of Social Sciences, Master’s Thesis, 2021. Bennett, Jessica et al. “Perceptions of Emotional Eating Behavior. A Qualitative Study of College Students”. Appetite 60 (January 2013), 187–192. https://doi.org/10.1016/j.appet.2012.09.023 Bongers, Peggy et al. “‘Emotional’ Does Not Even Start to Cover It: Generalization of Overeating in Emotional Eaters”. Appetite 96 (January 2016), 611–616. https://doi.org/10.1016/j.appet.2015.11.004 Carpenter, Thomas P. et. al. “Religious Coping, Stress, and Depressive Symptoms among Adolescents: A Prospective Study”. Psychology of Religion and Spirituality 4/1 (February 2012), 19–30. https://doi.org/10.1037/a0023155 Cohen, Sheldon et. al. “A Global Measure of Perceived Stress”. Journal of Health and Social Behavior 24/4 (December 1983), 385- 396. https://doi.org/10.2307/2136404 Çolak, Muharrem Bilal. İşsizlik, Stres ve Dini Başa Çıkma. Çorum: Hitit University, Institute of Social Sciences, Master’s Thesis, 2020. Demir Çevik, Şükran. Ergenlerde Benlik Saygısı ve Dini Başa Çıkma. Bursa: Uludag University, Institute of Social Sciences, Master’s Thesis, 2013. Doğan, Tayfun et al. “Reliability and Validity of the Turkish Version of the UCLA Loneliness Scale (ULS-8) among University Students”. Procedia - Social and Behavioral Sciences 15 (2011), 2058–2062. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.04.053 Ekşi, Halil - Sayın, Mine. “The Adaptation of Religious Coping Scale into Turkish Language A Study of Bilingual Equivalence Validity and Reliability”. The AGP Humanities and Social Sciences Conference. Berlin: International Berlin University, 2016. Ersoy, Suleyman et al. “Kanser Hastalarında Depresyon, Anksiyete ve Başa Çıkma Stratejileri: Vaka Kontrol Çalışması”. Ankara Medical Journal 19/3 (2019), 468–478. https://doi.org/10.17098/amj.624703 Eryücel, Sema. “Yaşam Olayları ve Olumlu Dini Başa Çıkma”. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10/23 (2013), 251–271. Eskin, Mehmet et al. “Algılanan Stres Ölçeğinin Türkçeye Uyarlanması:Güvenirlik ve Geçerlik Analizi”. Yeni Symposium 51 (January 2013), 132–140. Ferah, Nimet. Boşanma Sürecindeki Bireylerde Dini Başa Çıkma Davranışlarının Analizi. Sakarya: Sakarya University, Institute of Social Sciences, Ph.D. Dissertation, 2018. Frankl, Viktor. Duyulmayan Anlam Çığlığı: Psikoterapi ve Hümanizm. ed. Selçuk Budak. Istanbul: Öteki, 1996. French, Doran C. et al. “Religiosity and Positive Religious Coping as Predictors of Indonesian Muslim Adolescents’ Externalizing Behavior and Loneliness”. Psychology of Religion and Spirituality 14/2 (2022), 189–199. https://doi.org/10.1037/rel0000300 Gashi Feim. “Koronavirüse Yakalanmış Kişilerde Tedavi Döneminde Dini Başa Çıkmanın Etkisi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 511–535. Gören, Ayşe Burcu. “Afet Sonrası İkincil Travmatik Stres ve Dini Başa Çıkma: Kahramanmaraş Depremi Örneği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 23/1 (2023): 80-100. https://doi.org/10.33420/marife.1280604 Güner, Ayşe. Lise Öğrencilerinde Stres, Başaçıkma ve Dini Başaçıkma. Sakarya: Sakarya University, Institute of Social Sciences, Master’s Thesis, 2006. Hacıkeleşoğlu, Hızır et al. “Covid-19 Korkusu, Dini Başa Çıkma ve Ruh Sağlığı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma”. Rize İlahiyat Dergisi 19/61 (2024), 26–49. https://doi.org/10.14783/maruoneri.1352438 Karagöz, Sema. “Gebelerin Algılanan Stres, Hayat Memnuniyeti, Psikolojik Dayanıklılık ve Dini Başa Çıkma Düzeyleri İlişkisi Üzerine Bir Araştırma”. Amasya İlahiyat Dergisi 19 (2022b), 44–83. https://doi.org/10.18498/amailad.1163319 Karagöz, Sema. “Hemşirelerde Tükenmişlik ve Dinî Başa Çıkma İlişkisinde Psikolojik Dayanıklılığın Aracı Rolü”. Hitit İlahiyat Dergisi 21/1 (2022a), 749–784. https://doi.org/10.14395/hid.1063789 Karakaş, Ahmet Canan - Koç, Mustafa. “Stresle Başa Çıkma ve Dini Başa Çıkma Yöntemleri Arasındaki İlişki: Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/3 (September 2014), 569-590. https://doi.org/10.15869/itobiad.88954 Kavas, Erkan. “Dini Tutum - Stresle Başa Çıkma İlişkisi”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 37 (Haziran 2013). 143-168. Kaya- Göktepe, Ayşe. Tükenmişlik Sendromu. Ankara: Nobel, 2nd ed., 2023. Kızılgeçit, Muhammed - Çinici, Murat. “Prediction of Individuals’ Religious Coping Levels in the Coronavirus (Covid-19) Process by Using Artificial Neural Networks”. Journal of Ilahiyat Researches 54 (Aralık 2020), 45-65. https://doi.org/10.29288/ilted.774693. Korkmaz, Sezai. “Olumlu ve Olumsuz Dini Başa Çıkma, Sosyal Medya Bağımlılığı ve Yalnızlık İlişkisi”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 7/1 (2021), 237–271. https://doi.org/10.47424/tasavvur.883693 Kula, Naci. Bedensel Engellilik ve Dinî Başa Çıkma. İstanbul: DEM, 2005. Kula, Naci. “Deprem ve Dini Başa Çıkma”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2002), 234–255. LeBlanc, Albert. “Outline of a Proposed Model of Sources of Variation in Musical Taste”. Bulletin of the Council for Research in Music Education 61 (1980), 29–34. http://www.jstor.org/stable/4031758 Garaulet, M. et al. “Validation of a Questionnaire on Emotional Eating for Use in Cases of Obesity: The Emotional Eater Questionnaire (EEQ)”. Nutrición Hospitalaria 27/2 (2012), 645–651. Macht, Michael - Simons, Gwenda. “Emotional Eating”. Emotion Regulation and Wellbeing. 281–295. New York, NY, US: Springer Science + Business Media, 2011. https://doi.org/10.1007/978-1-4419-6953-8_17 Mahamid, Fayez Azez - Bdier, Dana. “The Association Between Positive Religious Coping, Perceived Stress, and Depressive Symptoms During the Spread of Coronavirus (COVID-19) Among a Sample of Adults in Palestine: Across Sectional Study”. Journal of Religion and Health 60/1 (February 2021), 34–49. https://doi.org/10.1007/s10943-020-01121-5 Malach-Pines, Ayala. “The Burnout Measure, Short Version”. International Journal of Stress Management 12/1 (2005), 78–88. https://doi.org/10.1037/1072-5245.12.1.78 Maslach, Christina et al. “Job Burnout”. Annual Review of Psychology 52/1 (February 2001), 397–422. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397 Murat, Ayşe - Kızılgeçit, Muhammed. “Dini Başa Çıkma ve Psikopatoloji İlişkisi (Rize Örneği)”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (2017), 111–151. Okan, Nesrullah - Ören, Aytaç. “Covid-19 Sürecinde Yaşanılan Olumsuz Duygularda Dini Başa Çıkma’nın Rolü”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 56 (2021), 359–380. https://doi.org/10.29288/ilted.973524 Özdemir, Ömer - Asoğlu, Emel. “Deprem Kaynaklı Travma Sonrası Stres Belirtileri ile Başa Çıkmada Din Eğitiminin Rolü”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 17 (2024), 321–348. https://doi.org/10.53112/tudear.1458935 Özler, Abdullah. “Yaşlılık ve Dini Başa Çıkma: Ömür Dediğin Programı Örneği”. Journal of Analytic Divinity 4 (January 2025), 135–151. https://doi.org/10.55709/tsbsdergisi.600 Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping: The Theory, Research, Practice. Guilford, 1997. Pargament, Kenneth I. - M. S. Rye. “Forgiveness as a Method of Religious Coping”. Dimensions of Forgiveness: Psychological Research & Theological Perspectives. ed. E.L. Worthington Jr. 59–78. Philadelphia: Templeton Foundation Press, 1998. Pargament, Kenneth I. et. al. “God help me: (I): Religious coping efforts as predictors of the outcomes to significant negative life events”. American Journal of Community Psychology 18/6 (1990), 793-824. https://doi.org/10.1007/BF00938065 Reichenberger, Julia et al. “Emotional Eating in Healthy Individuals and Patients with an eating disorder: Evidence from Psychometric, Experimental and Naturalistic Studies”. Proceedings of the Nutrition Society 79/3 (August 2020), 290–299. https://doi.org/10.1017/S0029665120007004 Russell, Dan et al. “The Revised UCLA Loneliness Scale: Concurrent and Discriminant Validity Evidence”. Journal of Personality and Social Psychology 39/3 (September 1980), 472–480. https://doi.org/10.1037/0022-3514.39.3.472 Şahin, Adem. “Din Kaynaklı Stres Üzerine Bir Araştırma”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/21 (2006), 147–180. Schnell, Tatjana et al. “When Alienated from Society, Conspiracy Theory Belief Gives Meaning to Life”. Heliyon 10/14 (2024), e34557. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e34557 Şentepe, Ayşe. “Yaşlılık Döneminde Dini Başa Çıkma”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 4/1 (2015), 186–205. https://doi.org/10.15869/itobiad.03791 Spoor, Sonja T.P. et al. “Relations between Negative Affect, Coping, and Emotional Eating”. Appetite 48/3 (May 2007), 368–376. https://doi.org/10.1016/j.appet.2006.10.005 Tümkaya, Songül et al. “Tükenmişlik Ölçeği Kısa Versiyonu’nun Türkçe’ye Uyarlama, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ÇÜSBED) 18/1 (2009), 387–398. Turan, Yahya - Çekiç, Ahmet. “Coping with Loneliness: Loneliness, Religious Coping, Religiosity, Life Satisfaction and Social Media Usage”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/3 (2018), 1711–1745. Zimbardo, Philipp, - Gerrig, Richard. Psikolojiye Giriş/ Psikoloji ve Yaşam. trans. Gamze Sart. Ankara: Nobel, 2013.