Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2146-9806 1304-6535 Sakarya Üniversitesi 10.17335/sakaifd.1823810 History of Islam Historical Studies (Other) İslam Tarihi Tarihsel Çalışmalar (Diğer) How Did the Gate of the Sahara Fall? The Process of Sijilmassa’s Collapse Sahra’nın Kapısı Nasıl Çöktü? Sicilmâse’nin Yıkılış Süreci https://orcid.org/0000-0002-1316-1984 Türkmen Kadir FACULTY OF THEOLOGY, MUĞLA SITKI KOÇMAN UNIVERSITY Advanced Online Publication 11 14 2025 03 06 2026 Copyright © 2001, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2001 Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi

Sijilmassa is a city founded by the Sufriyya branch of the Kharijites in the 2nd/8th century. Located in the southeast of the Kingdom of Morocco, north of the Sahara Desert, Sijilmassa occupies a highly strategic position. Due to this location, it played a key role within the triangle of Bilād al-Sūdān–Mashriq–al-Andalus. In particular, the gold trade with Bilād al-Sūdān quickly enriched the city and enabled it to become an important commercial center in the Maghrib. From its foundation, the rapidly developing city drew the attention of expansionist states in the Maghrib, such as the Almoravids, Almohads, and Marinids. For this reason, it was subjected to numerous attacks. However, the beginning of the end for Sijilmassa came with the power struggles during the Marinid period. On the other hand, the Ma'qil Arabs, who had settled in the southern parts of the Maghreb al-Aqsa, grew stronger and gained dominance over the settled tribes in the region. Sijilmassa witnessed prolonged and destructive power struggles between branches of the Ma'qil Arabs who allied themselves with the Marinids and those who opposed the administration in Fez. As the warring parties destroyed the water sources and attacked trade caravans in order to weaken their enemies, security in Sijilmassa was lost, and people were forced to take refuge in qsûr or migrate to other cities. This study examines the process leading to the disappearance of Sijilmassa, beginning with the Marinids period, in more detail than previous studies. In addition to written sources related to the historical process in question, verbal narratives were used to examine the reflections of these events in collective memory. At the same time, the study also includes photographs taken in the field by the researcher that reveal the current state of Sijilmassa.

Sicilmâse, 2./8. yüzyılda Hâriciyyenin Sufriyye kolu tarafından kurulmuş bir şehirdir. Günümüzde Fas Krallığı’nın güneydoğusunda, Büyük Sahra’nın kuzeyinde yer alan Sicilmâse, oldukça stratejik bir konuma sahiptir. Bu konumu sayesinde Bilâdu’s-Sûdan-Meşrik-Endülüs üçgeninde kilit bir rol oynamıştır. Özellikle altın diyarı Bilâdu’s-Sûdan’la yapılan altın ticareti kısa zamanda şehrin zenginleşmesini ve Mağrib’te önemli bir ticaret merkezi hâline gelmesini sağlamıştır. Kuruluşundan itibaren hızla gelişen şehir Murâbıtlar, Muvahhidler ve Merînîler gibi Mağrib’te yayılmacı politika takip eden devletlerin de dikkatini çekmiştir. Bu nedenle şehir pek çok saldırıya maruz kalmıştır. Ancak Sicilmâse için sonun başlangıcı Merînîler dönemindeki taht kavgaları olmuştur. Diğer taraftan, Mağrib-i Aksâ’nın güney kesimlerini yurt edinen Maʿkıl Arapları güçlenerek bölgedeki yerleşik kabilelere üstünlük sağlamıştır. Sicilmâse, Maʿkıl Araplarının Merînîlerle ittifak kuran ve Fes yönetimine muhalefet eden kolları arasında uzun ve yıkıcı nüfuz mücadelelerine tanık olmuştur. Tarafların düşmana zarar vermek için su kaynaklarını tahrip etmeleri ve ticaret kervanlarına saldırmaları nedeniyle Sicilmâse’de güvelik kaybolmuş, insanlar kasırlara çekilmiş veya başka şehirlere göç etmek zorunda kalmışlardır. Şehir de zaman içerisinde harabe hâline gelmiştir. Bu çalışma Sicilmâse’nin Merînîlerle başlayan yok olma sürecini diğer araştırmalardan farklı olarak daha detaylı bir şekilde ele almaktadır. Söz konusu tarihsel süreçle alakalı yazılı kaynakların yanı sıra olayların toplumsal hafızadaki yansımalarını görmek için sözlü rivayetlere yer verilmiştir. Çalışmada ayrıca, Sicilmâse’nin günümüzdeki hâlini ortaya koyan ve bizzat araştırmacı tarafından sahada çekilen fotoğraflar da kullanılmıştır.

 İslam Tarihi Mağrib-i Aksâ Sicilmâse Tâfîlâlet Merînîler Islamic History al-Maghrib al-Aqṣā Sijilmassa Tafilalet Marinids TÜBİTAK Başvuru No: 1059B142200503 Abdurrâzık, Mahmûd İsmail. el-Havâric fî Bilâdi’l-Mağrib hattâ Muntasafı’l-Karni’r-Râbiʿ el-Hicrî. Dâru’l-Beydâ: Dâru’s-Sekâfe, 2. Basım, 1985. Akbûş, İdrîs. “el-Müdünü’l-Münderise bi’l-Mağribi’l-İslâmî ‘Sicilmâsse Nemûzecen’”. Mecelletü’l-Menhal 7/2 (2021), 547-562. Bekrî, Ebû Ubeyd Abdullah b. Abdülaziz b. Muhammed. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. thk. Cemâl Talbe. 2 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003. Belğîsî, İdris el-Alevî. “Sûretü İʿtinâʾi’l-Muvahhidîn bi-Sicilmâsse Mehdi’ş-Şurefâʾi’l-Aleviyyîn fî Ahdi’l-Halîfeti’l-Murtezâ”. Daʿvetü’l-Hakk 280 (1990). https://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/7321. Beyâtî, Bân Ali Muhammed. en-Neşâtu’t-Ticârî fi’l-Mağribi’l-Aksâ Hılâl (el-Karn 3-5 H/9-11 M). Bağdat: Câmiʿatü Bağdâd, Külliyyetü’t-Terbiyye li’l-Benât Kısmu’t-Târîh, Yüksek Lisans Tezi, 2004. Capel, Chloé. “L’or Africain et Le Paradoxe de Sijilmassa (Maroc – Viiie-Xive Siècles) Atelier de Frappe Primordial, Histoire Méconnue”. Les Métaux Précieux en Méditerranée Médiévale: Exploitations, Transformations, Circulations. ed. Nicolas Minvielle Larousse vd. 243-260. Marseille: Presses Universitaires de Provence, 2019. Carvajal, Luis del Mármol. İfrîkiyyâ li Mârmûl Kerbahâl. çev. Muhammed Haccî vd. 3 Cilt. Rabat: Mektebetü’l-Me’ârif, 1984. Ceran, İsmail. “Sicilmâse”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/136-138. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. Ceran, İsmail. “Sûs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/570-571. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. Ceran, İsmail. Fas Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2012. Dastugue, Jean-Hyacinthe. “Quelques Mots au Sujet de Tafilet et de Sidjilmassa”. Bulletin de La Société de Géographie 5/13 (1867), 337-380. Dîneverî, Ebû Hanîfe. Ahbâru’t-Tıvâl. Mısır: Vizâratü’s-Sekâfeti’l-Âmme, 1959. Fığlalı, Ethem Ruhi. İbâdiye’nin Doğuşu ve Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1983. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hâricîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/169-175. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. Gözütok Tamdoğan, Zehra. Mağrib’in Unutulan Hanedanı: Merînîler (592-869/1196-1465) -Siyasi, İçtimai, Kültürel ve İktisadi Hayat. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023. Gutron, Clémentine. “Sijilmâsa d’après Les Sources Orales: Matériaux Pour Une Histoire des Mémoires”. Sijilmâsa, Cité Islamique du Maroc Médiéval Recherches Archéologiques Maroco-Françaises (2011-2016). ed. Elarbi Erbati vd. 45-59. Villes et Sites Archéologiques du Maroc (V.E.S.A.M.) 9. Rabat: INSAP, 2020. Hâfızî Alevî, Hasan. Sicilmâsse ve İklîmuhâ fi’l-Karni’s-Sâmin mine’l-Hicrî/er-Râbiʿ Aşera el-Mîlâdî. el-Muhammediyye: Matbaʿatu Fedâle, 1997. Hâfızî Alevî, Hasan. “Tîzîmî”. Maʿlemetü’l-Mağrib. 8/2690-2691. Rabat: Dâru’l-Emân, 2014. Hamevî, Yâkut b. Abdullah. Muʿcemu’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977. Harekât, İbrahim. el-Mağrib Abra’t-Târîh. 4 Cilt. Dâru’l-Beydâ: Dâru’r-Reşâdi’l-Hadîse, 2000. Harekât, İbrahim. “Midrârîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/14-16. İstanbul: TDV Yayınları, 2005. Harîrî, Muhammed İsa. Târîhu’l-Mağribi’l-İslâmî ve’l-Endelüs fi’l-Asrı’l-Merînî (610/1213-869/1465). Kuveyt: Dâru’l-Kalem li’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, 2. Basım, 1987. İbn Abdirabbih, Ahmed b. Muhammed. el-Ikdü’l-Ferîd. thk. Müfîd Muhammed Kambaha. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983. İbn Ebî Mahallî, Ebu’l-Abbas Ahmed. Takyîd fi’t-Taʿrîf bi-Medîneti Sicilmâsse. Rabat: el-Kütübü’l-Mahtûta el-Hızânetü’l-Haseniyye, 12163, 1-4. İbn Ebî Zerʿ, Ali el-Fâsî. el-Enîsü’l-Mutrib bi Ravdi’l-Kırtâs fî Ahbâri Mülûki’l-Mağrib ve Târîhu Medîneti Fâs. Rabat: Dâru’l-Mensûr, 1972. İbn Haldûn, Abdurrahman b. Muhammed. Kitâbu’l-İber ve Dîvânü’l-Mübtede’ ve’l-Haber fî Eyyâmi’l-Arab ve’l-Acem ve’l-Berber ve men Âsarahum min Zevi’s-Sultâni’l-Ekber. nşr. Halil Şehâde. thk. Süheyl Zekkâr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000. İbn Havkal, Ebu’l-Kasım. Sûretü’l-Arz. Beyrut: Menşûrâtu Dâri Mektebeti’l-Hayât, 1993. İbn İzârî, Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed. el-Beyânu’l-Muğrib fî İhtisâri Ahbâri Mülûki’l-Endelüs ve’l-Mağrib. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf - Mahmûd Beşşâr ʿAvvâd. 4 Cilt. Tunus: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2013. İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasen İzzeddin Ali. el-Kâmil fi’t-Târîh. thk. Ebu’l-Fidâʾ Abdullah el-Kâdî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987. İbnü’l-Hatîb, Ebû Abdullah Lisânüddîn Muhammed b. Abdullah. Târîhu’l-Mağribi’l-Arabî fi’l-Asrı’l-Vasît: el-Kısmu’s-Sâlis min Kitâbi Aʿmâli’l-Aʿlâm li’l-Vezîri’l-Ğırnâtî Lisâniddîn İbni’l-Hatîb. thk. Ahmet Muhtar Abbâdî - Muhammed İbrahim el-Kettânî. Dâru’l-Beydâ: Dâru’l-Kitâb, 1964. İdrisî, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed. Nüzhetü’l-Müştâk fî İhtirâki’l-Âfâk. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2002. İfrânî, Muhammed es-Sağîr. Nüzhetü’l-Hâdî bi-Ahbâri Mülûki’l-Karni’l-Hâdî. thk. Abdüllatîf eş-Şâzelî. Dâru’l-Beydâ: Matbaʿatü’n-Necâhi’l-Cedîde, 1998. el-İstibsâr fî Acâibi’l-Emsâr. Kuveyt: Dâru’n-Neşri’l-Mağribiyye, 1985. Kalkâşendî, Ebu’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Ali. Subhu’l-Aʿşâ fî Sınâʿati’l-İnşâ. 14 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1922. Kazvînî, Zekeriya b. Muhammed. Âsâru’l-Bilâd ve Ahbâru’l-İbâd. Beyrut: Dâru Sâdır, ts. Kudûrî, Abdülmecîd. İbn Ebî Mahallî: el-Fakîhu’s-Sâir ve Rıhletuhû el-İslîtu’l-Harrît. Rabat: Menşûrâtu Ukâz, 1991. Medğarî, Ahmed b. Abdülaziz el-ʿAlevî. el-Envâru’l-Haseniyye. thk. Abdülkerim el-Feylâlî. Rabat, 1966. Meunié, D. Jacques. Le Maroc Saharien des Origines à 1670. 2 Cilt. Paris: Klincksieck, 1982. Mûnûğrâfya’l-Cihe. “Cihetü Derʿa-Tâfîlâlet”. Erişim 18 Ocak 2026. https://regiondraatafilalet.com/%d9%85%d9%88%d9%86%d9%88%d8%ba%d8%b1%d8%a7%d9%81%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%87%d8%a9/. Müberred, Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fi’l-Lüğati ve’l-Edeb. 4 Cilt. Suudi Arabistan: Vizâratü’l-Evkâf, 1998. Mütefekkir, Ahmed. el-İlmâm bi-Terâcimi Ulemâʾi ve Üdebâʾi Sicilmâsse el-Aʿlâm. Merrâkeş: el-Matbaʿa ve’l-Varrâkatü’l-Vataniyye, 2020. Nâsırî, Ebu’l-Abbas Ahmed b. Hâlid. el-İstiksâ li Ahbâri Düveli’l-Mağribi’l-Aksâ. thk. Cafer en-Nâsırî - Muhammed en-Nâsırî. 8 Cilt. Dâru’l-Beydâ: Dâru’l-Kitâb, 1955. Özaydın, Abdülkerim. “Ebû İnân el-Merînî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/169-170. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Özkuyumcu, Nadir. “Tâhert”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/392-393. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Meʿârif, 2. Basım, 1967. Taouchikht, Lahcen. Umrânu Sicilmâsse: Dirâsetün Târîhiyye ve Eseriyye. 2 Cilt. Dâru’l-Beydâ: Matbaʿatu’n-Necâhi’l-Cedîde, 2008. Taouchikht, Lahcen. “el-Bahsü’l-Eserî bi Mevkıʿi Sicilmâsse, el-Hasîle ve’l-İşkâliyyât”. Dirâsât fî Âsâri’l-Vatani’l-Arabî 15/15 (2012), 1653-1685. Taouchikht, Lahcen. “Sicilmâsse mine’l-Medîne ile’l-Kusûr”. Devriyyetü Kān et-Târîhiyye 8/28 (2015), 53-63. Taouchikht, Lahcen. Sicilmâsse Türâs ve Hadâra. Birleşik Arap Emirlikleri: Isdârâtü Maʿhedi’ş-Şârika li’t-Türâs, 2024. Türkmen, Kadir. Kuruluşundan Murâbıtlar Dönemi̇ne Kadar Sicilmâse (140-445/757-1053). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025. Umerî, Şihâbüddîn Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Yahya b. Fazlullâh. Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memâliki’l-Emsâr. thk. Kâmil Selmân el-Cubûrî - Mehdî en-Necm. 27 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010. ʿUteybî, Sâre bint Abdullah b. Seyf el-Cemîli. “et-Tetavvuru’l-İktisâdî li-Bilâdi’l-Mağrib "el-Karnu’s-Sâlis el-Hicrî/et-Tâsiʿ el-Mîlâdî”. Vakâiʿu Târîhiyye 1/32 (2020), 71-120. Vâhîhî, Saʿîd. “Devru ʿUnsuri’l-Mâʾ fî Binâi ve İndirâsi Baʿḍi’l-Müdüni’l-Mağribiyye el-Vesîtiyye/Sicilmâsse Nemûzecen”. el-Mâʾ bi Mıntıkati Debdû, ez-Zâkira ve’l-İşkâliyyâtü’l-Bîʾiyye ve’l-Kânûniyye ve Âsâru’t-Tedahhuli’l-Beşerî. 119-132. Rabat: Metâbiʿu’r-Ribât Net, 2018. Vâhîhî, Saʿîd. “İnhiyâru Medîneti Sicilmâsse Âsımeti’s-Sahrâ ve İndisâruhâ: Muhâveletun fi’t-Tefsîr”. Sicilmâsse: ez-Zâkira ve Rahânu’t-Tenmiye. 118-128. Merrâkeş: NDP Impression, 2024. Vezzân, Hasan b. Muhammed el-Fâsî. Vasfu İfrîkiyyâ. çev. Muhammed Haccî - Muhammed el-Ahdar. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2. Basım, 1983. Yaʿkubî, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. el-Buldân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002. Yiğit, İsmail. Endülüs ve Kuzey Afrika İslam Devletleri. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2017.