sobad Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 2636-7599 Ali Ülvi ÖZBEY 10.38004/sobad.1818998 Political and Civilization History of Islam İslam Tarihi ve Medeniyeti THE PEARL OF ANDALUSIA: CÓRDOBA (711-1236) ENDÜLÜS’ÜN İNCİSİ: KURTUBA (711-1236) https://orcid.org/0000-0002-0715-2029 Çetindal Erol SAKARYA ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TARİH (DR) 03 31 2026 9 1 1 10 11 06 2025 01 22 2026 Copyright © 2018, Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 2018 Sosyal Bilimler Akademi Dergisi

This study examines the rise of Cordoba after 711 and its position in the medieval Islamic world in light of historical and cultural artifacts, based on Andalusia's transitional location on the Mediterranean-Atlantic Ocean-North Africa line. The strategic location of the Iberian Peninsula provides a framework that supports Cordoba's claim to be the capital, thanks to the circulation networks (people, goods, information) shaped along the Pyrenees and Gibraltar axis. The article establishes a connection between the Muslim conquests and developments in Ifriqiya, examining the process that began in 92/711 along a political-chronological timeline extending from the Governors' Period (714–756) to the Umayyad Emirate in 756 and the Caliphate in 929. The city's Roman and Visigothic past, the tactics employed in the conquest, and the administrative instability of the early period are highlighted. The growth of Cordoba during the Umayyad period in terms of population, economic vitality, and centralization is evaluated alongside the effects of internal turmoil and the process of fragmentation (fitna) on the city. The second focus of the study is the architectural production in Cordoba: the construction and expansion phases of the Great Mosque of Cordoba, its architectural and decorative features and sphere of influence; the position of the Medinetuzzehra administrative complex in the context of political representation and palace architecture; and the relationship of the Rusafe Palace with the Umayyad memory is discussed.

Bu çalışma, Endülüs’ün Akdeniz-Atlas Okyanusu-Kuzey Afrika hattındaki geçiş konumundan hareketle, 711’den sonrası Kurtuba’nın yükselişini ve Ortaçağ İslâm dünyasındaki konumunu tarihî ve kültürel eserler ışığında incelemektedir. İber Yarımadası’nın stratejik konumu; Pireneler ve Cebelitârık ekseninde şekillenen dolaşım ağları (insan, mal, bilgi) sayesinde Kurtuba’nın başkentlik iddiasını besleyen bir çerçeve sunar. Makalede, Müslüman fetihlerinin İfrîkıyye’deki gelişmelerle bağlantısı kurularak 92/711’de başlayan süreç, 714–756 Valiler Dönemi’nden 756’da Emevî Emîrliği’ne ve 929’da Hilâfet’e uzanan siyasal-kronolojik çizgide ele alınır. Şehrin Roma ve Vizigot geçmişi, fetihte izlenen taktikler ve erken dönem idarî istikrarsızlık vurgulanırken; Emevîler döneminde Kurtuba’nın nüfus, ekonomik canlılık ve merkezîleşme bakımından büyümesi; iç karışıklıklar ve parçalanma sürecinin (fitne) şehir üzerindeki etkileri ile birlikte değerlendirilir. Çalışmanın ikinci odağı, Kurtuba’daki mimârî üretimdir: Kurtuba Ulucâmii’nin inşa ve genişletme evreleri, mimârî-tezyinî özellikleri ve etki alanı; Medînetüzzehrâ yönetim külliyesinin siyasal temsil ve saray mimarisi bağlamındaki konumu; Rusâfe Sarayı’nın ise Emevî hafızasıyla kurduğu ilişki tartışılır.

 Kurtuba Kurtuba Ulucâmii el-Kasr. Endülüs İslâm Medeniyeti Córdoba Great Mosque of Córdoba al-Qasr. Andalus Islam Civilization Beksaç, E. (2002). Kurtuba ulucâmii. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (26, 453–454). Ankara: TDV Yayınları. Ebü’l-Fidâ. (2017). Takvîmü’l-büldan (Ebü’l-fidâ coğrafyası). (R. Şeşen, Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınları. Hattstein, M. (2000). Spain and morocco (spanish umayyads–history) (C. Diefenbacher, A. Ehlert, B. Konrad-Lütt, U. Schmidt-Steinbach, & B. Welmann, Çev.; M. Hattstein & P. Delius, Eds.), In Islam: Kunst and Architektur (Islam: Architecture and Art). Fransa: Könemann Verlagsgesellschaft mbH, 208–227 İbn Cübeyr. (2020). Tezkire bi’l-ahbâr an ittifakât el-esfâr (seyahatnâme). (R. Şeşen, Çev.; 1. baskı.). İstanbul: Yeditepe Yayınları. İbnü’l-Esîr. (2016a). el-Kâmil fi’t-Târîh (A. Ağırakça, B. Eryarsoy, Z. Tüccar, A. Özaydın, Y. Apaydın & A. Köşe, Çev, Cilt 3. İstanbul: Ocak Yayıncılık. İbnü’l-Esîr. (2016b). el-Kâmil fi’t-Târîh. (A. Ağırakça, vd., Çev.). Cilt 4. İstanbul: Ocak Yayıncılık. İbnü’l-Esîr. (2016c). el-Kâmil fi’t-Târîh. (A. Ağırakça, vd., Çev.). Cilt 5. İstanbul: Ocak Yayıncılık. İbn Havkal. (2017). Sûrat el-arz (Yerin Haritası): 10. Asırda İslâm Coğrafyası (R. Şeşen, Çev). (2. baskı). İstanbul: Yeditepe Yayınevi. Irving, T. B. (2002). Kurtuba. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 26, s. 451–453). Ankara: TDV Yayınları. İstahrî. (2019). Kitâbü’l-mesâlik ve’l-memâlik (ülkelerin yolları) (M. Ağarı, Çev.). (2. baskı.). İstanbul: Ay Işığı Kitapları Yayınları. Kazıcı, Z. (2020). İslâm medeniyeti ve müesseseleri tarihi. (19. baskı). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları. Kubisch, N. (2000a). Spain and morocco (Spanish umayyads–architecture). (C. Diefenbacher, A. Ehlert, B. Konrad-Lütt, U. Schmidt-Steinbach & B. Welmann, Çev.). M. Hattstein & P. Delius, Ed.), In Islam: Kunst and Architektur (Islam: Architecture and Art), 218–221. Fransa: Könemann Verlagsgesellschaft mbH. Kubisch, N. (2000b). Spain and morocco (almoravids and almohads–Architecture) (C. Diefenbacher, A. Ehlert, B. Konrad-Lütt, U. Schmidt-Steinbach & B. Welmann, Çev.; M. Hattstein & P. Delius, Eds.), In Islam: Kunst and Architektur (Islam: Architecture and Art) (s. 255). Fransa: Könemann Verlagsgesellschaft mbH. Küçüksipahioğlu, B. (2003). Medînetüzzehrâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (28, 320–321). Ankara: TDV Yayınları. Mez, A. (2014). Die renaissance des islâms (onuncu yüzyılda islâm Medeniyeti–islâm’ın rönesansı) (S. Şaban, Çev.). (3. baskı.). İstanbul: İnsan Yayınları. Özdemir, M. (2017). Endülüs müslümanları (kültür ve medeniyet). (4. baskı). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Sayılı, A. (2016). The observatory in islam and Its Place in the general History of the observatory (R. Demir, Ed.; İ. Kalaycıoğulları, Der.). (1. baskı). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. Şeyban, L. (2014). Endülüs. (1. baskı). İstanbul: Albaraka Türk Yayınları. Şeyban, L. (2016). Reconquista (endülüs’te müslüman-hıristiyan ilişkileri). (3. baskı.). İstanbul: İz Yayıncılık.