Türk Mutfağının İkilemi: Geleneksel Lezzetlerin Küresel Trendlerle Sınavı

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: 57, 211 - 229, 30.12.2025

Onur Bayrakcı

https://doi.org/10.70854/sobbiad.1778881

https://izlik.org/JA93RN78NF

Öz

Yemek, bir toplumun kimliğini, geleneklerini ve kolektif yaşam biçimini yansıtan temel kültür taşıyıcılarından biridir. Bu bağlamda Türk mutfağı, tarihsel birikimi ve farklı coğrafyalarla kurduğu etkileşim sayesinde benzersiz bir konuma sahiptir. Ancak küreselleşme, kentleşme ve teknolojik gelişmelerin yol açtığı hızlı toplumsal dönüşüm, bu köklü mutfak kültürü üzerinde derin bir etki yaratmıştır. Bu çalışma, söz konusu dönüşümün geleneksel Türk mutfağı ve yemek alışkanlıkları üzerindeki tezahürlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Değişen aile yapıları, kadınların iş gücüne artan katılımı, tek kişilik hanelerin yaygınlaşması ve fast-food kültürünün etkisi gibi sosyolojik dinamiklerin hem mutfak pratiklerimizi hem de sofradaki toplumsallığı nasıl şekillendirdiği araştırılmaktadır. Ayrıca, sosyal medya ve küresel gıda trendlerinin Türk mutfağına eklemlenme biçimleri ve bu süreçte geleneksel lezzetlerin korunmasına yönelik ortaya çıkan tartışmalar da çalışmanın odak noktaları arasındadır. Makale, Türk mutfağının özünü korurken modern dünyayla uyum sağlama çabasındaki ikili gerilimini ele almaktadır. Geleneksel ile modern, yerel ile evrensel arasında kurulacak dengenin, mutfak kültürümüzün sürdürülebilirliği açısından taşıdığı hayati önem vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Mutfak kültürü , Yemek , Kimlik , Küreselleşme , Mcdonaldlaşma

The Dilemma of Turkish Cuisine: The Testing of Traditional Flavors with Global Trends

https://izlik.org/JA93RN78NF

Öz

Food stands as one of the paramount cultural conduits, reflecting a society's identity, traditions, and collective way of life. In this context, Turkish cuisine holds a unique position, owing to its historical accumulation and interactions with diverse geographies. However, the rapid societal transformation driven by globalization, urbanization, and technological advancements has profoundly impacted this deeply rooted culinary culture. This study aims to examine the manifestations of this transformation on traditional Turkish cuisine and dietary habits. It investigates how sociological Dynamics -such as evolving family structures, women's increasing participation in the labor force, the rise of single-person households, and the influence of fast-food culture- are reshaping both our culinary practices and the sociality of the dining table. Furthermore, the study focuses on the modes of integration of social media and global food trends into Turkish cuisine, alongside the emerging debates concerning the preservation of traditional flavors within this process. The article addresses the inherent dichotomy Turkish cuisine faces in its endeavor to preserve its essence while adapting to the modern world. It underscores the critical importance of striking a balance between the traditional and the modern, and the local and the universal, for the sustainability of our culinary heritage.

Anahtar Kelimeler

Culinary culture , Food , Identity , Globalization , McDonaldization

Kaynakça

• Ademoğlu, A., Özkaya, F.D. (2023). Güneydoğu Anadolu Bölgesinde evlenme törenlerinde yapılan gastronomi uygulamaları. Gaziantep University Journal of Socıal Sciences, 22(1), 323-349. https://doi.org/10.21547/jss.1171559
• Akbay, C., Tiryaki, G. Y., Gül, A. (2007). Consumer characteristics influencing fast food consumption in Turkey. Food Control, 18, 904-913. https://doi.org/10.1016/j.foodcont.2006.05.007
• Akın, G., Özkoçak, V., Gültekin, T. (2015). Geçmişten günümüze geleneksel Anadolu mutfak kültürünün gelişimi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Antropoloji Dergisi, (30), 33-52. https://doi.org/10.1501/antro_0000000319.
• Akman, M. (2019). Osmanlı mutfak kültürünün tarihsel gelişimi. İçinde Türk Mutfağı. N. Şanlıer, M. S. Sürücüoğlu (Ed.), 64-75. Ankara: Hedef Yayıncılık.
• Almerico, G. M. (2014). Food and identity: Food studies, cultural, and personal identity. Journal of International Business and Cultural Studies, 8, 1-8. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.26973.05608
• Arman, A., Ören, T. Ş. (2020). Anadolu mutfak kültürü’nün unutulmaya yüz tutmuş mısır unu bazlı yemek örnekleri. İçinde Anadolu Mutfak Kültüründen Esintiler M.S. Küçüktığlı, Y. Seçim, M. M. Adabalı, M. Yılmaz (Ed.), 1-9. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
• Ay, Ş., Şahin, K. (2014). Eski Yakındoğu’da yemek simgeselliği üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (12), 331- 358. https://www.tarihinpesinde.com/dergimiz/sayi12/M12_14.pdf
• Aydoğan, Ş. (2024, Temmuz 28). Cumhuriyet. cumhuriyet.com: https://www.cumhuriyet.com.tr/saglik/sosyal-medyadaki-yemek-icerikleri-hedonik-acligi-tetikliyor-2231966#:~:text=Dijital%20d%C3%BCnyan%C4%B1n%20sundu%C4%9Fu%20s%C3%BCrekli%20haz,beslenme%20al%C4%B1%C5%9Fkanl%C4%B1klar%C4%B1m%C4%B1z%C4%B1%20olumsuz%20etkil (Erişim: 29 Temmuz 2024). Balabaz, B. (2024, Temmuz 23). aa.com.tr. AA: https://www.aa.com.tr/tr/saglik/sosyal-medyadaki-yemek-icerikleri-hedonik-acligi-tetikliyor/3283113 (Erişim: 12 Eylül 2024).
• Bayhan, M. (2022). Tüketim toplumunda kimlik inşası. 19 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 47- 57. https://doi.org/10.52835/19maysbd.1022911.
• Beşirli, H. (2021). Yemek sosyolojisi. Ankara: Phoenix Yayınları.
• Birer, S. (1990). Türk mutfağının tarihsel gelişim süreci içerisindeki değişimi ve bugünkü durumu. Beslenme ve Diyet Dergisi / J. Nutr. and Diet, 19, 251- 260. https://beslenmevediyetdergisi.org/index.php/bdd/article/view/689/641
• Can, A., Sünnetçioğlu, S., Özkaya, F. D. (2012). Füzyon mutfağı uygulamalarının gastronomi turizminin gelişimine katkısı. 13. Ulusal Turizm Kongresi. 873- 882, Antalya.
• Cohen, A. B. (2021). You can learn a lot about religion from food. Current Opinion in Psychology, 40, 1-5. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2020.07.032
• Cukalevska, M. D., Dragović, A. (2018). Robertson’s and Ritzer’s conceptions of globalızation. Balkan Social Science Review, 11, 115-131.
• Çakıcı, S., Sünnetçioğlu, A. (2022). Dışarıda yemek yeme amaçlarında sosyal görünürlüğün etkisi: Çanakkale örneği. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 5(2), 754-768. https://www.joghat.org/uploads/2022-vol-5-issue-2-full-text-167.pdf
• Çavuş, G. (2018, 09 04). Teyit. teyit.org: https://teyit.org/analiz/turkiyede-ve-avrupada-bulunan-starbucks-subelerinin-sayilari-hakkindaki-iddialar (Erişim: 06 Ağustos 2014).
• Çelik, H., Aytekin, İ. (2023). Küreselleşme ve iktisadi büyümenin gıda güvenliği üzerindeki etkisi: MIST Ülkeleri için ampirik Bir Analiz. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (57), 189-199. https://doi.org/10.30794/pausbed.1171163.
• Çetin, N., Şen, Ö. (2021). Halkbilimi bağlamında Türkiye'de yeme-içme kültürü. İçinde Fast Food Ve Türk Kültürü Üzerine Bir Değerlendirme, S. Kılıç (Ed.), 26- 40. Konya: Eğitim Yayınevi.
• Davut, M. (2024, Şubat 11). Anadolu Ajansı. aa.com: https://www.aa.com.tr/tr/yasam/turkiyede-yalniz-yasayanlarin-sayisi-5-2-milyona-yaklasti/3133918# (Erişim: 06 Ağustos 2024).
• Diker, O., Deniz, T., Çetinkaya, A. (2016, October). History of Turkish cuisine culture and the ınfluence of the Balkans. IOSR Journal of Humanities And Social Science (IOSR-JHSS), 21(10), 1-6. https://doi.org/10.9790/0837-2110060106
• Fırat, F., Venkatesh, A. (1995). Liberatory postmodernism and the reenchantment of consumption. The Journal of Consumer Research, 22(3), 239-267. https://doi.org/10.1086/209448
• Fırat, M. (2014/4). Yemeğin ideolojisi ya da ideolojinin yemeği: Kimlik bağlamında yemek kültürü. Folklor/edebiyat Dergisi, 20(80), 129-140. https://www.folkloredebiyat.org/Makaleler/597697772_fe-80-8.pdf
• Fox, R. (2024). Food and eating: An anthropological perpective. Social Issues. Research Centre, 1-21 Temmuz 15, 2024 tarihinde Social İssues Research center: http://www.sirc.org/publik/food_and_eating_3.html adresinden alındı
• Giddens, A. (2000). Sosyoloji. Çev. H. Özel. Ankara: Ayraç Yayınevi.
• Gürhan, N. (2017). Yemek ve din: Yemeğin dini simgesel anlamları üzerine bir inceleme. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(2), 1204-1223. https://doi.org/10.15869/itobiad.315633
• Hanus, G. (2018). The impact of globalızation on the food behavıour of consumers – Literature and research review. Cbu Internatıonal Conference On Innovatıons in Science And Education, 170-17. Prag: Czech Republic. Harrington, R. J. (2008). Defining gastronomic identity. Journal of Culinary Science & Technology, 4(2-3), 129-152. https://doi.org/10.1300/J385v04n02_10
• Hatipoğlu, A., Batman, O. (2014). Osmanlı saray mutfağı’na ait gastronomik unsurların günümüz türk mutfağı ile kıyaslanması. Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, 11(2), 62-74. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/117632
• Karaman, N. (2023). Orta Asya’dan Cumhuriyet dönemi Türkiye’sine: Tarihsel süreç içerisinde Türk mutfak kültürünün gelişimi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49/1), 595-610. https://doi.org/10.31795/baunsobed.1354735
• Karhan, J. (2021). Toplumsal ve kültürel bir içecek: “Türk Kahvesi”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergisi, 52, 149-165. https://doi.org/10.17498/kdeniz.998437
• Kavlak, E., Akova, S. (2022). Y ve Z kuşağının kahve kültürünün popüler kültür bağlamında değerlendirilmesi. Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu Dergisi, 4(2), 1-33. https://doi.org/10.56493/nkusbmyo.1151864.
• Kızıldemir, Ö., Sarıışık, M., Öztürk, E. (2014). Türk mutfak kültürünün tarihsel gelişiminde yaşanan değişimler. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(3), 191-210.
• Kınay, A. G. (2024). Türk sofra adabını konu alan araştırmalar üzerine bir inceleme. International Journal of Eurasia Social Sciences, 15(55), 37-49. http://dx.doi.org/10.35826/ijoess.4400.
• Kuisel, R. F. (1993). Seducing the French: The Dilemma of Americanization. University of California Press. Köksalan, N. (2021). Tüketim kültürünün yaygınlaşmasında sosyal onayın rolü: kavramsal bir inceleme. Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, 5(12), 27-39. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1688128
• Közleme, O. (2012). Türk Mutfak Kültürü ve Din. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Mak, H. A., Lumbers, M., Eves, A. (2012). Globalisation and food consumption in tourism. Annals of Tourism Research, 39(1), 171-196. https://doi.org/10.1016/j.annals.2011.05.010.
• Mendez, C. D. (2014). Food and social change: Signs of change in Spanish eating habits. Italian Sociological Review, 4(2), 207-220. https://doi.org/10.13136/isr.v4i2.83.
• Nanda, S. (2024). Exploring the melting pot: An in-depth review of fusion cuisine in contemporary gastronomy and its cultural, nutritional, and culinary innovations. Chandigarh Philosophers, Chandigarh Group of Colleges. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.35521.36966
• Nützenadel, A., Trentmann, F. (2008). Food and Globalization: Consumption, Markets and Politics in the Modern World. Oxford: Berg.
• Önçel, S. (2015). Türk mutfağı ve geleceğine ilişkin değerlendirmeler (Turkish Cuisine and an assessment on its Future). Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 3(4), 33-44.
• Özaydın, E. C., Yalçın, İ. (2025). Küreselleşme teorileri çerçevesinde Türk mutfak kültürünün dönüşümü. Journal of New Tourism Trends, 6(1), 116-129. https://doi.org/10.58768/joinntt.1605999
• Özdemir, M. (2022). Tüketim toplumunda gastronomi ve sağlık. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi, 3(1), 207-232. https://doi.org/10.51533/insanbilimleri.1104750.
• Pala, K. (2023). Güncel Sosyal Bilimler Araştırmaları. İçinde Cumhuriyetle Birlikte Anadolu Mutfak Kültüründe Yaşanan Değişim ve Gelişimin Değerlendirilmesi, M. Yıldırım (Ed.), 63- 74. İzmir: Duvar Yayınları.
• Ritzer, G. (2011a). Globalization: The Essentials. West Sussex / U.K: Wiley-Blackwel.
• Ritzer, G. (2011b). Modern sosyoloji kuramları. (H. Hülür, Çev.) Ankara: De ki sosyoloji Yayınları.
• starbucks. (2024). Ağustos. starbucks.com.tr: https://www.starbucks.com.tr/about-us/company-information (Erişim 06 Ağustos 2024).
• Şeşen, E., Şıker, P. (2019). Kahvehaneden Starbucks’a: Gösterişçi tüketimden gösterişçi sıradanlığa. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 5(38), 3345- 3356. http://dx.doi.org/10.26449/sssj.1586
• Taş, S. (2020). Tüketim karşıtı yaşam tarzları: Freeganizm, gönüllü sadelik ve minimalizm. Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi (6), 38-64. https://doi.org/10.48131/jscs.820039
• Uçuk, C., Buyruk, L. (2020). Postmodernizmin Türk Mutfak kültürüne etkileri üzerine kavramsal bir değerlendirme. Gastroia: Journal of Gastronomy and Travel Research, 4(2), 270-286. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1284294
• Uyar, H., Zengin, B. (2015, Eylül). Gastronomi turizminin alternatif turizm çeşidi olarak değerlendirilmesi bağlamında gastronomi turizm indeksinin oluşturulması. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi (17), 355-376. https://doi.org/10.16992/ASOS.808
• Uzel, R. A. (2018). Geleneksel mutfak kültürü ve tarımsal ürün çeşitliliğinin, üniversite öğrencileri beslenme durumu üzerine etkisi. Ege Üniviversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 55(1), 37-44. https://doi.org/10.20289/zfdergi.358701