Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Eğitim Tarihinin Önemli Halkalarından Tuhfe-i Vehbî’ye Dair Bazı Tespitler

Yıl 2026, Sayı: 11, 65 - 72, 30.01.2026

Seyit Yavuz

https://izlik.org/JA22UM63FP

Öz

Osmanlı Devleti, kuruluşundan itibaren eğitim öğretime her zaman büyük bir özen göstermiş, medrese ve mekteplerin işleyişiyle yakında ilgilenmiştir. Bu medreselerde yetişen birçok insan devlet memuru, bürokrat, şeyhülislâm derecesine kadar yükselmiştir. Devletin geleceğiyle ilgili kararların alımında padişah ile fikir alışverişi yapabilecek seviyelere yükselen bu görevliler, yalnızca padişaha yakın konumda görev almamışlar; aynı zamanda memleketin uzak coğrafyalarına da gönderilerek devleti temsil etmişlerdir. Osmanlı Devleti döneminde eğitimin her zaman olduğu gibi öncelikle aile içinde başladığını; bunu takiben de genellikle 4-6 yaşına gelen çocukların sıbyan veya mahalle meteplerine gönderildiğini belirtmek gerekir. Bir uğur getirdiğine inanıldığı için de 4 yaş 4 ay 4 günlük çocuklar sıbyan mekteplerine gönderilmiş; burada öncelikle temel dinî bilgiler, elif-ba ve ardından Kur’ân-ı Kerîm’i okuma üzerine eğitim alan çocuklar bilhassa Arapça ya da Farsça gibi ikinci dil öğrenimi için de manzum sözlükleri okumuş/ezberlemişlerdir. Osmanlı eğitim hayatında manzum sözlük denildiğinde akla ilk gelen de kazandığı şöhret ve itibar ile Tuhfe-i Şâhidî olmuştur.
Tuhfe-i Şâhidî, Muğlalı İbrahim Şâhidî Dede tarafından 16. yüzyılda kaleme alınmış Farsça-Türkçe sözlüklerden biridir. Yazıldığı yüzyıldan 19. yüzyıla kadar sıbyan mekteplerinde ve rüştiyelerde ders kitabı olarak okutulan bu sözlük, Tuhfe-i Vehbî kaleme alınana kadar bu şöhretini sürdürmüştür. Tuhfe-i Vehbî 18. yüzyılda Sünbülzâde Vehbî tarafından yazılmış bir diğer Farsça-Türkçe manzum sözlüktür. Sünbülzâde Vehbî bu manzum sözlüğü İran’a resmî bir görevle gönderildikten sonra te’lif etmiştir. İran’ın Isfahan, Şiraz, Nihavend gibi pek çok bölgesine giden şair, burada tanıştığı pek çok şairden elde ettiği bilgileri de kullanmak istediği için böyle bir sözlük kaleme almıştır. Bu yazı, Tuhfe-i Vehbî’nin XIX. yüzyıl sonlarında ahlâkî sebeplerle bazı teftiş komisyonları tarafından denetime tâbi tutulmasının nedenlerini ve sonuçlarını arşiv belgeleri ışığında incelemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı’da Eğitim , Sıbyan Mektepleri , Sünbülzâde Vehbî , Manzum Sözlük , Tuhfe-i Vehbî.

Some Observations on Tuhfe-i Vehbi, One of The Important Links in The History of Ottoman Education, In The Light of Archival Documents

https://izlik.org/JA22UM63FP

Öz

From its very foundation, the Ottoman Empire always attached great importance to education and instruction, and closely supervised the functioning of madrasas and schools. Many individuals trained in these madrasas rose to positions such as state officials, bureaucrats, and even to the rank of Shaykh al-Islam. These officials, who attained a level at which they could exchange views with the sultan on decisions concerning the future of the state, did not merely serve in positions close to the sultan; they were also dispatched to distant regions of the realm to represent the state.
As was always the case in the Ottoman period, education began primarily within the family; subsequently, children who generally reached the age of four to six were sent to a primary schools (sıbyan or neighborhood schools). Since it was believed to bring good fortune, children who were four years, four months, and four days old were sent to a primary schools. There, after receiving instruction primarily in basic religious knowledge and the alif-ba, followed by learning to read the Qur’an, children—especially for the purpose of acquiring a second language such as Arabic or Persian—read and memorized verse dictionaries. In the context of Ottoman educational life, when a verse dictionary is mentioned, the first work that comes to mind due to its fame and prestige is Tuhfe-i Şahidi.
Tuhfe-i Şahidi is one of the Persian–Turkish dictionaries written in verse, composed in the sixteenth century by İbrahim Şahidi from Mugla. From the century in which it was written until the nineteenth century, this dictionary was used as a textbook in primary schools and high/grammar schools, maintaining its renown until the composition of Tuhfe-i Vehbi. Tuhfe-i Vehbi is another Persian–Turkish verse dictionary, written in the eighteenth century by Sünbülzade Vehbi. Sünbülzade Vehbi composed this verse dictionary after being sent to Iran on an official assignment. The poet traveled to many regions of Iran, such as Isfahan, Shiraz, and Nihavand, and, wishing to make use of the knowledge he acquired from numerous poets he encountered there, decided to compile such a dictionary. This article aims to examine, in the light of archival documents, the reasons for and consequences of the inspection of Tuhfe-i Vehbi by certain inspection commissions in the late nineteenth century on moral grounds.

Anahtar Kelimeler

Education in Ottoman Empire , Primary Schools , Sünbülzade Vehbi , Verse Dictionary , Tuhfe-i Vehbi.

Kaynakça

• Akün, Ömer Faruk (1979); İslâm Ansiklopedisi İslâm Âlemi Tarih, Coğrafya, Etnografya ve Bibliyografya Lugati, İstanbul: MEB Yayınları, C. 11. Cahit, Baltacı (2004); “Mektep”, İslâm Ansiklopedisi, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, c. 29.
• Demirel, Fatmagül (2007); II. Abdülhamit Döneminde Sansür, İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
• Kara, İsmail; Birinci, Ali (2017); Bir Eğitim Tasavvuru Olarak Mahalle/Sıbyan Mektepleri Hatıralar-Yorumlar-Tetkikler, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Öz, Yusuf; Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler, Ankara: TDK Yayınları, 2010.
• Özege, Seyfettin (1977), Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu, İstanbul: Fatih Yayınevi Matbaası, C. 4.
• Şahin, Özlem (2022); “Ahmed Hayâtî Efendi’nin Şerhü Tuhfeti’l-Manzûmeti’d-Dürriyye fî Lugati’l-Fârisiyye ve’d-Deriyye İsimli Tuhfe-i Vehbî Şerhi”, Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 8/4.
• Yavuz, Seyit (2024); Mehmed Lebîb Efendi’nin Tuhfe-yi Vehbî Şerhi: Mütehab-ı Lebîb (İnceleme-Metin), Erzurum: Fenomen Yayınları.