Azerbaijan’s education system has been under the influence of the administrative and cultural policies of Tsarist Russia since the first half of the nineteenth century. Particularly after the Treaty of Turkmenchay in 1828, when the region came under Russian rule, the Tsarist administration began to use education as a tool of centralization and cultural integration. Within this framework, Russian-Azerbaijani schools were established, curricula were reorganized in accordance with Russian standards, and Russian was widely promoted as the language of instruction. Thus, education ceased to be merely a pedagogical sphere and became an instrument for expanding the cultural influence of Tsarist Russia. During the Azerbaijan Democratic Republic (1918–1920), efforts were made to nationalize the education system; however, due to the short-lived nature of the Republic, these reforms were not sustained. Following the occupation of Azerbaijan on April 28, 1920, a new education system dominated by the Russian language was established. Throughout the seventy-year Soviet period, the education system of Azerbaijan was structured on communist foundations. Although no official document or formal correspondence of the USSR declared Russian as the state language in Azerbaijan, through soft power mechanisms -without overt coercion- the Russian language was made an essential component of social and professional life. While not formally designated as the official language, Russian effectively assumed that status in practice. After the declaration of independence, language policy in the education system was revised, and Azerbaijani Turkish was formally reinstated as the language of instruction. Nevertheless, despite the preference for education in Azerbaijani Turkish, the Russian language has continued to maintain its presence at all levels of the education system in contemporary Azerbaijan. Under the designation of the “Russian sector,” education in Russian is still provided in schools and universities. The Russian-centered language policies implemented during both the Tsarist and Soviet periods contributed to the dominance of Russian within the education system, and their effects have persisted to a certain extent in the post-independence era. The impact of these policies on Azerbaijan’s culture, education, and historical consciousness has been profound. This article examines the language policies pursued by Russia in the field of education in Azerbaijan throughout the historical process, including their methods of implementation and their effects, in light of archival documents, press materials, official legislation, and academic studies.
Azerbaycan’ın eğitim sistemi, 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Çarlık Rusya’sının idarî ve kültürel politikalarının etkisi altına girmiştir. Özellikle 1828 Türkmençay Antlaşması sonrasında bölgenin Rus hâkimiyetine geçmesiyle birlikte, Çarlık yönetimi eğitim alanını merkezîleşme ve kültürel bütünleştirme aracı olarak kullanmaya başlamıştır. Bu çerçevede Rus-Azerbaycan okulları açılmış, öğretim programları Rus müfredatına göre düzenlenmiş ve Rusça eğitim dili olarak yaygınlaştırılmıştır. Böylece eğitim, yalnızca pedagojik bir alan olmaktan çıkmış; Çarlık Rusya’sının kültürel nüfuzunu artırmaya yönelik bir araç hâline gelmiştir. 1918–1920 yılları arasında varlık gösteren Azerbaycan Cumhuriyeti döneminde eğitim sisteminin millîleştirilmesine yönelik adımlar atılmış; ancak Cumhuriyet’in kısa ömürlü olması nedeniyle bu süreç sürdürülebilir olmamıştır. 28 Nisan 1920'de Azerbaycan'ı işgal eden Rusya, Rus dilinin hakim olduğu yeni bir eğitim sistemi kurdu. 70 yıllık Sovyet döneminde Azerbaycan'ın eğitim sistemi komünizm temellleri üzerinde oluşturulmuştur. SSCB döneminde hiçbir resmi belge ve yazışmada Azerbaycan’da Rusçanın devlet dili olmasından söz edilmemiştir. Fakat yumuşak güç politikasıyla, zor kullanılmadan Rus dili insanların hayatında bir ihtiyaç haline getirilmiştir. Tam olarak resmi olmasa da fiili olarak Rusça resmi dil konumuna getirilmiştir. Bağımsızlığın ilan edilmesinin ardından eğitim sisteminde dil politikası değiştirilmiş ve öğretim dili olarak Azerbaycan Türkçesi resmî biçimde uygulanmaya başlanmıştır. Her ne kadar Azerbaycan Türkçesinde eğitim tercih edilse de, modern zamanlarda da Azerbaycan'ın eğitim sisteminin her kademesinde Rus dili varlığını sürdürmektedir. Üniversitelerde ve okullarda “Rus bölümü” adı altında Rus dilinde eğitim verilmektedir. Çarlık ve Sovyet dönemlerinde uygulanan Rus merkezli dil politikaları, eğitim sisteminde Rusçanın baskın konuma yerleşmesine yol açmış; bu durumun etkileri bağımsızlık sonrasında da belirli ölçüde varlığını sürdürmüştür. Bu politikanın Azerbaycan kültürüne, eğitimine ve tarihine etkileri çok büyüktür. Bu makalede, Rusya’nın tarihsel süreç içerisinde Azerbaycan’daki eğitim alanında yürüttüğü dil politikaları, uygulama yöntemleri ve etkileri, arşiv belgeleri, basın materyalleri, resmi mevzuat ve bilimsel araştırma eserleri ışığında incelenmektedir.