Yaşın Huzur Üzerindeki Etkisinde Ahlakî Özsaygının Aracı, Cinsiyetin Düzenleyici Rolü

Öz

Ahlakî özsaygı ile huzuru konu edinen bu çalışma aralarındaki ilişkiyi yaş ve cinsiyet değişkenleri bağlamında bütüncül bir yapı içerisinde incelemektedir. Buna göre çalışma yaşın ahlakî özsaygı aracılığıyla huzur üzerindeki rolünün cinsiyet tarafından düzenlenip düzenlenmediğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın problemi “Yaşın ahlakî özsaygının aracılığıyla huzur üzerindeki dolaylı etkisi cinsiyet tarafından düzenlenmekte midir?” sorusuyla tanımlanmaktadır. Huzur ile ahlakî özsaygı ilişkisinden hareketle çalışma hem tüm modelin hem de huzur ve ahlakî özsaygı kavramlarının alan içerisindeki anlaşılırlığına katkı sağlayarak konuya açılım getirmeyi amaçlamakta, bu model, kavramlar ve ilişkileri üzerinden ileri çalışmalara katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Çalışmada veri toplamak için ahlakî özsaygı ve huzur ölçekleri kullanılmıştır. Çalışmanın örneklemini uygun örnekleme yöntemiyle seçilen 615 yetişkin oluşturmaktadır. Yaşın ahlakî özsaygı aracılığıyla huzura dolaylı etkisinin anlamlı olduğu ve güven aralığını sağladığı tespit edilmiştir. Toplam etkinin de anlamlı olduğu ve güven aralığını sağladığı tespit edilmiştir. Yaşın ahlakî özsaygı üzerindeki etkisinde cinsiyetin düzenleyici rolünün olup olmadığını bulgulamak için yapılan analiz sonucunda; yaş ile ahlakî özsaygı arasında anlamlı ve pozitif yönde, cinsiyet ile ahlakî özsaygı arasında anlamlı ve negatif yönde etki olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca yaş ile cinsiyet arasındaki etkileşimin ahlakî özsaygı üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığı ve güven aralığını sağlamadığı görülmektedir. Düzenleyici rol analizine göre; doğrudan etkinin anlamlı ve güven aralığını sağladığı görülmektedir. Cinsiyet tarafından düzenlenen koşullu dolaylı etkinin kadınlar için güven aralığını sağladığı ancak erkekler için güven aralığını sağlamadığı tespit edilmiştir. Ayrıca düzenleyici etkinin de güven aralığını sağlamadığı tespit edilmiştir. Düzenleyici etkiye ilişkin analiz sonucunda, yaş ve cinsiyet etkileşiminin anlamlı olmadığı tespit edilmiştir. Gelecek araştırmaların farklı kültürlerde, daha dar bir yaş aralığını kapsayan ve boylamsal süreçlerle gerçekleştirilmesi tavsiye edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din psikolojisi
• ahlaki özsaygı
• huzur
• yaş
• cinsiyet

The Mediating Role of Appraisal Self-Respect and the Moderating Role of Gender in the Effect of Age on Tranquility

Öz

This study focuses on appraisal self-respect and tranquility, examining their relationship across age and gender within an integrated framework. Accordingly, it aims to determine whether the indirect effect of age on tranquility through appraisal self-respect is moderated by gender. The study’s research problem is defined by the question: “Is the indirect effect of age on tranquility through appraisal self-respect moderated by gender?” Building on the relationship between tranquility and appraisal self-respect, the study seeks to clarify how these two concepts and the overall model are understood in the literature and thereby to provide a basis for further research. Data were collected from 615 adults, selected through convenience sampling, using the appraisal self-respect and tranquility scales. Age had a significant indirect effect on tranquility through appraisal self-respect, and the total effect was likewise significant, with confidence intervals excluding zero in both cases. The analysis conducted to determine whether gender moderates the effect of age on appraisal self-respect revealed that age had a significant positive effect and gender a significant negative effect on it. Moreover, the age-by-gender interaction had no significant effect on appraisal self-respect, and its confidence interval included zero. The direct effect was significant, and the conditional indirect effect was significant for women but not for men. However, the index of moderated mediation was not significant, indicating that the indirect effect did not differ significantly by gender. Future research is recommended across different cultures, using narrower age ranges and longitudinal designs.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of religion
• appraisal self-respect
• tranquility
• age
• gender

Kaynakça

1. Acar, A. S., Ekşi, H., Ekşi, F., ve Demir, İ. H. (2025). Ahlakî Öz Saygı Ölçeği’nin Türkçeye Uyarlanması: Geçerlik ve Güvenirlik çalışması. 7th Başkent International Conference on Multidisciplinary Studies: Full Texts Book içinde (ss.84-93). Başkent Academy.
2. Atari, M., Lai, M. H. C., ve Dehghani, M. (2020). Sex Differences in Moral Judgements across 67 Countries. Proceedings of the Royal Society B, 287(1937 : 20201201), 1-10. https://doi.org/10.1098/rspb.2020.1201
3. Ayaz, E., ve Doğan, O. (2023). Üniversite Öğrencilerinde Özsaygı Düzeyleri ve Psikolojik İyi Oluş Arasındaki İlişki. Atlas Journal of Medicine, 2(6), 30-41. https://doi.org/10.54270/atljm.2023.29
4. Bacanlı, H. (2016). Nasıl Huzurlu Olunur? Benlik Açısından Huzur Modeli [Bildiri sunumu]. Uluslararası Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Kongresi, 1-10.
5. Berenbaum, H., Huang, A. B., ve Flores, L. E. (2019). Contentment and Tranquility: Exploring their Similarities and Differences. The Journal of Positive Psychology, 14(2), 252-259. https://doi.org/10.1080/17439760.2018.1484938
6. Boxill, B. R. (1976). Self-Respect and Protest. Philosophy ve Public Affairs, 6(1), 58-69.
7. Charles, S. T., ve Carstensen, L. L. (2010). Social and Emotional Aging. Annual Review of Psychology, (61), 383-409. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.093008.100448
8. Chérif, L., Niemiec, R., ve Wood, V. (2022). Character Strengths and Inner Peace. International Journal of Wellbeing, 12(3), 16-34. https://doi.org/10.5502/ijw.v12i3.2195

9. Christoffersen, V. R., Škodlar, B., ve Henriksen, M. G. (2022). Exploring Tranquility: Eastern and Western Perspectives. Frontiers in Psychology, 13(931827). https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.931827
10. Christov-Moore, L., Simpson, E. A., Coudé, G., Grigaityte, K., Iacoboni, M., ve Ferrari, P. F. (2014). Empathy: Gender Effects in Brain and Behavior. Beyond Sexual Selection: the evolution of sex differences from brain to behavior, 46, 604-627. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2014.09.001
11. Clucas, C. (2020). Understanding Self-respect and its Relationship to Self-esteem. Personality and Social Psychology Bulletin, 46(6), 839-855. https://doi.org/10.1177/0146167219879115
12. Clucas, C., Corr, P., Wilkinson, H., ve Schepman, A. (2023). Appraisal Self-Respect: Scale Validation and Construct Implications. Current Psychology, 42(23), 19681-19698. https://doi.org/10.1007/s12144-022-03093-z
13. Çinemre, S. (2014). Kohlberg’in Ahlak Gelişim Teorisine Yönelik Bazı Eleştiriler. Değerler Eğitimi Dergisi, 12(28), 69-99. https://izlik.org/JA37PN28EX
14. Çulha, M. B. (2025). Gelişim Dönemlerine Göre Namaz İbadeti [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Darwall, S. L. (1977). Two Kinds of Respect. Ethics, 88(1), 36-49.
16. Demirci, İ. (2017). Huzurlu ve Mutlu Yaşamın Değerler ve Karakter Güçleri Bağlamında Karma Bir Araştırmayla İncelenmesi [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
17. Demirci, İ., ve Ekşi, H. (2017). Huzur Ölçeği’nin Geliştirilmesi ve Psikometrik Özelliklerinin İncelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 15(33), 39-60.
18. Diener, E. (1984). Subjective Well-Being. Psychological Bulletin, 95(3), 542-575.
19. Dillon, R. S. (1997). Moral, Emotional, Political. Ethics, 107(2), 226-249.
20. Du, W., ve Liu, L. (2025). Examining a Structural Equation Model of Peace of Mind, Gratitude, and Positive Reappraisal in Predicting Psychological Well-being among College Students. BMC Psychology, 13: 1088, 1-14. https://doi.org/10.1186/s40359-025-03445-x
21. Erikson, E. H. (2022). İnsanın 8 Evresi (G. Akkaya, Çev.; 6. Basım). Okuyan Us Yayınları.
22. Ersanlı, E. (2011). Bireyin İç Huzur Kazanmasında Cem Törenlerinin Etkisi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (58), 105-110. https://izlik.org/JA85AF82AE.
23. Flanagan Jr., O. J. (1982). A Reply to Lawrence Kohlberg. Ethics, 92(3), 529-532.
24. Friesdorf, R., Conway, P., ve Gawronski, B. (2015). Gender Differences in Responses to Moral Dilemmas: A Process Dissociation Analysis. Personality and Social Psychology Bulletin, 41(5), 696-713. https://doi.org/10.1177/0146167215575731
25. Gentile, B., Grabe, S., Dolan-Pascoe, B., Twenge, J. M., Wells, B. E., ve Maitino, A. (2009). Gender Differences in Domain-Specific Self-Esteem: A Meta-Analysis. Review of General Psychology, 13(1), 34-45. https://doi.org/10.1037/a0013689
26. Gilligan, C. (1981). Moral Development. İçinde A. W. Chichering ve and Associates (Ed.), The Modern American College Responding to the New Realities of Diverse Students and a Changing Society (ss. 139-157). Jossey-Bass Publishers.
27. Gilligan, C. (2003). In a Different Voice Psychological Theory and Women’s Development (38. Basım). Harvard University Press.
28. Goering, M., Espinoza, C. N., Mercier, A., Eason, E. K., Johnson, C. W., ve Richter, C. G. (2024). Moral Identity in Relation to Emotional Well-being: A Meta-Analysis. Frontiers in Psychology, 15(1346732), 1-17. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1346732
29. Gouwy, M.-C., Bostyn, D. H., Clercq, B. D., ve Roets, A. (2025). The Development of a Moral Compass: Exploring Age and Gender Differences in Moral Foundations In Early and Mid-Adolescence. Journal of Adolescence, 97(5), 1333-1343. https://doi.org/10.1002/jad.12500
30. Gürbüz, S., ve Şahin, F. (2018). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri Felsefe-Yöntem-Analiz (5. Basım). Seçkin Yayıncılık.
31. Hayes, A. F. (2018). Introduction to Mediation, Moderation, and Conditional Process Analysis a Regression-Based Approach (2. Basım). The Guilford Press.
32. Hong, S.-M., Bianca, M. A., Bianca, M. R., ve Bollington, J. (1993). Self-Esteem: The Effects of Life-Satisfaction, Sex, and Age. Psychological Reports, 72(1), 95-101. https://doi.org/10.2466/pr0.1993.72.1.95
33. Jaffee, S., ve Hyde, J. S. (2000). Gender Differences in Moral Orientation: A Meta-Analysis. Psychological Bulletin, 126(5), 703-726. https://doi.org/10.1037/0033-2909.126.5.703
34. Jondeau, E., ve Rockinger, M. (2003). Conditional Volatility, Skewness, and Kurtosis: Existence, Persistence, and Comovements. Journal of Economic Dynamics and Control, 27(10), 1699-1737. https://doi.org/10.1016/S0165-1889(02)00079-9
35. Kaplan, H., ve Er, H. (2020). Kohberg’in Ahlak Psikoloji Üzerine Bazı Notlar. içinde H. Kaplan ve H. Er (Ed.), Kohlberg ve Ahlakî Gelişim Teorisi (ss. 13-27). Mahya Yayıncılık.
36. Kayacı, E., ve Cengil, M. (2022). Sufilerde Ahlakî Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 5(1), 12-31. https://doi.org/10.52637/kiid.1082864
37. Kohlberg, L. (1966). Moral Education in the Schools: A Developmental View. The School Review, 74(1), 1-30.
38. Kohlberg, L. (1967). Moral and Religious Education and the Public Schools: A Developmental View. İçinde T. R. Sizer (Ed.), Religion and Public Education (ss. 164-183). Houghton Mifflin Company.
39. Kohlberg, L. (1971). Stage and Sequence: The Cognitive Developmental Approach to Socialization. İçinde D. A. Goslin (Ed.), Handbook of Socialization Theory and Research (2. Basım, ss. 347-480). Rand McNally ve Company.
40. Kohlberg, L. (1974). Education, Moral Development and Faith. Journal of Moral Education, 4(1), 5-16. https://doi.org/10.1080/0305724740040102
41. Lachman, M. E. (2004). Development in Midlife. Annual Review of Psychology, 55, 305-331. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.55.090902.141521
42. Lavell, J. L. (2002). The Effects of Gender and Maturation on Moral Reasoning Orientation, Care and Justice in Adulthood. Adult Education Research Conference, 1-6. https://newprairiepress.org/aerc/2002/papers/35
43. Lee, Y.-C., Lin, Y.-C., Huang, C.-L., ve Fredrickson, B. L. (2013). The Construct and Measurement of Peace of Mind. Journal of Happiness Studies, 14, 571-590. https://doi.org/10.1007/s10902-012-9343-5
44. Moksnes, U. K., ve Espnes, G. A. (2012). Self-esteem and Emotional Health in Adolescents – Gender and age as Potential Moderators. Scandinavian Journal of Psychology, 53(6), 483-489. https://doi.org/10.1111/sjop.12021
45. Murphy, J. M., ve Gilligan, C. (1980). Moral Development in Late Adolescence and Adulthood: A Critique and Reconstruction of Kohlberg’s Theory. Human Development, 23(2), 77-104.
46. Ogihara, Y. (2020). The Pattern of Age Differences in Self-esteem is Similar between Males and Females in Japan: Gender Differences in Developmental Trajectories of Self-esteem from Childhood to Old Age. Cogent Psychology, 7(1: 1756147), 1-10. https://doi.org/10.1080/23311908.2020.1756147
47. Orth, U., Trzesniewski, K. H., ve Robins, R. W. (2010). Self-esteem Development from Young Adulthood to Old age: A Cohort-Sequential Longitudinal Study. Journal of Personality and Social Psychology, 98(4), 645-658. https://doi.org/10.1037/a0018769
48. Orth, U., Robins, R. W., ve Widaman, K. F. (2012). Life-Span Development of Self-esteem and its Effects on Important Life Outcomes. Journal of Personality and Social Psychology, 102(6), 1271-1288. https://doi.org/10.1037/a0025558
49. Petrovich, O. (1986). Moral Autonomy and the Theory of Kohlberg. içinde S. Modgil ve C. Modgil (Ed.), Lawrence Kohlberg Consensus and Controversy (ss. 85-106). The Falmer Press.
50. Pratt, M. W., Golding, G., ve Hunter, W. J. (1983). Aging as Ripening: Character and Consistency of Moral Judgment in Young, Mature, and Older Adults. Human Development, 26(5), 277-288. https://doi.org/10.1159/000272889
51. Robins, R. W., Trzesniewski, K. H., Tracy, J. L., Gosling, S. D., ve Potter, J. (2002). Global Self-esteem across the Life Span. Psychology and Aging, 17(3), 423-434.
52. Sachs, D. (1981). How to Distinguish Self-Respect from Self-Esteem. Philosophy ve Public Affairs, 10(4), 346-360.
53. Sheldon, K. M., ve Kasser, T. (2001). Getting Older, Getting Better? Personal Strivings and Psychological Maturity Across the Life Span. Developmental Psychology, 37(4), 491-501. https://doi.org/10.1037//0012-1649.37.4.491
54. Sophie, V., Sara, C., Jellen, T., ve Lieven, A. (2022). The Role of ‘Peace of Mind’ and ‘Meaningfulness’ as Psychological Concepts in Explaining Subjective Well-being. Journal of Happiness Studies, 23(1), 3331-3346. https://doi.org/0.1007/s10902-022-00544-z
55. Stark, C. A. (1998). Self-respect. içinde Routledge Encyclopedia of Philosophy (C. 8, ss. 635-638). Routledge.
56. Şık, F., ve Kayıklık, H. (2025). Orta Yetişkinlerde Dindarlığın Yalnızlık ve Huzurla İlişkisi: Adana Örneği. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 25(2), 109-126. https://doi.org/10.30627/cuilah.1756831
57. Tsai, J. L., Knutson, B., ve Fung, H. H. (2006). Cultural Variation in Affect Valuation. Journal of Personality and Social Psychology, 90(2), 288-307. https://doi.org/10.1037/0022-3514.90.2.288
58. Türk Dil Kurumu Sözlükleri (t.y.). Huzur. Türk Dil Kurumu. Sozluk. gov.tr Güncel Türkçe Sözlük içinde 20 Şubat 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
59. Türkmen, M. (2012). Öznel İyi Oluşun Yapısı ve Anababa Tutumları, Özsaygı ve Sosyal Destekle İlişkisi: Bir Model Sınaması. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 41-73.
60. Vera-Estay, E., Seni, A. G., Champagne, C., ve Beauchamp, M. H. (2016). All for One: Contributions of Age, Socioeconomic Factors, Executive Functioning, and Social Cognition to Moral Reasoning in Childhood. Frontiers in Psychology, 7(227), 1-13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.00227
61. von Soest, T., Wagner, J., Hansen, T., ve Gerstorf, D. (2018). Self-esteem across the Second Half of Life: The Role of Socioeconomic Status, Physical Health, Social relationships, and Personality Factors. Journal of Personality and Social Psychology, 114(6), 945-958. https://doi.org/10.1037/pspp0000123
62. Wagner, J., Gerstorf, D., Hoppmann, C., ve Luszcz, M. A. (2013). The Nature and Correlates of Self-esteem Trajectories in Late Life. Journal of Personality and Social Psychology, 105(1), 139-153. https://doi.org/10.1037/a0032279
63. Wodarz, R., ve Rogowska, A. M. (2024). The Moderating Effect of Body Appreciation on the Relationship between Self-Esteem and Life Satisfaction. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 14(4), 870-887. https://doi.org/10.3390/ejihpe14040056
64. Yapıcı, A. (2013). Ruh Sağlığı ve Din Psiko-Sosyal Uyum ve Dindarlık (2. Basım). Karahan Kitabevi.
65. Yapıcı, A., ve Zengin, Z. S. (2003). İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin Dinin Etkisini Hissetme Düzeyleriyle Psiko-Sosyal Uyumları Arasındaki İlişki. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 3(2), 65-127.
66. Yapıcı, A., ve Kayıklık, H. (2005). Ruh Sağlığı Bağlamında Dindarlığın Öz Saygı ve Kaygı ile İlişkisi: Çukurova Üniversitesi Örneği. Değerler Eğitimi Dergisi, 3(9), 177-206. https://izlik.org/JA94YS34XM
67. You, D., Maeda, Y., ve Bebeau, M. J. (2011). Gender Differences in Moral Sensitivity: A Meta-Analysis. Ethics ve Behavior, 21(4), 263-282. https://doi.org/10.1080/10508422.2011.585591
68. Zuckerman, M., Li, C., ve Hall, J. A. (2016). When Men and Women Differ in Self-esteem and when they don’t: A Meta-Analysis. Journal of Research in Personality, 64, 34-51. https://doi.org/10.1016/j.jrp.2016.07.007