Content Criticism Studies In Turkiye: Claims, Methods, Strengths and Weaknesses (Specific to General and Theoretical Studies)

Öz

In the last thirty years in our country, a total of nearly three hundred and fifty academic researches on textual criticism in hadith have been con-ducted in the form of books, graduate theses and articles, which has led to the emergence of a serious scholarly output. It is clear that there is a need for a serious criticism and analysis of this scholarly accumulation in many respects in order to provide a solid basis for new studies in this field. In this context, these studies should be evaluated in terms of content, strengths and weaknesses, theoretical and methodological deficiencies, important gaps and gains. In this article, two of the studies that examine textual criticism in general were selected through purposive sampling and subjected to in-depth analysis. In these studies, it is seen that there are claims such as that hadith scholars consider isnād as the sole tool for the authenticity of a news, that the entire Ahl al-Hadith is against reasoning, and that the possibility of textual criticism disappeared in the hadith methodology of the Ahl al-Sunnah with al-Shāfi'ī. However, weaknesses and methodological inaccuracies such as making definitive judgments through incomplete/extensive induction, not evaluating an issue in a holistic manner, reading the correlation relati-onship as a cause-and-effect relationship, not examining the issues in depth, presenting insufficient evidence on issues that require strong evidence, and using generalizing and definitive language on issues that require cautious language make the results reached in these studies controversial.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Matn Criticism
• Content Criticism
• Authenticity
• Method

Türkiye’deki Metin Tenkidi Araştırmaları: İddialar, Yöntemler, Güçlü ve Zayıf Yönler (Genel ve Teorik Çalışmalar Özelinde)

Öz

Ülkemizde son otuz senede hadiste metin tenkidi konusunda kitap, li-sansüstü tez ve makale formatlarında toplam üç yüz elliye yakın akademik araştırmanın yapılmış olması ciddi bir ilmî hâsılanın ortaya çıkmasını sağ-lamıştır. Bu sahada yapılacak yeni çalışmalara sağlam bir zemin oluşturması için bu ilmî birikimin birçok açıdan ciddi bir tenkit ve tahliline ihtiyaç du-yulduğu açıktır. Bu kapsamda söz konusu araştırmalar içerik, güçlü ve zayıf yönler, kuramsal ve yöntemsel eksiklikler, önemli boşluklar ve kazanımlar gibi açılardan değerlendirilmelidir. Bu makalede metin tenkidini genel ola-rak inceleyen araştırmalar arasından iki tanesi amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilmiş ve derinlemesine analize tabi tutulmuştur. Bu çalışmalarda hadisçi-lerin bir haberin sıhhati için isnadı yegâne araç olarak gördükleri, Ehl-i ha-disin tamamının re’ye karşı olduğu, Şâfiî ile birlikte ehl-i sünnete ait hadis usulünde metin tenkidi imkanının ortadan kalktığı gibi iddiaların bulundu-ğu görülmektedir. Ancak eksik/büyültücü tümevarım yoluyla katiyet ifade eden hükümlerin verilmesi, bir konunun bütüncül bir şekilde değerlendiril-memesi, korelasyon ilişkisinin sebep-sonuç ilişkisi olarak okunması, ele alı-nan konuların etraflı bir şekilde incelenmemesi, güçlü delillendirme gerekti-ren konularda yetersiz delil sunulması ve ihtiyatlı bir dil gerektiren husus-larda genellemeci ve kesin bir dil kullanma gibi zayıf yönler ve yöntemsel yanlışlıklar söz konusu araştırmalarda ulaşılan sonuçları tartışmalı kılmak-tadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Metin Tenkidi
• Muhteva Tenkidi
• Sıhhat
• Yöntem

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah eş-Şeybânî. el-İlel ve ma‘rifetü’r-ricâl (nşr. Vasiyyullah b. Muhammed Abbas). Riyad: Dâru’l-Hânî, 1422.
2. Ayaz, Hacer. “Klasik Hadis Usulünde Metin Tenkidi Tartışmaları Üzerine Bir Değerlendirme”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/20 (2021), 325-367.
3. Brown Jonathan A. C. . “How We Know Early Hadith Critics Did Matn Criticism and Why It’s So Hard to Find”. Islamic Law and Society. 15 (2008), 143-184.
4. Brown, Jonathan A. C. “Erken Dönem Hadis Münekkitlerinin Metin Tenkidi Yaptığını Nasıl Biliyoruz ve Bulmak Niçin Bu Kadar Zor?”. çev. Salih Kesgin. Usûl: İslam Araştırmaları 25 (2016), 265-310.
5. Çalgan, Mehmet Ali. “Türkiye’de Yapılan Metin Tenkidi Araştırmaları Kay-nakçası ve Değerlendirilmesi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 11/1 (Haziran 2024), 269-304.
6. Çalgan, Mehmet Ali. Muhaddisler Muhteva Tenkidi Yaptı mı?. İstanbul: Mar-mara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2024.
7. Çalgan, Mehmet Ali. “İbn Kesîr’in El-Bidâye ve’n-nihâye’sinin Siyer Kıs-mında Bazı Sahîhayn Hadislerini Muhteva Tenkidinin Tahlili”. Cumhu-riyet İlahiyat Dergisi 28/1 (Haziran 2024), 303-324.
8. Durays, Hâlid b. Mansûr. Nakdu’l-metni’l-hadîsî ve eseruhû fi’l-hükmi ale’r-ruvât inde ulemâi’l-cerhi ve’t-ta’dîl. Riyad: Dâru’l-Muhaddis, 2007.

9. Düzenli, Muhittin. “Metin Tenkidi Açısından İlel Eserleri: İbn Ebî Hâtim’in İlel Adlı Eseri Özelinde”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (2010), 225-250.
10. Ebû Nuaym el-İsfahânî, Ahmed b. Abdullah b. İshak. el-Müsnedü’l-müstahrec alâ Sahîhi Müslim. nşr. Muhammed Hasan Muhammed Ha-san İsmail eş-Şâfiî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417/1996.
11. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osman b. Abdurrahman. Mukaddimetu İbni’s-Salâh fi ulûmi’l-hadîs. nşr. Mahir Yasin Fahl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
12. Sifil, Ebubekir. “Bir İdracla Tarih Tahrif Olur mu?”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 8/2 (2022), 171-221.
13. Sifil, Ebubekir. “Rivâyetler Işığında Hz. Ali’nin Hz. Ebû Bekr’e Bey’atı”. Hadis Tetkikleri Dergisi 20/2 (2022), 219-243
14. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekir. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. nşr. Bedî Seyyid Lahhâm. I-II. Dımaşk: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 2010.
15. Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdris b. Abbas. Cimâ‘u’l-ilm. Kahire: Dâru’l-Âsâr, 1423.
16. Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdris b. Abbas. er-Risâle. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mektebetü’l- Halebî, 1358/1940.
17. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. nşr. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l- İslâmî, 1998.
18. Durays, Hâlid b. Mansûr. “Metin Tenkidi ve Cerh-Tadil Âlimlerine Göre Hadis Râvileri Hakkında Verilen Hükümle İlişkisi”. çev. Salih Kesgin. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 5/4 (Nisan 2016), 1186-1223.
19. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman er-Râzî. İlelü’l-hadîs. nşr. Rıfat Fevzî Abdülmuttalib, Ali Abdülbâsit Mezîd. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2009.
20. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Abdülaziz b. Abdullah b. Bâz. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1379.
21. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Nüzhetü’n-nazar. nşr. İzzüddîn Düllî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1435.
22. Kanarya, Bayram. İhtilaflı Hadisler- İmam Şafii’nin Yaklaşımı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
23. Kırbaşoğlu, Hayri. İslam Düşüncesinde Hadis Metodolojisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
24. Ma‘rûf, Beşşâr Avvâd – Şuayb el-Arnaût. Tahrîru Takrîbi’t-Tehzîb. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1417.
25. Mazharî, Nasseruddîn. “Cerh ve Ta‘dîl Kitaplarından Metin Tenkidi Örnekleri”. Hadis Tetkikleri Dergisi 16/1 (2018), 147-160
26. Melîbârî, Hamza b. Abdullah. Nazarât Cedîde fî Ulûmi’l-Hadîs. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2003.
27. Özdemir, İbrahim. “İmâm Şâfiî’de Hadisin Kur’ân’a Arzı”. Diyanet İlmi Dergi 54/3 (2018), 13-37.
28. Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdris b. Abbas. er-Risâle. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mektebetü’l- Halebî, 1358/1940.
29. Şahan, Hasan Hüseyin - Uyangör, Nihat. “Bilimsel Araştırmalarda Örneklem Seçimi”. Nitel Araştırma Yöntemleri. ed. Mustafa Çelebi. 118-146. Ankara: Pegem Akademi, 2023.
30. Topgül, Muhammed Enes. Rivayetten Râviye: Cerh-Ta‘dîl Hükümleri Nasıl Oluştu? İstanbul: İFAV Yayınları, 2019.
31. Türcan, Zişan. “Hadisçilerin Rivayet Telakkisi ve İçerik Tenkidi Meselesi”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi. 4/2 (2019), 299-316.
32. Türcan, Zişan. Hadis İlminin Oluşumunda Kelamî Düşüncenin Etkisi. Ankara: Grafiker Yayınları, 2020.