Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 1301-0077 2651-5091 Türk Dil Kurumu 10.24155/tdk.2026.268 Modern Turkish Literature Modern Turkish Literature in Turkiye Field Modern Türk Edebiyatı Türkiye Sahası Yeni Türk Edebiyatı Ölü Bir Deniz Romanının Arketipsel Sembolizm Bakımından Değerlendirilmesi Evaluation of Ölü Bir Deniz Novel in Terms of Archetypes https://orcid.org/1984-0000-0002-9412 Açıkyol Erdal TC MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI NECATİBEY 04 07 2026 61 117 140 07 29 2025 01 13 2026 Copyright © 1996, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 1996 Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi

Analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung’un psikoloji literatürüne kazandırdığı arketip, insan türüne ait ortak bilişsel, duyusal ve davranışsal özellikleri barındıran bir kavramdır. Kolektif bilinç dışında yer alan ve çeşitli karakteristik imgeler yoluyla açığa çıkan bu kavram, kalıtım yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılarak gelecek nesillere taşınır. Jung’un üzerinde durduğu başlıca arketipler yeniden doğuş, gölge, persona, anima, animus, anne, yaşlı bilge ve büyükanne isimlerini taşır. Onun görüşünden yola çıkan Joseph Campbell bu arketiplere yola çıkış, erginlenme ve dönüş olmak üzere üç aşamadan oluşan aşama/ben ya da kahraman arketipini ekler. Hem Jung’a hem de Campbell’a göre zaman dışı, mekân ötesi niteliklere sahip arketipler, insanlığın en eski metinlerinde yer alır ve günümüzün edebî eserlerinde de bazı değişikliklerle farklı biçimlerde ortaya çıkar. Bu açıdan Erhan Bener’in Ölü Bir Deniz isimli romanına bakıldığında birçok arketipin varlığını bariz biçimde yansıttığı görülür. Anlatıdaki birinci dereceden kişilerin kahraman, persona, gölge, anima, animus ve büyükanne arketiplerine uygunluk taşıdığı tespit edilmiştir. Eserin iki temel kişisi pozisyonundaki Yüksel ve Adnan Refik, toplum tarafından kabul görmek için bilinçaltına ittikleri çeşitli arketipleri birbirini tanıyıp geçmişleriyle hesaplaşmaya başladıkları anda bilinçsiz biçimde gün yüzüne çıkarırlar. Onların uzun yıllar boyunca bastırıp arka plana attıkları arketiplerin görünür hâle gelmesi, eserin bünyesinde örtük biçimde bulunan anlamları aydınlatarak çok katmanlı bir okumayı mümkün kılar.

The archetype, which Carl Gustav Jung, the founder of analytical psychology, introduced to the psychology literature, is a concept encompassing common cognitive, sensory and behavioral characteristics of the human species. Located in the collective unconscious and revealed through various metaphysical elements, this concept is inherited from generation to generation carried forward to future generations. The main archetypes that Jung focused on ara shadow, persona, anima, animus, mother, old wise man and grandmother. Based on his view, Joseph Campbell added the stage/ego or hero archetype, which consists of three stages: beginning, maturation and return. According to both Jung and Campbell, the archetype, with qualities beyond time and space are found in the oldest texts of humanity and appear in different forms with some changes in todey’s literary works. From this perspective, when Erhan Bener’s novel Ölü Bir Deniz is examined, it is seen that it clearly reflects the existence of many archetypes. It has been determined that the first degree characters in the narrative are compatible with the hero, persona, shadow, anima, animus and grandmother archetypes. Yüksel and Adnan Refik, who are the two main characters, unconsciously bring to the surface the various archetypes they have suppressed in their subconscious to gain societal acceptance, as they begin to confront each other. The emergence of these archetypes, which they have repressed and pushed into the background for many years, illuminates the implicit meaning within the work, enabling a very meaningful reading.

 Carl Gustav Jung Erhan Bener Ölü Bir Deniz arketip gölge Carl Gustav Jung Erhan Bener Ölü Bir Deniz archetype shadow Aytaç, G. (2012). Çağdaş Türk romanı üzerine incelemeler. Doğu Batı. Bener, E. (2017). Ölü bir deniz. Everest. Campbell, J. (2013). Kahramanın sonsuz yolculuğu. (S. Gürses, Çev.). Kabalcı. Eliade, M. (1994). Ebedi dönüş mitosu. (Ü. Altuğ, Çev.). İmge. Ergün, N. (2011). Ölü Bir Deniz romanına psikanalitik bir yaklaşım. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14, 119-135. Fordham, F. (2001). Jung psikolojisinin ana hatları. (A. Yalçıner, Çev.). Say. Frazer, J. G. (2004). Altın dal – Dinin ve folklorun kökleri I. (M. H. Doğan, Çev.). Payel. Freud, S. (1993). Yaşamım ve psikanaliz. (K. Şipal, Çev.). Say. Frye, N. (1971). The critical path an essay on the social context of literary criticism. Indiana University Press. Gümüş, H. (2021). Arketipsel eleştirinin temel kaynakları. GAB Akademi. 1(1), 133-148 Hall, C. S. ve Nordby, V. J. (2016). Jung psikolojisinin ana çizgileri. (E. Gürol, Çev.). Cem. Hyde, M. ve Mcguinness, M. (1997). Yeni başlayanlar için Jung. (G. Çağalı Güven, Çev.). Ad. İşler, E. (2002). Erhan Bener’in Ölü Bir Deniz’ini eylem düzleminde okumak ve anlamlandırmak. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 28–29, 83–96. Jacobi, J. (1980). The psychology of C. G. Jung. Redwood Burn Limited Trowbridge. Jung, C. G. (2006). Analitik psikoloji. (E. Gürol, Çev.). Payel. Jung, C. G. (2013). Dört arketip. (Z. Aksu Yılmazer, Çev.). Metis. Le Guin, U. (2006). Çocuk ve gölge. Kadınlar, Rüyalar, Ejderhalar. D. Erksan, B. Somay ve M. Gürsoy Sökmen (Haz.) içinde (s. 39-50). Metis. Özkırımlı, A. (1983). İki yalnızın bir düş kadar güzel olan aşklarının romanı (Ölü Bir Deniz). Cumhuriyet, 5. Samurçay, N. (1985). Ölü bir deniz. Varlık, 53, 939, 28–29. Sarıçiçek, M. (2013). Modern kahramanın mitolojik yolculuğu. Tezmer. Seyda, M. (1985). Türk roman ve öyküsü Ölü Bir Deniz. Gösteri, 55, 31–32. Stevens, A. (2014). Jung. (N. Örge, Çev.). Dost.