tetkik Tetkik 2822-3322 Oku Okut Derneği Islamic Law Tafsir İslam Hukuku Tefsir The Prohibition of Bribery in the Qur’ān: An Examination in Light of Exegetes’ Interpretations Kur’ân’da Rüşvet Yasağı: Müfessir Yorumları Işığında Bir İnceleme https://orcid.org/0000-0001-6415-2140 Demirbaş Servet ANKARA YILDIRIM BEYAZIT UNIVERSITY 03 31 2026 9 9 33 02 26 2025 12 26 2025 Copyright © 2022, Tetkik 2022 Tetkik

In the Qur’ān, certain legal rulings are presented through detailed and explicit expressions, while others are conveyed in concise and indeterminate terms. It is evident that prohibition of bribery is encompassed within the implicit wording of the act. Despite the absence of an explicit mention of rishwa (bribery) does not appear explicitly in the Qur’ān, the concept is examined within the scope of broader prohibitive terms such as batıl (falsehood) end suht. The issue of bribery has the subject of extensive research in various scholarly disciplines, particularly Islamic law, where the focus has been on its legal dimensions, the penalties applicable to those who commit this offence, and its social repercussions. However, no comprehensive study has been identified that examines the prohibition of bribery specifically from the perspective of Qur’ānic exegesis and the interpretations of exegetes. Conducting such a study is therefore expected to fill a gap in the existing literature by addressing the issue through the lens of the Qur’ān and tafsīr. As with many other subjects, the primary source consulted to ascertain the Sharīʿa ruling on bribery is the Qur’ān and the exegetical works that elucidate its meanings. This study examines the Qur’ānic verses that indicate the prohibition of bribery—an act that undermines public order, disrupts justice, and erodes social trust by enabling the acquisition of wealth and benefit through illegitimate means. Employing the document analysis method, the study analyzes selected classical and contemporary exegesis works distinguished by their dirāyah, riwāyah, and legal (aḥkām) orientations, and evaluates the views and interpretations of their authors regarding bribery. The present study aims to contribute to the field of exegesis by compiling and assessing the conclusions reached by various exegetes, in view of the fact that no previous research has systematically examined the relevant Qur’ānic verses collectively. The findings indicate that early exegetes did not directly associate the phrase in al-Baqara 2:188. with bribery. The interpretation of this phrase in connection with bribery appears to have emerged more distinctly from the middle exegetical period onward. In the context of aḥkām exegesis, the scope of bribery has been expanded to encompass the notion of gifts, thereby establishing a nexus between the two concepts. The emphasis has been placed on the imperative of categorising gifts bestowed upon state officials as bribes. Furthermore, the term suḥt in al-Māʾida 5:42 is generally interpreted by exegetes as referring to “bribes taken in judicial rulings.” Ultimately, it has been observed that exegetes, drawing upon the occasions of revelation (asbāb al-nuzūl) and the explanatory statements of the Prophet—considered clarifications of concise Qur’ānic expressions—ground the prohibition of bribery in these verses. It is evident that according to the conclusions drawn from the interpretations and evaluations of exegetes, verses al-Baqara 2:188 and al-Māʾida 5:42 are among the strongest religious arguments against bribery. This study makes a significant contribution to the field by revealing the place of the prohibition of bribery, one of the concise rulings in the Qur’ān, in the exegetical corpus and how it has been interpreted by exegetes.

Kur’ân-ı Kerîm’de ahkâma dair bazı konular sarih lafızlarla ifade edilirken, bir kısmı mücmel ifadelerle yer almıştır. Kur’ân’da mücmel ifadelerle yasaklanan fiillerden biri de rüşvettir. Rüşvet kavramı, Kur’ân’da bâtıl ve suht gibi daha kapsayıcı genel kavramların anlam alanına giren yasaklar içerisinde incelenmiştir. Rüşvet, İslâm hukuku başta olmak üzere çeşitli ilmî disiplinlerde incelenmiştir. Bu çalışmalar ağırlıklı olarak rüşvetin hukûkî boyutları, cezaî müeyyideleri ve sosyal yansımaları üzerinde yoğunlaşmıştır. Bunlar içinde rüşvet yasağını tefsir ilmi ve müfessir yorumları perspektifinden ele alan bir çalışmaya ulaşılamamıştır. Konuyu Kur’ân âyetleri ve tefsir ilmi açısından değerlendiren bir çalışmanın yapılması alana katkı sunacaktır. Bu çalışma, toplumu ve kamu düzenini temelinden sarsan, adaletin bozulmasına ve meşrû olmayan yollardan mal ve menfaat elde edilmesine neden olan rüşvetin şer‘î hükmünü tespitte temel kaynak olan Kur’ân’ı ve tefsir külliyatını merkeze alarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, dirâyet, rivâyet ve ahkâm yönleriyle öne çıkan bazı klasik ve çağdaş dönem tefsirleri incelenerek müfessirlerinin konuyla ilgili yorum ve görüşleri değerlendirilmiştir. Araştırmanın temel hedefi, rüşvetin haramlığına delalet eden âyetlerde müfessirlerin ulaştıkları yorumları ve neticeleri bir araya getirerek tefsir ilmine katkı sağlamaktır. İnceleme sonucunda, müfessirlerin Kur’ân’da rüşvetin haramlığına dair hususları özellikle el-Bakara 2/188 ve el-Mâide 5/42. âyetlerin tefsirinde ele aldıkları tespit edilmiştir. Bu konuda müfessirlerin yorumlarının büyük ölçüde benzerlik gösterdiği ve birçoğunun önceki yorumların tekrarı niteliğinde olduğu gözlemlenmiştir. İlk dönem müfessirleri el-Bakara 2/188. âyette yer alan “İnsanların meşru mallarından bir kısmını bilerek haram yollardan elde etmek için onları yetkililere aktarmayın” ifadesini doğrudan rüşvetle ilişkilendirmezken, bu ifadenin rüşvet bağlamında yorumlanması daha sonraki dönem müfessirlerinden itibaren belirgin hâle gelmiştir. Ayrıca el-Mâide 5/42. âyette geçen suht kavramının, çoğu müfessir tarafından “hükümde rüşvet” anlamıyla tefsir edildiği görülmüştür. Ahkâm tefsirlerinde, rüşvetin kapsamı genişletilerek rüşvet ve hediye arasında bir ilişki kurulmuş; devlet yöneticilerine verilen hediyelerin rüşvet hükmünde değerlendirilmesi gerekliliği üzerinde durulmuştur. Müfessirlerin yorum ve değerlendirmelerinden elde edilen sonuçlara göre, el-Bakara 2/188 ve el-Mâide 5/42. âyetler, rüşvetin haram olduğuna dair en kuvvetli şer‘î deliller arasında yer almaktadır. Bu çalışma, Kur'ân’aki mücmel hükümlerden biri olan rüşvet yasağının tefsir külliyatındaki yerini ve müfessirlerce nasıl yorumlandığını ortaya koyarak alana katkı sunmaktadır.

 Tefsir Kur'ân-ı Kerim Rüşvet Delil Haram. Yorum Tafsīr Holy Qur’ān Bribery Ḥarām. Exegetes Abdülmünim, Mahmûd Abdurrahman. M‘ucemü’l-musdalahât ve’l-elfâfızı’l-fıkhıyye. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fazîle, 1999. Apaydın, H. Yunus. “Nehiy”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/544-546. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. Bardakoğlu, Ali. “Delîl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/138-140. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Begavî, Ebû Muhammed el-Ferrâ’. Me‘âlimü’tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1409/1989. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. es-Sünenü’l-kübrâ. nşr. M. Abdülkâdir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2002. Beyhakî, Ahmed b. el-Hüseyn. el-Câmi‘li-şu‘abi’l-îmân. thk. Abdul‘alî ‘Abdulhumeyd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003. Beyzâvî, Abdullah b. Ömer. Envâru’t-tenzîl ve esrâtu’t-te’vîl. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâit-Turâsi’l-Arabî, ts. Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Nizâr Temîm. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Erkam, 1995. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed es-Sâdık el-Kâmhâvî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1992. Cürcânî, Ali b. Muhammed. Kitâbu’t-ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1996. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2000. Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ, Mecâzü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Fuâd. 2 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hâncı, ts. Ebussuud b. Muhammed el-Imâdî, İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. thk. Abdülkadir Ahmed Ata. 9 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Riyâd, ts. Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf Ebû Hayyân. el-Bahru’l-muhît. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2010. Ferahidî, Halîl b. Ahmed. Kitabü’l-‘ayn. thk. Abdulhamid Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye,1423/2003. Firûzâbâdî, Mecduddîn Muhammed b. Yakub. Kâmûsu’l-muhît. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1987. Gürsoy, Şahin. “Bir Yolsuzluk Türünün Sosyo-Kültürel Çözümlemesi: Rüşvet” Dini Araştırmalar 3/9 (2001), 63-76. Hatîb eş-Şirbînî, Muhammed b. Ahmed. es-Sirâcü’l-münîr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, ts. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdükhak el-Endeüsî. el-Muharrarü’l-vecîz. Abdüsselam Muhammed. 6.Cilt. Beyrut: Dâdu’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Muhammed. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm, thk. Esad Muhammed 10 Cilt. Mekke: Mektebetü Nezâl Mustafa, 1997. İbn Hazm. Meratibü’1-icmâ‘. Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım. 1992. İbn Manzûr, Cemâluddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-‘Arab. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadır, 1990. İbn Melek. Şerhu Menâri’l-envâr. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, 1965. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrahim b Muhammed. Resâilü İbn-i Nüceym. thk. Muhammed Ahmed Serrac. Kâhire: Dâru’s-Selâm, 1999. Karaman, Hayreddin vd.. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2007. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâʾiʿu’s-sanâîʿ. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1327/1910. Köse, Saffet. “İslâm Hukukuna Göre Rüşvet Suçu ve Cezası”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 11 (2008), 139-166. Köse, Saffet. “Rüşvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/303-306. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Abdülmuhsin et-Türkî. 22 Cilt. Beyrut: Müesseserü’r-Risâle, 2006. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh. el-Muvatta’ 5 Cilt. Dübey: Mektebetü’l-Furkân, 2003. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Te’vîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Fâtıma Yûsuf el-Haymî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed. en-Nüket ve’l-‘uyûn. nşr. es-Seyyid b. Abdülmaksûd. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, ts. Merâgî, Ahmed Mustafâ. Tefsîru’l-Merâgî. 27 Cilt. Mısır: Matbaatü Mustafâ el-Bâbî, 1946. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmûz. Mirâtü’l-usûl. 2 Cilt. İstanbul: Fazilet Neşriyat, ts. Mukâtil b. Süleyman, Ebu’l-Hasen. Tefsîru Mukâtil b. Süleyman, thk. Ahmed Ferid. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2003. Mumcu, Ahmet. Osmanlı Devletinde Rüşvet. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1985. Mustafa, İbrahim. vd., el-M‘ucemü’l-vesît. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1986. Müftüoğlu, Ömer. “Kur’ân’a Göre Sahteyi Hakikiden Ayırmakta Zorlanmanın Sebepleri: Yalan ve Rüşvet Örneği”. Journal of Islamic Research 32/2 (2021). 475-95. Nesefî, Ebu’l-Berekât Hafızuddîn. Medârikü’t-tenzîl ve ḥaḳāʾiḳu’t-teʾvîl. thk. Yûsuf Ali Bubeyvî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’d-Tattib, 1998. Râgıb el-Isfahânî. el-Miifredat fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Halîl Aytânî. Beyrut: Dâru’l-Marife, 6. Basım, 2010. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts. Reşîd Rızâ, Muhammed. Tefsîru’l-Menâr. 10 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Menâr, 1947. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşfu ve’l-beyân, thk, İbn Muhammed b. Âşur. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2002. Seâ‘lebî, Abdurrahmân Muhammed b. Mahlûf. Cevâhiru’l-hısân. thk. Ali Muhammed Muavvız. 5 Cilt. Beyrut: Dâu İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1997. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer. Tefsîru’l-Kurân. thk. Ebû Temîm. 6 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 1997. Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed. Bahru’l-ulûm. thk. Ali Muhammed Muavvız. 3. Cilt. Beyrut: Dâru’Kütübü’l-İlmiyye, 1993. Süyûtî, Celâlüddîn. ed-Dürrü’l-mensûr. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 15 Cilt. Kahire: Merkezü’d-Dürûsi’l-İslâmiyye, 2003. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyn. el-Mizân. 22 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-‘Alemî, 1997. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdülmuhsin et-Türkî. 30 Cilt. Kahire: Dâdu Hicr, ts. Tûsî, Ebû Cafer Muhammed b. el-Hasen. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Ahmed Habîb. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts. Ümütli, Mehmet. İslâm Hukukunda Rüşvet Suçu ve Hukuki Sonuçları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006. https://tez.yok.gov.tr. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed. el-Vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Safvet Adnân. 2 Cilt. Dımışk: Dâru’l-Kalem, 1995. Yazır, Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Eser Neşriyat, 1971. Yüksel, Yakup. “Müfessir Tahir b. Âşur (1879-1973) ’un et-Tahrir ve’t-Tenvîr Adlı Eserinde Rüşvet ve Faiz Yorumu”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2015), 225-237. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gifad/issue/16032/167723. Zebîdî, Muhammed Murtezâ. Tâcu’l-Arûs min cevâhîri’l-Kâmûs. 27 Cilt. Mısır: el-Matbaatu’l-Hayriyye, 1306. Zemahşerî, Cârullah Mahmûd. Esâsü’l-belâga. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1419/1998. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf. thk. Halîl Me’mûn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 2009. Zeyd b. Ali, Ebü’l-Hüseyn. Tefsîru garîbü’l-Kur’âni’l-mecîd. thk. Muhammed Yusufüddîn. Haydarabad: Troob Bazar, 2001.