Medeniyet tarihinde ahlaki öğretilerin önemli bir yeri bulunmaktadır. Bu öğretiler, ilgili toplumun adetleri, gelenekleri ve inançları ekseninde şekillenmektedir. Her topluluk, bu ilkeler çerçevesinde birtakım nasihatlerde bulunmuştur. Orhun abidelerinden itibaren Türk edebiyatında nasihat ihtiva eden birçok eser kaleme alınmıştır. Manzum ya da mensur, mesnevi, kaside vb. çeşitli nazım şekilleri kullanılarak kaleme alınan nasihatnamelerde dönemin yöneticilerine veya topluma yönelik öğütler yer almaktadır. Edebiyatımızda müstakil ya da bir eser içerisinde, nasihat ihtiva eden bölüm şeklinde, telif veya tercüme olmak üzere çeşitli nasihatnameler yazılmıştır. Bu nasihatnamelerin bir kısmı çalışma konusu seçilmiştir. Hakkında bilimsel araştırma bulunmayan özgün nasihatnamelerden biri Fahrî mahlaslı Aksaraylı Seyyid Ali’nin (öl. ?) İstanbul Arkeoloji Müzeleri Arkeoloji Yazmaları 114 koleksiyon numarasıyla kayıtlı olan Kitâb-ı İlâhiyye’sidir. Allah’ın kendisine bahşettiği bir ilhamla ve öğüt vermek amacıyla manzum olarak kaleme alınan eser, mesnevi nazım şekliyle yazılmıştır. Klasik mesnevi tertibinde olduğu gibi esere besmele, tevhid, münacat ve naat ile başlanmış; dönemin padişahı Sultan Bayezid Han (öl. 918/1512) methedilmiş; eserin neden yazıldığıyla ilgili bilgi verildikten sonra insanlara öğütte bulunulmuştur. Kitâb-ı İlâhiyye, sekiz bab olarak tertip edilmiş olup; bablarda âyet ve hadisler zikredilmiş, akabinde nazmen açıklanmıştır. Daha sonra ise ilgili âyet ya da hadise uygun hikâye ve mevize yer almaktadır. Dinî-ahlaki nitelikli olan eser, Eski Anadolu Türkçesine ait özellikler göstermektedir. Eserde öğüt verici bir anlatım tercih edilmiştir. Eserin kaynağı ise bizatihi âyetler ve hadislerdir. Birinci bölümde Allah’ın birliği; ikinci bölümde Allah’tan başka ilah bulunmadığı ve İslâm’ın beş temel esas üzerine bina edildiği; üçüncü bölümde Allah’a tevekkül ve namazın ehemmiyeti; dördüncü bölümde ilmin önemi; beşinci bölümde güzel ahlak; altıncı bölümde Allah’tan ümidi kesmeme; yedinci bölümde hayâ ve tevazu; son bölüm olan sekizinci kısımda riya ve merhamet konuları ele alınmıştır. Çalışmada eser şekil ve muhteva özellikleri itibariyle değerlendirilmiştir. Bu çalışmanın nasihatname literatürüne katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Moral teachings have an important place in the history of civilization. These teachings are shaped around the customs, traditions, and beliefs of the relevant society. Every community has offered various advice (nasiha) within the framework of these principles. Starting with the Orhun monuments, many works containing advice have been written in Turkish literature. Written in various poetic forms such as verse or prose, masnawi and qasida, these nasihatname works contain advice directed at the rulers or society of the time. In our literature, various admonitory works have been penned, either independently or as sections containing advice within a larger work, either as original compositions or translations. Some of these nasihatname works have been chosen as subjects of study. One of the original nasihatname works that has not been the subject of scientific research is Kitab al-Ilahiyya by Aksaraylı Seyyid Ali (d. ?), who wrote under the pen name Fahri. The work is registered under collection number 114 in the Archaeology Manuscripts collection of the Istanbul Archaeology Museums. With the aim of giving advice through inspiriation, bestowed by God, the work is composed in the masnawi verse form. As in the classical masnawi arrangement, the work begins with a basmala, tawhid, munajat, and nat. It praises the sultan of the period, Sultan Bayezid Han (d. 918/1512), and information about why the work was written before offering advice to people. Kitab al-Ilahiyya is organized into eight chapters; Quranic verses and hadiths are quoted in these chapters, followeds by poetic explanations. Then, a story and a sermon appropriate to the relevant verse or hadith are included. Thise religious-ethical work displays characteristics of Old Anatolian Turkish. A didactic narrative style is preferred in the work. The sources of the work are directly the verses and hadiths. The first chapter discusses the oneness of Allah; the second chapter covers the absence of any deity other than Allah and the five pillars upon which Islam is founded; the third chapter covers the importance of trust in Allah (tawakkul) and prayer; the fourth focuses the importance of knowledge; the fifth on good character; the sixth on not losing hope in God; the seventh on modesty and humility; and the final chapter addresses the subjects of hypocrisy and mercy. The work is evaluated in terms of its form and content characteristics. It is believed that this study will contribute to the literature of nasihatnames.