Beyond the Subject–Object Dichotomy Tawhid-Centered Aesthetic Experience in Yunus Emre

Öz

This study addresses the ontological and epistemological fragmentation in modern aesthetic thought, which is shaped by the subject-object dichotomy inherited from the Enlightenment, as a fundamental problem. The aim of the research is to reinterpret this issue by using the tawḥīd-centered Sufi perspective of Yūnus Emre as an analytical framework. In this context, Yūnus Emre's ontology—which conceives the human being as a holistic entity of intellect, soul (jān), ego (nafs), body, and heart (gönül)—demonstrates that the aesthetic subject is not a static structure but a dynamic process shaped by the struggle between the ‘ego-sultan’ and the ‘soul-sultan’ in the 'realm of the heart'. The methodology of the study is based on conceptual analysis and textual close reading. Accordingly, it examines how aesthetic perception is transformed through a ‘transmutation of taste’ (dhawq tabdīlī) during the spiritual journey (sayr wa sulūk) and how purified senses like the ‘eye of the soul’ (jān gözü) elevate aesthetic experience into an epistemic apprehension (idrāk). Furthermore, the layered structure of the aesthetic object—as form (ṣūrat), meaning (maʿnā), a veil (parda), and a locus of manifestation (maẓhar)—is analyzed to reveal that aesthetic experience is a holistic encounter beyond mere subjective pleasure. This study is significant for demonstrating, through the works of Yūnus Emre, that aesthetics cannot be considered separately from ethical and ontological transformation.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Yūnus Emre
• Aesthetics
• Tawḥīd
• Subject-Object Dichotomy

ÖZNE–NESNE İKİLİĞİNİN ÖTESİNDE YÛNUS EMRE’DE TEVHÎD MERKEZLİ ESTETİK TECRÜBE

Öz

Bu çalışma, modern estetik düşüncenin Aydınlanma’dan miras kalan özne-nesne ikiliği temelinde şekillenen ontolojik ve epistemolojik parçalanmışlığını temel bir problem olarak ele almaktadır. Araştırmanın amacı, söz konusu sorunsalı, Yûnus Emre’nin tevhîd merkezli tasavvufî perspektifini analitik bir çerçeve olarak kullanarak yeniden yorumlamaktır. Bu kapsamda, Yûnus Emre’nin insanı akıl, ruh (cân), nefs, beden ve gönül bütünlüğü içinde kavrayan ontolojisi, estetik öznenin statik bir yapı olmadığını, aksine gönül ülkesinde “nefs” ve “cân” sultanları arasındaki mücadeleyle şekillenen dinamik bir süreç olduğunu göstermektedir. Çalışmanın yöntemi, kavramsal analiz ve metinsel yakın okuma üzerine kurulmuştur. Bu doğrultuda, seyr ü sülûk sürecinde estetik algının “zevk tebdili” ile nasıl dönüştüğü ve “cân gözü” gibi arınmış duyuşların estetik tecrübeyi nasıl epistemik bir idrake dönüştürdüğü incelenmektedir. Ayrıca estetik nesnenin “sûret”, “mânâ”, “perde” ve “mazhar” gibi katmanlı yapısı analiz edilerek, estetik tecrübenin salt öznel bir beğeni olmanın ötesinde bütüncül bir karşılaşma olduğu ortaya konulmaktadır. Bu çalışma, Yûnus Emre’nin eserleri üzerinden estetiğin ahlâkî ve ontolojik bir dönüşümden ayrı düşünülemeyeceğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Yûnus Emre
• Estetik
• Tevhîd
• Özne-Nesne İkiliği

Etik Beyan

Bu çalışma Doç. Dr. Mehmet Yıldız danışmanlığında Haziran 2025 tarihinde tamamladığımız "Tasavvuf ve Estetik: Yûnus Emre Örneği" başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

1. Aḥmed b. Ḥanbel, Ebû ʿAbdullâh Aḥmed b. Muḥammed b. Ḥanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Aḥmed Muḥammed Şâkir. 8 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ḫadîs̱, 1416/1995.
2. Babacan, Vasfi. Yûnus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye’si ve Dîvân’ı: Giriş - İnceleme - Metin - Dizin. İstanbul: Doruk Yayınları, 2015.
3. Baklî, Ruzbihan. Abherül-Âşıkin Aşıkların Halleri. çev. Y. Emre Taşdemir. İstanbul: Sufi Kitap Yayınları, 2024.
4. Beardsley, Monroe C. Aesthetics from Classical Greece to the Present. USA: University of Alabama Press, 1975.
5. Buḫârî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm el-Buḫârî el-. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî. thk. Muṣṭafa Dîb el-Buġâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kes̱îr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414.
6. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Anka Yayınları, 2004.
7. Eagleton, Terry. Estetiğin İdeolojisi. İstanbul: Doruk Yayınları, 2010.
8. Gazzâlî, Ebû Hamid Muhammed. El-munkizu min-ad-Dalāl. çev. Hilmi Güngör. Ankara: Maarif Basımevi, 2. Basım, 1960.

9. Gombrich, E. H. Sanatın Öyküsü. çev. Erol Erduran - Ömer Erduran. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2022.
10. Hacı Bektaş-ı Velî. Makâlât. ed. Osman Eğri vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
11. Haskins, Casey. “Autonomy”. Encyclopedia of Aesthetics. 1/170-175. New York: Oxford University Press, 1998.
12. Hoffman, Paul. Essays on Descartes. Oxford: Oxford University Press, 2009.
13. Husserl, Edmund. Fenomenoloji Üzerine Beş Ders. çev. Harun Tepe. Ankara: Bilim ve Sanat Yay, 2. Basım, 1997.
14. ʻIrāqī, Fakhr al-Dīn Ibrāhīm - Alkan, Ercan. Lemaat: Aşka ve Âşıklara Dair. çev. Ahmed Avni Konuk. Cağaloğlu, İstanbul: İki Harf, 1. baskı., 2011.
15. İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414/1993.
16. Jameson, Fredric. “Postmodernism and Consumer Society”. The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture, 111-125.
17. Kant, Immanuel. Arı Usun Eleştirisi. çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea, 2008.
18. Kant, Immanuel. Yargı Yetisinin Eleştirisi. çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea, 1. bas., 2006.
19. Necmeddîn-i Kübrâ, Ebü’l-Cennâb. Tasavvufi Hayat. çev. Mustafa Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 4. Basım, 2015.
20. Schuon, Frithjof. Tasavvuf: Kabuk ve Öz. çev. Veysel Sezigen. İstanbul: İz Yayıncılık, 2006.
21. Wesselinoff, Catherine. The Revival of Beauty: Aesthetics, Experience and Philosophy. New York, NY: Routledge, 2023.
22. Yûnus Emre, Yûnus Emre Dîvânı. nşr. Mustafa Tatcı. İstanbul: H Yayınları, 2020.
23. Yûnus Emre, Risâletü’n-Nushiyye. ed. Umay Günay - Osman Horata. Ankara: Akçağ, 4. Basım, 2019.