HAKEM REHBERİ
Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi
1. Amaç ve Hakemliğin Anlamı
Hakemlik, bilimsel yayıncılığın güvencesidir. Derginin akademik itibarı, yayımlanan her çalışmanın alanında uzman meslektaşlarca titizlikle, tarafsızca ve yapıcı bir biçimde değerlendirilmesine dayanır. Hakem, yalnızca bir “onay/ret” mercii değil; yazarın çalışmasını daha güçlü, daha açık ve daha sağlam kılmasına yardımcı olan bir meslektaştır.
Bu rehber, değerlendirmenizi sistematik, ölçülebilir ve etik ilkelere uygun biçimde yürütmenize yardımcı olmak; aynı zamanda dergimizin uluslararası indekslerin (AHCI/ESCI, Scopus vb.) ve COPE (Committee on Publication Ethics) standartlarının beklediği şeffaflık ve nesnellik düzeyini korumak için hazırlanmıştır.
2. Değerlendirmeyi Kabul Etmeden Önce
Davet aldığınızda, raporu yazmaya başlamadan önce şu üç soruyu yanıtlayınız:
Uzmanlık alanı uyumu. Çalışmanın konusu, kuramsal çerçevesi ve yöntemi sizin yetkinlik alanınızla örtüşüyor mu? Konuya yalnızca kısmen hâkimseniz, bunu editöre bildirin; belirli bir bölümle sınırlı (ör. yalnızca filolojik veya yalnızca tarihsel) değerlendirme yapabileceğinizi belirtmek de değerlidir.
Zaman. Talep edilen süre içinde (genellikle 21 gün) nitelikli bir rapor üretebilecek misiniz? Üretemeyecekseniz, daveti gecikmeden reddedip mümkünse alternatif bir hakem önermeniz süreci hızlandırır.
Çıkar çatışması. Aşağıdaki “Etik İlkeler” bölümünde sayılan durumlardan herhangi biri söz konusuysa daveti reddediniz ve gerekçesini editöre iletiniz.
3. Gizlilik ve Çift Kör İlkesi
- Değerlendirmeye gönderilen metin gizli bir belgedir. İçeriğini hiç kimseyle paylaşamaz, tartışamaz, alıntılayamaz veya kendi çalışmalarınızda kullanamazsınız.
- Süreç çift kördür: Yazarın kimliğini öğrenmeye çalışmayınız; metinde yazar kimliğini açık eden ibareler fark ederseniz (ör. “önceki çalışmamızda…”, anonimleştirilmemiş teşekkür notları, kendine yapılan aşırı atıf), değerlendirmenizi etkilemesine izin vermeyin ve durumu editöre bildiriniz.
- Raporunuzda kendi kimliğinizi açık edecek ifadelerden kaçınınız.
- Metni yapay zekâ tabanlı araçlara (ChatGPT vb.) yükleyerek değerlendirme yaptırmak kesinlikle yasaktır; bu, gizlilik ihlali sayılır. Metnin bir kısmını bile bu tür sistemlere girmeyiniz.
4. Değerlendirme Ölçütleri
Aşağıdaki başlıkları sırayla ele almanız, hem yazara hem editöre eksiksiz bir tablo sunar.
4.1. Özgünlük ve alana katkı. Çalışma yeni bir bulgu, kaynak, yorum, yöntem veya tartışma getiriyor mu? Yoksa mevcut bilgiyi tekrar mı ediyor? Türk kültürü, Alevîlik-Bektaşîlik ve Türk tarih-i dinîsi, tasavvuf araştırmalarında çalışmanın literatürdeki boşluğu net biçimde göstermesi beklenir. “Bu konu daha önce çalışılmamıştır” iddiasının gerçekten temellendirilip temellendirilmediğini denetleyin.
4.2. Başlık, öz ve anahtar kelimeler. Başlık içeriği doğru yansıtıyor mu? Öz (Türkçe ve İngilizce); amaç, yöntem, başlıca bulgular ve sonucu bağımsız okunabilir biçimde veriyor mu? İngilizce öz (abstract) dil bakımından yeterli mi? Anahtar kelimeler konuyu ve indekslenebilirliği destekliyor mu?
4.3. Kuramsal çerçeve ve literatür. İlgili ulusal ve uluslararası literatür yeterince taranmış mı? Temel başvuru eserleri ve güncel çalışmalar yer alıyor mu? Kuramsal yaklaşım konuya uygun ve tutarlı biçimde uygulanmış mı?
4.4. Yöntem. Araştırma sorusu açık mı? Yöntem soruya uygun mu? Halkbilimsel saha çalışması varsa derleme koşulları, kaynak kişiler ve etik izinler; tarihsel çalışmada arşiv ve birincil kaynakların kullanımı; filolojik çalışmada transkripsiyon ve metin tenkidi ölçütleri yeterince açıklanmış ve uygulanabilir mi? Bulguların yöntemden doğru biçimde türetildiğinden emin olun.
4.5. Birincil kaynak kullanımı. Bu dergi için kritik bir ölçüttür. Arşiv belgeleri, yazma eserler, cönkler, menâkıbnâmeler, vakfiyeler veya sözlü kaynaklar doğru okunmuş, künyelendirilmiş ve yorumlanmış mı? Kaynaklara dayanmayan, yalnızca ikincil literatürün özeti niteliğindeki yorumlara dikkat edin.
4.6. Argümantasyon ve tutarlılık. İddialar kanıtla destekleniyor mu? Sonuçlar verilerle orantılı mı, yoksa aşırı genelleme mi yapılıyor? Metin içinde mantıksal kopukluk, çelişki veya temelsiz çıkarım var mı?
4.7. Dil, üslup ve biçim. Anlatım akademik, açık ve tutarlı mı? Terminoloji yerinde kullanılıyor mu? Atıf ve kaynakça dergi yazım kurallarına (ilgili stil kılavuzu) uygun mu? Tablolar, görseller ve dipnotlar işlevsel mi?
4.8. Etik. İntihal, kendinden aşırma (self-plagiarism), dilimleme (salami publication), uydurma/çarpıtma veri ya da uygunsuz atıf belirtisi görüyor musanız mutlaka editöre bildirin.
5. Raporun Yazımı
İyi bir hakem raporunun nitelikleri:
Yapıcı ve saygılı olunuz. Eleştiriyi yazara değil metne yöneltin. “Yazar yetersiz kalmış” yerine “şu bölümdeki argüman şu kaynakla güçlendirilebilir” gibi yol gösterici bir dil kullanın. Amaç çalışmayı iyileştirmektir.
Somut ve gerekçeli olunuz. Her eleştiriyi sayfa/paragraf/satır göstererek belgeleyin. “Literatür eksik” demek yerine, hangi temel çalışmanın eksik olduğunu belirtin. “Yöntem zayıf” yerine, hangi adımın neden sorunlu olduğunu açıklayın.
Önceliklendiriniz. Sorunları iki düzeyde ayırın:
- Esasa ilişkin (majör) sorunlar — yayımı engelleyen veya köklü düzeltme gerektiren hususlar (yöntem hatası, kaynak yetersizliği, temelsiz iddialar).
- Biçime ilişkin (minör) sorunlar — dil, yazım, künye, biçimsel düzeltmeler.
Dengeli olunuz. Çalışmanın güçlü yanlarını da belirtin; bu hem yazara yol gösterir hem değerlendirmenizin nesnelliğini gösterir.
Raporunuzu iki ayrı alanda yazınız: (a) Yazara iletilecek görüşler (kimliğinizi açık etmeyen, yapıcı, ayrıntılı metin) ve (b) yalnızca editöre iletilecek gizli notlar (genel kanaatiniz, etik kaygılar, tereddütleriniz).
NOT: Hakem raporunda ve editöre notlar kısmında lütfen teşekkür ibarelerine yer vermeyiniz. Somut-katı ve tarafsız bir üslup kullanınız.
6. Karar Önerisi
Değerlendirmenizi aşağıdaki dört seçenekten biriyle sonuçlandırın. Karar nihai değildir; editöre öneridir.
- Yayımlanabilir (kabul): Çalışma mevcut hâliyle veya çok küçük düzeltmelerle yayıma uygundur.
- Küçük düzeltmelerle yayımlanabilir (minor revision): Esas sağlamdır; biçimsel/sınırlı içerik düzeltmeleri yeterlidir. Yeniden hakemlik gerekmeyebilir.
- Köklü düzeltme gerekir (major revision): Çalışmanın değeri vardır ancak yöntem, kaynak veya argümantasyonda esaslı düzeltmeler şarttır. Düzeltilmiş metnin yeniden değerlendirilmesi önerilir.
- Yayımlanamaz (ret): Özgünlük, yöntem veya etik açıdan giderilemeyecek sorunlar vardır. Bu durumda gerekçeyi mutlaka açık ve adil biçimde gösterin.
Kararınızın raporunuzdaki gerekçelerle tutarlı olmasına özen gösterin; çok olumlu bir metnin ardından gerekçesiz ret ya da bunun tersi, editör için güçlük yaratır.
7. Etik İlkeler (COPE Çerçevesi)
- Çıkar çatışması: Yazarla aynı kurumda çalışmak, yakın dönemde ortak yayın/proje yürütmüş olmak, danışmanlık-öğrencilik ilişkisi, akrabalık, kişisel husumet veya finansal/akademik rekabet varsa değerlendirmeyi üstlenmeyin.
- Tarafsızlık: Yazarın kimliği, kurumu, milliyeti, cinsiyeti değerlendirmenizi etkilememelidir. Hassas inanç ve kültür konularındabilimsel ölçütlere bağlı kalın; metni yalnızca akademik nitelik üzerinden değerlendirin.
- Dürüstlük: Kendi görüşünüze ters düşen bir çalışmayı bu nedenle reddetmeyin; bilimsel tutarlılık tek ölçüttür.
- Bildirim yükümlülüğü: İntihal, daha önce yayımlanmış metin, etik dışı veri kullanımı veya başka bir ihlal şüphesi varsa kanıtla birlikte editöre bildirin.
- Mülkiyet: Metindeki fikir, veri ve bulguları kendi çalışmalarınızda kullanamaz, üçüncü kişilere aktaramazsınız.
8. Zamanlama
Lütfen kabul ettiğiniz değerlendirmeyi belirtilen süre içinde tamamlayın. Gecikme öngörüyorsanız editörü önceden bilgilendirin. Zamanında ve nitelikli değerlendirme, hem yazarların emeğine saygının hem de derginin yayın akışının güvencesidir.