tki̇d Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 2822-2466 Kültür Ocağı Vakfı HİLAFETİN OSMANLIYA DEVRİ MESELESİ VE BUNA DAİR BİR LİTERATÜR DEĞERLENDİRMESİ THE ISSUE OF THE TRANSFER OF THE CALIPHATE TO THE OTTOMANS AND AN EVALUATION ON LİTERATURE ON THIS Demir Uğur Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü 05 30 2019 40 87 142 Copyright © 2022, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 2022 Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi

Bu çalışma temelde iki b.lümden oluşur. Birinci b.lümde Mısır’daki son AbbasiHalifesi III. Mütevekkil’in hilafeti Yavuz Sultan Selim’e devrettiğine dair bugünekadar tespit edilen kaynaklar ele alındı. Bu minvalde Şaban-ı Şifaî, Şehrizâde MehmedMouredge d’Ohsson, Ahmed Cevdet Paşa, Müverrih Atâ, Redhous ve diğer 19.yüzyıl müellliflerinin g.rüşleri özetlendi. Çalışmanın ikinci b.lümünde ise hilafetindevrine dair doğrudan veya dolaylı olarak bilgi veren ve bugüne kadar üzerinde durulmayankaynaklar ele alındı. Bu b.lümde, 16. yüzyıldan itibaren hem Osmanlıhem de Avrupa kaynaklarında hilafetin devrine dair gü.lü imaların mevcut olduğu;bu kaynaklarda devirle ilgili imaların 1518 yılından değil de 1516 yılından itibarenbaşlatıldığı; hilafetin devri bahsinin yalnızca Yavuz Sultan Selim için değil KanuniSultan Süleyman için de dile getirildiği iddia edilmektedir.

This study basically has two sections. In the first section the sources found until today concerning the last Abbasid caliph al-Mutawakkil’s handing over the caliphate to Sultan Selim the Grim have been discussed. In this manner Şaban-ı Şifaî, Şehrizâde Mehmed, Mouredge d’Ohsson, Ahmad Djewdet Pasha, Atâ Bey, Redhouse and the other nineteenth century authors’ opinions have been summarized. In the second section of the study, the sources that give information about the transfer of the caliphate directly or indirectly and haven’t been dwelt on to this day have been handled. In this chapter, it has been claimed that from the sixteenth century there have been strong mentions about the transfer of the caliphate in both Ottoman and European sources; in these sources mentions about the delegation of caliphate have been started not from 1518 but from 1516; question about the transfer of caliphate has been expressed about not only Sultan Selim the Grim but also Suleiman the Magnificent.

 Hilâfet Yavuz Sultan Selim III. Mütevekkil Kanuni Sultan Süleyman Caliphate Sultan Selim the Grim al-Mutawakkil Suleiman the Magnificent Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi =BOA , Y.EE, nr. 87/4. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi =TSMA , nr. 6341 eski numarası /756 yeni numarası . ABDÜSSEMED DİYARBEKRÎ, Tercüme en-nüzhe es-seniyye fi zikr el-hulefa ve’lmüluk el-mısriyye, Londra, British Library, Add. 7846. ___________, Tercüme en-nüzhe es-seniyye fi zikr el-hulefa ve’l-müluk el-mısriyye, Ali Emirî, Tarih, nr. 596. AHMED CEVDET PAŞA, Târîh-i Cevdet, I. Cilt, haz. Mehmet İpşirli, Ankara 2018. ___________, Tezakir 1-12 13-20 , haz. Cavid Baysun, Ankara 1986. AVCI, Necati haz. , Tabib Ramazan’ın “er-Risâle el-Fethiyye es-Süleymaniye”si, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1989. BAŞTÜRK, Saadettin haz. , Telhîsü’l-Berku’l-Yemânî/Ahbârü’l-Yemânî Tahlil ve Metin , Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 2010. CELÂL-ZÂDE MUSTAFA ÇELEBİ, Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik, haz. Funda Demirtaş, Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 2009. CELALZÂDE, Selimnâme, Nşr. Ahmet Uğur-Mustafa Çuhadar, Ankara 1990. CENGİZ, Muammer, İsmail Hakkı Bursevî’nin Tuhfe-i Hasekiye’sinin Birinci Bölümü Metin ve Tahlil , Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2007. DOĞAN, Mehmet, Çerkesler Kâtibi Yusuf’un Selim-nâmesi’nin Mukâyeseli Metin Tenkidi ve Değerlendirmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1987. DÜZDAĞ, M. Ertuğrul haz. , Şeyhülislâm Ebussuûd Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı, İstanbul 1983. ERKAN, Nevzat haz. , Celalzade Salih ve Tarih-i Mısr-ı Cedid Adlı Eseri Edisyon Kritik , Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2002. ES-SEYYİD MUHAMMED HABİB EFENDİ EL-UBEYDÎ, “Hablü’l-İ‘tisâm ve Vücûbü’l-Hılâfe Fî Dîni’l-İslâm”, ter. Ve tahric: M. Cüneyt KayaÖzgür Kavak, Hilafet Risâleleri, IV, ed. İsmail Kara, İstanbul 2004. EVLİYÂ ÇELEBİ B. DERVİŞ MEHEMMED ZILLÎ, Evliyâ Çelebi Seyathatnâmesi X. Kitap, haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı-Robert Dankoff, İstanbul 2007. FERİDUN BEY, Münşeât-ı Selâtîn, Süleymani Kütüphanesi, Fatih, nr. 4070. GÜMÜŞ, İnan haz. , Umûrü’l-Ümerâ Metin-Dil Özellikleri ve İktidar Felsefesi Bağlamında Söylem Çözümlemesi, Doktora Tezi, Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli 2018. GÜNGÖR, Tahir haz. , Vak‘a-nüvîs Hâkim Efendi Tarihi Metin ve Tahlîl , Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2014. GÜRIŞIK, Bihter haz. , Peçevî Tarihi 46b-80a Metin, Dizin, Özel Adlar Sözlüğü , Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005. Haydar Çelebi Rûznâmesi, TSMK, Revan nr. 1955, vr. 108b-160b. Haydar Çelebi Rûznâmesi, TSMK, Revan nr. 1958, vr. 204b-256b. HAYRULLAH EFENDİ, Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye Târihi, C. I, X, XII, İstanbul 1853-1865. HOCA SAADEDDİN, Tacü’t-tevârih, II, İstanbul 1280. İBN İYAS, Yavuz’un Mısır’ı Fethi ve Mısır’da Osmanlı İdaresi Bedayi’ü’z-Zühûr fî Vekayi’i’d-Duhûr , çev. Ramazan Şeşen, İstanbul 2016. İDRÎS-İ BİDLÎSÎ, Selim Şah-nâme, haz. Hicabi Kırlangıç, Ankara 2001. İNAN, Göker haz. , Hasan Esîrî’nin Mi’yârü’d-düvel ve Misbârü’l-Milel İsimli Tarih ve Coğrafya Eseri İnceleme-Transkripsiyon , , Doktora Tezi, İstanbul 2017. İSMAİL HAKKI, “Hilafet-i İslâmiye”, haz. İsmail Kara, Hilafet Risâleleri, III, İstanbul 2003. JAHJA, Muharem, Lutfi Paşa’nın 883/1488-970/1562 Halâsü’l-Ümme Fî Ma‘rifeti’l-E’imme Risâlesinin Tahkik, Tahlil ve Tercümesi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2003. KARABULUT, A. Rıza yay. haz. , Osman Oğulları’nın Menşei ve Üstün Vasıfları, Ankara 2008. KEMAL PAŞA-ZÂDE, Tevârih-i Âl-i Osman, X. Defter, haz. Şefaettin Severcan, Ankara 1996. Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn 2 Numaralı Name Defteri , İstanbul 2013. KNOLLES, Richard, The Generall Historie of the Turkes, 1603. KÖKOĞLU, Ali haz. , Kemal Paşa-zâde’nin Selim-nâmesi, , Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri 1994. LELLOUCH, Benjamin, “Abdussemed Diyarbekri”, https://ottomanhistorianuchicago.edu/tr/historian/abdussameddiyarbekri Erişim Tarihi 10.04.2018 . MUSA EL-KUDSÎ EL-HALVETÎ, Hilâfetin Âl-i Osman’a İntikali, Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Kısmı, nr. 4897. MUSTAFA KESBÎ, İbretnümâ-yı Devlet Tahlil ve Tenkitli Metin , haz. Ahmet Öğreten, Ankara 2002. ONUŞ, Muhammed Usame -Abdurrahman Bulut-Ahmet Çelik, Mi‘râcü’l-Eyâle, Âşık Çelebi’nin Siyâsetnâmesi, İstanbul 2018. ÖKSÜZ, Mustafa haz. , Şem’dânîzâde Fındıklılı Süleyman Efendi’nin Mür’i’tTevârîh Adlı Eserinin 180b-345a Tahlil ve Tenkidi Metni, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2009. ÖZCAN, Abdülkadir haz. , Kanûnnâme-i Âl-i Osman Tahlil ve Karşılaştırmalı Metin , İstanbul 2003. ÖZTÜRK, Eyüp haz. , Osmanlı Tarihçiliğinde Fezâil Edebiyatı Mer’î b. Yusuf’un Kalâidü’l-İkyân fî Fezâili Âli Osman Örneği , Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2004. REDHOUSE, J. W., “Osmanlı Sultanlarının ‘Halife’ Unvanının Müdafaası, Unvanın Kadim Oluşu, Muteberliği ve Evrensel Olarak Kabulü”, çev. Sami Erdem, Hilafet Risâleleri, I. Cilt II. Abdülhamid Devri, haz. İsmail Kara, İstanbul 2002. RIDVANPAŞAZÂDE ABDULLAH ÇELEBİ, Târih-i Mısır İnceleme ve Metin , haz. Samet Tınaz, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2016. SAKAOĞLU, Nurettin haz. , 16. Yüzyıl Osmanlı Tarihine Kaynak Olarak “Gazâvât-nâme-i Muhammediye” Adlı Eserin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, Yüksek Lisans Tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tokat 2015. SESLİKAYA, Ali haz. , Yavuz Sultan Selim’in Sefer Menzîlnâmeleri Çaldıran, Kemah, Dulkadiroğlu ve Mısır Seferi Menzîlnâmeleri ve Haydar Çelebi Rûznâmesi: Transkripsiyon ve Değerlendirme, Yüksek Lisans Tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tokat 2014. SEVERCAN, Şefaettin, Keşfî’nin Selim-namesi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri, 1988. ŞABAN-I ŞİFAÎ, Fezâil-i Âl-i Osman, İÜ, Nadir Eserler Ktp., TY, nr. 3483. ___________, Fezâil-i Âl-i Osman, Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3404. ŞEYH ABDÜLAZİZ ÇAVİŞ, “Hilafet-i İslâmiye”, haz. Asiye Yılmaz, Hilafet Risâleleri, IV, ed. İsmail Kara, İstanbul 2004. TAN, Murat haz. , Osmanlı Tarihi Ahmet Rasim C.1, Metin-Tahlil-İndeks, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2008. TANSEL, Selâhattin, “Silâhşor’un Fetih-nâme-i Diyâr-ı Arab Adlı Eseri”, Tarih Vesîkaları, Yeni Seri: I, 2 17 Ocak 1958 . TAYYÂR-ZÂDE ATÂ, Osmanlı Saray Tarihi/Târîh-i Enderûn, I, haz. Mehmet Arslan, İstanbul 2010. TOKDEMİR, Sadettin haz. , Tabakatülmemalik ve Derecatülmesalik Osmanlı İmparatorluğunun Yükselme Devrinde Türk Ordusunun Savaşları ve Devletin Kurumu, İç ve Dış Siyayası, İstanbul 1937. TOYRANÎ, “Fî İcmâli’l-Kelâm Alâ Mes’eleti’l-Hilâfe Beyne Ehli’l-İslâm”, ter. Şükrü Özen, Hilafet Risâleleri, I, 318-319. AKTAN, Ali, “Mısır’da Abbâsi Halifeleri”, Belleten, LV/214 Ankara 1991 . AKÜN, Ömer Faruk, “Hayrullah Efendi Tarihi”, DİA, XVII. ARNOLD, Sir Thomas W. The Caliphate, Oxford 1924. ASRAR, Ahmet, “Hilâfetin Osmanlılara Geçişi İle İlgili Rivayetler”, çev. Süleyman Tülücü, Türk Dünyası Araştırmaları, 22 Şubat 1983 . BARTHOLD, Vasilij Vladimiroviç İslâm’da İktidarın Serüveni: Halife ve Sultan, çev. İlyas Kamalov, İstanbul 2006. BURSALI MEHMED TAHİR, Osmanlı Müellifleri, I, haz. M.A. Yekta Saraç, Ankara 2016. BUZPINAR, Tufan, Hilafet ve Saltanat, II. Abdülhamid Döneminde Halifelik ve Araplar, İstanbul 2016. ___________, “Osmanlı Hilafeti Meselesi: Bir Literatür Değerlendirmesi”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 2, Sayı 1 İstanbul 2004 . D’OHSSON, Mouredge, Tableau général de l’Empire Othoman, I, Paris 1788. DEMİR, Uğur “Osmanlı Hilafeti ve Son Abbasi Halifesi III. Mütevekkil 1516- 1543 ”, İslam’da Hilafet Düşüncesi ve Müessesesi: Tarihi Arka Plan ve Gelecek Tasavvuru, ed. Mustafa S. Küçükaşcı, Ali Satan, Abdulkadir Macit, İstanbul 2019. EMECEN, Feridun M., “Hilafetin Devri Meselesi: Şaban-ı Şifai ve Şehrizade Mehmed Said’in Görüşleri Üzerine Yorumlar”, Prof. Dr. Mehmet İpşirli Armağanı, haz. F.M. Emecen-İ.Keskin-A. Ahmetbeyoğlu, İstanbul 2013. ERTUĞ, Zeynep Tarım, Osmanlı Devleti’nde Cülûs ve Cenaze Törenleri, Ankara 1999. HALİL EDHEM BEY, “Mısır’ın Son Memlük Sultanı Melik Tumanbay II. Adına Çorlu’da Bulunan Bir Kitabe”, İstanbul 1935. HAMMER, Baron Joseph von, Büyük Osmanlı Tarihi, tarihsiz . IMBER, Colin, “Erken Osmanlı Tarihinde İdealler ve Meşruiyet”, Yeniçağda Osmanlı Dünyası, Kanuni ve Çağı, ed. Metin Kunt-Christine Woodhead, çev. Sermet Yalçın, İstanbul 2015. ___________, “Süleyman as Caliph of the Muslims: Ebû’s-Su‘ûd’s Formulation of Ottoman Dynastic Ideology”, Soliman le Magnifique et son Temps, ed. Gilles Veinstein, Paris 1992 . İNANIR, Ahmet, İbn Kemal’in Fetvaları Işığında Osmanlı’da İslâm Hukuku, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2008. NALLINO, Carlo Alfonco, “Hilafet”, ter. Murteza Bedir, Hilafet Risâleleri, IV, ed. İsmail Kara, İstanbul 2004. ÖKSÜZ, Mustafa, “Rodos Seferi’ne Dair Arapça Bir Kaynak: Abdurrahim elAbbâsî, Minehu Rabbi’l-Beriyye Fî Feth-i Rodosi’l-Ebiyye Gururlu Rodos’un Fethinde Mahlûkatın Rabbi’nin İhsanları ”, Tarihin Peşinde Bir Ömür: Abdülkadir Özcan’a Armağan, haz. Hayrunnisa alan-Ömer İşbilir-Zeynep Aycibin-Muhammet Ali Kılıç, İstanbul 2018, s. 153-171. ÖZBARAN, Salih, “Bir Tarihçinin Oluşumu, Richard Knolles ve Türk Tarihi”, Osmanlı Araştırmaları, XXIV İstanbul 2004 . ÖZTÜRK, Eyüp, “Araplar ve Osmanlı Hanedanı: Mer’î b. Yusuf Örneği”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11 2 2011 . ÖZTÜRK, Özkan, Siyaset ve Tasavvuf, Osmanlı Siyasi Düşüncesinde Tasavvufun Tezahürleri, İstanbul 2015. STRIPLING, George William Frederick, The Ottoman Turks And Teh Arabs 1511-1574, Philadelphia 1977. SÜMER, Faruk, “Yavuz Sultan Selim Halifeliği Devraldı mı?”, Belleten, LVI/217 Ankara 1992 . TANSEL, Selâhattin, Yavuz Sultan Selim, Ankara 2016. TAYŞİ, Serhan, “Ali Dede, Bosnevî”, DİA, II. TEKİNDAĞ, Şehabettin, “Memlûk Sultanlığı Tarihine Toplu Bir Bakış”, İÜ Tarih Dergisi, 25 İstanbul 1971 . ___________, Fatih’den III. Murad’a Kadar Osmanlı Tarihi 1451-1574 Ders Notları, İstanbul 1977.