Hüseyin Cavid Rasizade 1882-1941 , 20. yüzyıl Azerbaycan edebiyatınınönemli simalarından biridir. Cavid, lirik şiirleri ve felsefî içerikli manzum piyesleriyleAzerbaycan edebiyatına yeni bir nefes getirmiş, kendinden sonra gelen kuşağı derindenetkileyerek onlara müstesna bir edebiyat zevki aşılamıştır. Cavid’i Azerbaycanedebiyatında ayrıcalıklı kılan, bir dönem 1906-1909 içindeki bulunduğu vehavasını yakından teneffüs ettiği İstanbul muhitinin sade lisan, edebî zevk ve millîmefkûresini içtenlikle benimseyip bunları memleketi Kafkasya’ya taşımış olmasıdır.Sovyet rejimi, İstanbul’u çağrıştıran ”efendi“ lakaplı Cavid’i ve onun fikriyatını birtürlü hazmedememiş, onu gözden düşürüp itibarsızlaştırmaya çalışmış, başaramayıncada vazgeçilmez olduğuna kanaat getirip kendi safına çekmenin yollarını aramıştır.Bu arayış, Cavid’in ölümünden sonra dahi devam etmiştir. Bu çalışmada şair HüseyinCavid’in Türkiye ile olan ilişkisi ele alınmıştır. Çalışmanın birinci bölümündeCavid’in hayat hikâyesine farklı yaklaşımlar sunan hatıra ve biyografi kitaplarımukayeseli olarak incelenmiş, Sovyet döneminde yapılan tahrifler düzeltilmeyeçalışılmış, yine Sovyet döneminde sakıncalı görülerek göz ardı edilen hususlar dikkatmerkezine taşınmıştır. Cavid, öğrenim amacıyla 1906’da İstanbul’a gelmiş, Darülfünûn’unedebiyat şubesinde bir müddet tahsil almıştır. İstanbul’da bulunduğuyıllarda Nahçıvan’daki hocası ve hâmisi Kurbanali Şerifzade’ye mektuplar yazıpgöndermiştir. Makalenin ikinci bölümünde de bu mektuplarda ifade edilen düşüncelerinözellikle dönemin Osmanlı hayatına müteallik kısımlarına yer verilmiştir. İncelemeninüçüncü bölümünün konusunu ise 1906-1923 yılları arasında Cavid’inOsmanlı matbuatında neşredilen toplam sekiz şiiri ve genel olarak Cavid hakkındaOsmanlı matbuatında yer alan bilgi ve değerlendirmeler teşkil etmiştir. Daha öncekiaraştırmalarda, Cavid’in Osmanlı matbuatında sadece üç şiiri tespit edilebilmiştir.Yaptığımız kapsamlı taramayla beş şiir daha bulunmuş, bulunan şiirlerin İstanbulmatbuatına geliş serüveni üzerinde durulmuştur.
Huseyin Cavid is one of important personalities of 20th century Azerbaijani literature. Cavid breathed a new life into Azerbaijani literature with his lyrical poetry and dramas with philosophical content, deeply influencing the next generations after himself, inspired them with an outstanding literary enthusiasm. What makes Cavid an outstanding literary figure of Azerbaijani literature is that he had deeply adopted simple language, literary enthusiasm and nationalistic ideas of Istanbul’s literary environment, within which he was present in between the periods of 1906-1909 and transferred these to his homeland Caucasus. Soviet regime initially had not accepted “effendi” master nicknamed Cavid, which reminded of Istanbul and his mentality, had tried to disqualify him in the eyes of his people but not being successful in this and being convinced of invincibility of his legacy had tried to seek different ways to bring him in line with its own ideology. This trial had continued even after Cavid’s death. In this work, relationship of poet Huseyin Cavid with Turkey has been studied. In the first part of this work, memoirs and biographical books presenting different approaches to Cavid’s life story, have been investigated in a comparative way, distortions made in Soviet period have been tried to be corrected and again, content being omitted in Soviet period have been brought to attention. In order to get an education, Cavid had arrived to Istanbul in 1906, had studied in the faculty of literature of Istanbul University. In those years, in Istanbul, he had written letters to his teacher and mentor Kurbanali Sherifzadeh who was in Nakhichevan. In the second part of this article, attention has been given to the parts of thoughts expressed in these letters, regarding the life in Ottoman period. The content of the third part of this work is composed by eight poems of Cavid, printed in Ottoman press in between the years 1906-1923 and in general, by information and critics given about Cavid in Ottoman press. Previous studies have established only three poems of Cavid in Ottoman press. By our broad efforts five more poems have been found and these found poems’ adventure into Istanbul press have been brought to attention.