VAN MÜZESİ’NDE BULUNAN SELÇUKLU DÖNEMİNE AİT METAL KANDİLLER

Yıl 2025, Sayı: 32, 41 - 68, 31.12.2025

Gülsen Baş Terzioğlu , Güler Yılmaz Çalışkan

Öz

Bu çalışmada Van Müzesi’nde bulunan 12 adet metal 11.-12. yüzyıla ait Selçuklu dönemi kandil incelenerek, dönem özellikleri açısından değerlendirilmiştir. Tümü bronz malzemeden üretilen kandillerde yapım tekniği olarak döküm; süsleme tekniği olarak ise kazıma ve kabartma tercih edilmiştir. Malzeme bakımından farklılık arz etmese de kandillerin form tipolojileri ve süsleme özelliklerinin zengin bir çeşitleme sunduğu gözlenmektedir. Eserlerin gövde, omuz, kaide ve kulplarındaki bezemelerde yazı, geometrik ve bitkisel motifler ile ikonografik anlamlar içeren hayvan figürleri kullanılmıştır. Çalışmadaki örnekler -envanter kayıtlarına göre- müzeye satın alma yoluyla kazandırıldığından dolayı tarihlendirme benzer örneklerden yola çıkarak yapılmıştır. Van Müzesi’ndeki metal kandillerde forma göre motif tercihinin değiştiği dikkati çekmektedir. Ayrıca örneklerde tercih edilen malzeme ile yapım tekniği arasında da sıkı bir ilişkinin olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu müzedeki kandiller benzer örneklerle karşılaştırılarak Selçuklu dönemine tarihlendirilmiştir. Bu çalışma şimdiye kadar herhangi bir bilimsel araştırmaya konu edilmeyen Van Müzesi’ndeki Selçuklu dönemi metal kandillerini Sanat Tarihi disiplini açısından tanıtmayı, irdelemeyi ve değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Aydınlatma , Bronz , Metal Kandil , Selçuklu , Van Müzesi

METAL OIL LAMPS OF THE SELJUK PERIOD IN THE VAN MUSEUM

Öz

It is known that metal oil lamps found extensive usage compared to ceramic lamps due to their ability to emit more light. In this study, 12 metal Seljuk oil lamps from the 11th-12th centuries housed in the Van Museum are examined and evaluated within the context of their period. All of the lamps, made from bronze, were produced using casting techniques, with engraving and relief-embossing used as decoration techniques. Although they do not differ in terms of material, the lamps exhibit a rich variety in form typology and decorative features. The decorations on the bodies, shoulders, bases, and handles of the lamps include inscriptions, geometric and vegetal motifs, as well as animal figures that carry iconographic meanings. Since the samples in the study were brought to the museum through purchase -according to inventory records- the dating was made based on similar samples. It is noteworthy that the choice of motifs varies depending on the form in the metal lamps in the Van Museum. In addition, it has been determined that there is a close relationship between the material preferred in the examples and the construction technique. The oil lamps in the museum in question were dated to the Seljuk period by comparing them with similar examples.This study aims to introduce, analyze, and evaluate the Seljuk period metal oil lamps in the Van Museum from the perspective of the discipline of Art History, as these works have not yet been the subject of any scientific research.

Anahtar Kelimeler

Lighting , Bronze , Metal Oil Lamps , Seljuk , Van Museum

Kaynakça

• Allan, James W. (1982). Nishapur: Metalwork of the early Islamic period. The Metropolitan Museum of Art.
• Allan, James W. (1986). Metalwork of the Islamic world the aron collection. Philip Wilson Publishers Ltd.
• Arseven, C. E., (1983). Kandil. Sanat Ansiklopedisi, 2 Cilt. Milli Eğitim Yayınevi, 937.
• Aykaç, R. (2017). Konya-Karatay müzesindeki Anadolu Selçuklu dönemi seramik kandiller. Palet Yayınları.
• Bilgin, Ü. (1979). 19. yüzyıl saray seccadeleri. Sanat Dünyamız, 6(17), 18-21.
• Bailey, D. M. (1972). Greek and Roman pottery lamps. London.
• Başak, O. (2005). Diyarbakır’da maden sanatının gelişimi. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 15, 53-68.
• Başak, O. (2021). Diyarbakır Arkeoloji ve Cahit Sıtkı Tarancı müzelerinde bulunan bir grup madeni eser eşliğinde neolitikten Osmanlıya Anadolu’da maden sanatının gelişimi. Gece Kitaplığı.
• Bayani, S. (1972). Saljuq metalwork and its significance in Iranian art. School of Oriental and African Studies.
• Bilgi, H. (2004). Bizans Dönemi. Ö. Bilgi (Ed.). Anadolu Dökümün Beşiği (s. 147-174) içinde. Döktaş Dökümcülük Ticaret ve Sanayi A.Ş.
• Bozkurt, N. (2001). Kandil. TDV İslam Ansiklopedisi, 24. Cilt, İstanbul, 299-300.
• Çevrimli, N. (2008). Nevşehir Hacı Bektaş müzesindeki tekke eşyalarından bir grup medeni keşkül. Vakıflar Dergisi, XXXI, 305-334.
• Çokay, S. (1998). Antik çağda aydınlatma araçları. Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.
• Çoruhlu, Y. (2000). Türk mitolojisinin anahatları. Kabalcı Yayınevi.
• Çoruhlu, Y. (2019). Kozmolojik, mitolojik, astrolojik, dini ve edebi tasavvurlara göre Türk sanatında hayvan sembolizmi. 3. Baskı. 1. Cilt. Ötüken Neşriyat A.Ş.
• Demirer, Ü. (2024). A group of bronze lamps from Demre museum. Phaselis, X, 129-142.
• Eravşar, O., Karpuz, H., Dıvarcı, İ., Kuş, A., Şimşek, F. (2013). Büyük Selçuklu mirası müzeler. 2. cilt, Kristal Matbaacılık San. Tic. Ltd. Şti.
• Erginsoy, Ü. (1978). İslam maden sanatının gelişmesi (başlangıcından Anadolu Selçukluların sonuna kadar). Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Eroğlu B. S. & Köseoğlu, V. (2022). Kayseri Selçuklu uygarlığı müzesinde bulunan bir grup metal kandil. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(3), 112-132.
• Eruz, F. (2004). Selçuklu Dönemi. Ö. Bilgi (Ed.). Anadolu dökümün beşiği (s. 75-197) içinde. Döktaş Dökümcülük Ticaret ve Sanayi A.Ş.
• Harari, R. (1939). Metalwork after the early ıslamic period. A. U. Pope (Ed.). A Survey of Persian Art From Prehistoric Times to the Present (s. 2466-2529) içinde. Oxford University Press.
• Işık, S. L. (2020). Diyarbakır Müzesi’nden bir grup metal kandil [Yayımlanmamış Yüksek lisans Tezi]. Bitlis Eren Üniversitesi.
• Kalfazade, S. & Ertuğrul, Ö. (1989). Kandil ve kandilin motif olarak Anadolu Türk sanatındaki kullanımı üzerine. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(5), 23-34.
• Karamağaralı, B. (1973). Anadolu’da XII-XVI. asırlardaki tarîkat ve tekke sanatı hakkında. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(2), 247-284.
• Kubiak, W. B. (1970). Medieval ceramic oil lamps from fustat. Ars Orientalis,V( VIII), 1-18.
• Laflı, E. & Buora, M. (2014). Roman, Early Byzantine and ismaic bronze lamps from Southern Anatolia. Archiv Orientalni, 82(3), 431-458.
• Laviola V. (2020). Islamic metalork from Afghanistan (9th-13 th Century) The Documentation of the Ismeo Italian Archaelogical Mission. Napoli, Unior Press.
• Marshak, B. I. (2004). An Early Seljuq silver bottle from Siberia. Muqarnas, Vol. 21, 255-265.
• Metin, H. & Polat Becks, A. (2015). Burdur müzesi metal kandilleri. OLBA, XXII, 273-320.
• Soysal, M. (1997). Kandil. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, 2. Cilt. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, 940-941.
• Sözen, M. & Tanyeli, U. (2001). Sanat kavram ve terimleri sözlüğü. Remzi Kitabevi.
• Uysal, Z. (2007). Kubad-Abad kazılarında bulunan cam kandiller. Konya Kitabı X, Konya, 725-732.
• Oral, M. Z. (1959). Eşrefoğlu Camiine ait bir kandil. Belleten, 23(89-92), 113-117.
• Öney, G. (1969). Anadolu’da Selçuklu sanatında ejder figürü. Belleten, Ankara, 171-216.
• Özdemir, Y. & Özdemir, M. T. (2023). Konya Arkeoloji Müzesi’nde bulunan bronz kandiller (MS I-MS VII. Yüzyıllar). Cedrus, XI, 313-338.
• Özgüncü, S., Topçu, S. M., Gündüz, F., Bostancı, G., Karaaslan, S., Yay, S., Saraçoğlu, A., (2016). Selçuklu uygarlığı müzesi. Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları, C. I-II.
• Özkul Fındık, N. (2014). Anadolu’da ticari emtia olarak seramik. Ö. Emiroğlu (Ed). Marzena Godzinkska, Filip Markowski. Türkoloji Tartışmaları Başarı ve Zaaflarıyla Çağdaş Türkloloji (s.55-65) içinde. Warsaw.
• Philon, H. (1980). Benaki Museum Athens Early Islamic ceramics ninth to late twelfth centuries. Islamic Art Publications S.A.
• Riis, P.J. & Poulsen V. (1957). Hama fouilles et recherches de la fondation carlsberg 1931-1938. Nationalmuseet.
• Tabbaa, Y. (1987). Bronze shapes in Iranian ceramicsof the twelfth and thirteenth centuries. Muqarnas, 4, 98-113.
• Ward, R. (1993). Islamic metalwork. New York.
• Weitzmann, K. (1978). Age of spirituality late antique and Early Christian art, third to seventh century. New York.
• URL-1. Metropolitan müzesi ayaklı bronz kandil. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451183 adresinden 03.02.2025 tarihinde alınmıştır.
• URL-2. Louvre müzesi ayaklı bronz kandil. https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010329320 adresinden 03.02.2025 tarihinde alınmıştır.
• URL-3. Bloomsbury fine art & antiques bronz kandil. https://bloomsburypdx.com/products/ancient persian-khurasan-islamic-engraved-calligraphy-bronze-oil-lamp-c-1200 adresinden 03.02.2025 tarihinde alınmıştır. URL-4. Oriental sanat müzayedeleri Selçuklu Dönemi bronz kandil. https://www.orientalartauctions.com/object/artisla76398-a-seljuk-bronze-oil-lamp-central-asia12th-13th-century adresinden 20.05.2025 tarihinden alınmıştır.
• URL-5. Diyanet İşleri Başkanlığı Nur Suresi’nin 35. ayeti. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/N%C3%BBr-suresi/2826/35-ayet-tefsiri adresinden 03.02.2025 tarihinde alınmıştır.