Aile İçi Roller ve Toplumsal İletiler Bağlamında Görsel Kodların Analizi: Türkçe Ders Kitaplarında Yaşlı Karakterler

Öz

Her görselin öğrencilere iletmek istediği birtakım iletiler bulunmaktadır. Bu görseller öğrencilerin topluma ve toplumu oluşturan aile yapısına ilişkin fikir edinmelerinde başat rol oynarlar. Görsellerde yer alan yaşlı karakterler de aileyi oluşturan önemli figürlerden olduğu için bu çalışmanın konusunu oluşturmuşlardır. Bu bağlamda Türkçe ders kitaplarındaki görsellerde yer alan yaşlı karakterlerin öğrencilerin aile ve yaşlılık kavramlarına ilişkin algılarının şekillenmesindeki rolü görsel kodlar üzerinden yorumlanmaya çalışılmıştır. Bu amaç doğrultusunda aile içi roller ve ilişki örüntüsü bağlamında Türkçe Ders Kitabı görsellerindeki yaşlı karakterlerin hangi aile içi rollerle temsil edildiği, bu karakterlerin aile bireyleriyle etkileşimlerinin nasıl görselleştirildiği ve aile bireyleriyle ilişkilerinde nasıl bir figür olarak konumlandırıldıklarının belirlenmesi hedeflenmiştir. Toplumsal iletiler bağlamında yaşlı karakterler aracılığıyla hangi toplumsal değerlerin ya da iletilerin aktarıldığı, yaşlılık ve aile ilişkileri bakımından hangi örtük iletilerin verildiği, bu karakterlerin görselleştirilmesinde hangi duygu durumunun baskın geldiği belirlenmeye çalışılmıştır. Ardından görsel kodlar ve temsil biçimleri bağlamında görsel kodların yaşlı karakterlerin toplumsal durumlarını ne şekilde yansıttığı, bu karakterlerin görsellerde hangi ailevi ya da toplumsal roller bakımından öne çıktığı, cinsiyet farklılığının sunum biçiminin ne şekilde olduğu ve görsellerdeki kültürel ögelerin nasıl konumlandırıldığının belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırma, doküman analiziyle desenlenen nitel bir çalışmadır. Elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Ulaşılan sonuçlardan hareketle ders kitabı hazırlayıcılarına, yayınevlerine yönelik önerilere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Yaşlı karakterler
• aile içi rol
• toplumsal ileti
• görsel kod
• Türkçe ders kitabı

Analysis of Visual Codes in the Context of Family Roles and Social Messages: Elderly Characters in Turkish Textbooks

Öz

The visuals are not used solely to support the texts covered in class. Each visual in the textbook conveys certain messages intended for students. These visuals play a crucial role in helping students form an understanding of society and the family structure that constitutes it. Since the elderly characters depicted in these visuals represent significant figures within the family, they constitute the focus of this study. In this context the study aims to interpret, through visual codes, the role of elderly characters in Turkish Textbook visuals in shaping students’ perceptions of family and aging. In line with this purpose, the study seeks to identify which family roles the elderly characters represent in Turkish Textbook visuals, how their interactions with family members are visualized and how they are positioned as figures within family relationships. Within the framework of social values, it also aims to determine which social values or messages are conveyed through elderly characters, what implicit messages are transmitted regarding aging and family relations and which emotional tones predominate in the visualization of these characters. Subsequently, within the context of visual codes and representational forms, the study will explore how visual codes reflect the social status of elderly characters, in which familial or social roles these characters are foregrounded, how gender differences are represented and how cultural elements are positioned within the visuals. The research is a qualitative study designed through document analysis. The data obtained were analyzed using the content analysis method. Based on the findings, recommendations were provided for textbook authors and publisher.

Anahtar Kelimeler

• Elderly character
• family role
• social message
• visual code
• Turkish textbook

Kaynakça

1. Akkaya, A. (2013). Türkçe derslerinde ders kitabı dışında görsel öge kullanmaya ilişkin Türkçe öğretmenlerinin görüşlerinin incelenmesi. Turkish Studies-International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8 (9), 471-479.
2. Arıcı, A. F. (2018). Çocuk edebiyatı ve kültürü. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
3. Banks, J. A. (2016). Cultural diversity and education foundations, curriculum, and teaching (6th ed.). New York, NY: Routledge.
4. Bellingtier, J. A., Schenker, L. E., & Weber, A. L. (2023). Judging a book by its older adult cover: Age-related expectations and parental preference for children’s books. Current Psycholgy, 43, 774-786. https://doi.org/10.1007/s12144-023-04298-6
5. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9 (2), 27-40, https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
6. Brown, C. A. (2022). Images from Japanese English teaching materials as an ageist hidden curriculum. Asia Pacific Journal on Curriculum Studies, 5 (1), 1-13. https://doi.org/10.53420/apjcs.2022.1
7. Brown, C. A. (2025). Developing and testing a framework for addressing visual agism in language teaching materials. Journal of Visual Literacy, 44, 162-178. https://doi.org/10.1080/1051144X.2025.2508545
8. Canatan, A. (2008). Toplumsal değerler ve yaşlılar. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, 1 (1), 62-71.

9. Corbin, J., & Strauss, A. (2008). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (3rd ed.). Sage Publications, Inc. https://doi.org/10.4135/9781452230153
10. Çiftci, M. ve Kaplan, K. (2018). 5. sınıf Türkçe ders kitabı etkinliklerinde kullanılan görsel materyal türlerinin öğretim programına uygunluğu. International Journal of Language Academy, 6 (5), 183-192. http://dx.doi.org/10.18033/ijla.4017
11. Doğanay, G. ve Erhan, G. (2023). İlkokul hayat bilgisi ders kitaplarındaki yaşlı karakterlerin incelenmesi. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 7 (1), 3-16.
12. Eftekhari, Z., Nosratinejad, F., Sahaf, R., & Zanjari, N. (2022). Representation of aging in elementary school textbooks in Iran. J Cross Cult Gerontol, 37 (4), 393-406. https://doi.org/10.1007/s10823-022-09464-0
13. Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yaşlı Hizmetleri Dairesi Başkanlığı. (Mayıs, 2018). https://www.aile.gov.tr/media/5201/giris-ve-icindekiler.pdf Erişim Tarihi: 14 Kasım 2025.
14. Fahr, A. V. (2004). Representation of the elderly in counselor education textbooks. Dissertations. Western Michigan University. 1097. https://scholarworks.wmich.edu/dissertations/1097
15. Feng, D. & O’Halloran, K. L. (2012) Representing emotive meaning in visual images: A social semiotic approach. Journal of Pragmatics, 44 (14), 2067-2084. https://doi.org/10.1016/j.pragma.2012.10.003
16. Ghoushchi, S., Yazdani, H., Dowlatabadi, H., & Ahmadian, M. (2021). A multimodal discourse analysis of pictures in ELT textbooks: Modes of communication in focus. Jordan Journal of Modern Languages and Literatures, 13 (4), 623-644. https://doi.org/10.47012/jjmll.13.4.2
17. Gündüz, M. (2023). Türkiye’de ders kitapları tarihi. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
18. İnce, M. ve Sevinç-Tan, H. (2025). İlkokulda okutulan ders kitaplarında yaşlı karakterinin temsili üzerine bir araştırma. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 14 (41), 259-276.
19. Kaya, G., Candan, S., Avşar-Tuncay, A., Hakverdi-Can, M., Can, D., & Pekbay, C. (2014). Aging education in elementary textbooks. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 116, 3030-3037, https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.01.702
20. Mayer, R. E. (2009). Multimedia learning (2nd ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511811678
21. McGuire, S. L. (2016). Early children’s literature and aging. Creative Education, 7 (17), 2604-2612. http://dx.doi.org/10.4236/ce.2016.717245
22. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
23. Morgan, L. A., & Brazda, M. A. (2013). Family support and diminished control in older adults: The role of proxy control. Journal of Applied Gerontology, 32 (6), 651-668. https://doi.org/10.1177/0733464813494568
24. Nelson, T. D. (2016). Promoting healthy aging by confronting ageism. American Psychologist, 71 (4), 276-282. https://doi.org/10.1037/a0040221
25. Özçınar, A. ve Yılmaz, F. (2024). Visuals in elementary school first grade life studies textbooks: A study on root values and academician perspectives. Journal of Computer and Education Research, 12 (24), 342-369. https://doi.org/10.18009/jcer.1438666
26. Peeck, J. (1993). Increasing picture effects in learning from illustrated text. Learning and Instruction, 3 (3), 227-238. https://doi.org/10.1016/0959-4752(93)90006-L
27. Rasti, A. (2025). Ageism (un)covered in locally produced ELT materials. ELT Journal, 79 (2), 261-270. https://doi.org/10.1093/elt/ccae060
28. Suchana, A. A. (2023). The efficacy of visuals in elementary English language textbooks: Teachers’ perceptions. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 7 (8), 1849-1857. https://doi.org/10.47772/IJRISS.2023.7940
29. Tokmak, A. ve Aktaş, V. (2022). Değerler eğitimi üzerine ders kitabı görsellerinin incelenmesi: Sosyal bilgiler dersi 5. sınıf örneği. Uluslararası Ders Kitapları ve Eğitim Materyalleri Dergisi, 5 (2), 70-90. https://doi.org/10.53046/ijotem.1167595
30. Treas, J., Scott, J., & Richards, M. (2014). The Wiley Blackwell companion to the sociology of families. Wiley-Blackwell. DOI: 10.1002/9781118374085
31. Uyar, Y., Öztürk, İ. Y., Şimşek, B. ve Yıldırım, G. (Ed.). (2025). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu ders kitabı Türkçe 5 (1. kitap). Ankara: MEB Yayınları.
32. Uyar, Y., Şimşek, B., Öztürk, İ. Y. ve Yıldırım, G. (Ed.). (2025). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu ders kitabı Türkçe 5 (2. kitap). Ankara: MEB Yayınları.
33. Uzuner, S., Aktaş, E. ve Albayrak, L. (2010). Türkçe 6, 7 ve 8. sınıf ders kitaplarının görseller (illüstrasyonlar) açısından değerlendirilmesi. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 27, 721-733.
34. Wu, J., Li, Y., & Chao, Q. (2025). An emotional support model in aging families: Linking interaction patterns to positive mental health through social activity engagement and aging attitudes. Frontiers in Public Health. 13, 1-9. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1531110
35. Yağar, F. ve Dökme, S. (2018). Niteliksel araştırmaların planlanması: Araştırma soruları, örneklem seçimi, geçerlik ve güvenirlik. Gazi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3 (3), 1-9.
36. Yasa, F. (2021). Toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında yaşlılığın temsili: Televizyon reklamları üzerine bir araştırma. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 38, 222-241. https://doi.org/10.17829/turcom.930934
37. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2005). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (5. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
38. Yuvakgil, Z. (2025). Çocuk edebiyatında yaş ayrımcılığı: Çocuk kitaplarında yaşlıların tasviri. Geriatrik Bilimler Dergisi, 8 (3), 251-259. https://doi.org/10.47141/geriatrik.1598211