Concept of Comprehensive Education and Social Continuity in Kınalızâde Ali Efendi's Ahlâk-ı Alâ'î

Öz

This study aims to examine the understanding of family life and child education in Ahlâk-ı Alâ’î, a major work of classical Ottoman moral thought written by Kınalızâde Ali Efendi. The work conceptualizes morality not merely as a set of individual virtues but as a multi-layered structure that establishes continuity between the individual, family, and society. Within this framework, the family is positioned as the primary environment of moral formation, while child upbringing constitutes a central component of moral education. The study was conducted within a qualitative research framework based on document analysis. Document analysis was employed as the data collection technique, and thematic analysis was used for data interpretation. The study systematically analyzed the sections of Ahlâk-ı Alâ’î related to family structure, child upbringing, and everyday moral practices. The findings reveal that Kınalızâde conceptualizes child education as a long-term process of character formation that begins in early childhood and develops through habituation and environmental influence. Daily practices such as language use, nutrition, play, discipline, economic behavior, and social interaction are treated as integral components of moral education. Respect for parents is not only defined as an individual virtue but also as a foundational principle ensuring moral continuity across generations. In conclusion, Ahlâk-ı Alâ’î presents a systematic and holistic educational perspective in which moral development is shaped through everyday life practices rather than abstract principles. In this respect, the work offers a conceptually rich framework that can be meaningfully engaged with contemporary discussions on moral and character education.

Anahtar Kelimeler

• Moral education
• Family
• Child upbringing
• Character education
• Ahlâk-ı Alâ'î

Kınalızâde Ali Efendi’nin Ahlâk-ı Alâ’î’sinde Bütüncül Eğitim Anlayışı ve Toplumsal Süreklilik

Öz

Bu çalışma, Kınalızâde Ali Efendi’nin Ahlâk-ı Alâ’î adlı eserinde yer alan aile hayatı ve çocuk eğitimi anlayışını bütüncül bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Klasik Osmanlı ahlâk düşüncesinin önemli metinlerinden biri olan bu eser, ahlâkı sadece bireysel erdemler düzeyinde ele almamakta; birey, aile ve toplum arasında süreklilik arz eden çok katmanlı bir yapı içinde konumlandırmaktadır. Bu bağlamda aile, ahlâkî kişiliğin inşa edildiği temel eğitim ortamı olarak öne çıkarken çocuk terbiyesi bu sürecin merkezî unsuru olarak değerlendirilmektedir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman analizine dayalı olarak yürütülmüş; veri toplama tekniği olarak doküman analizi, veri çözümleme yöntemi olarak ise tematik analiz kullanılmıştır. Çalışmada Ahlâk-ı Alâ’î’nin özellikle aile, çocuk terbiyesi ve gündelik hayat pratiklerine ilişkin bölümleri sistematik biçimde incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Kınalızâde’nin çocuk eğitimini erken yaşta başlayan, alışkanlıklar ve çevresel etkiler yoluyla şekillenen uzun vadeli bir karakter inşa süreci olarak ele aldığını göstermektedir. Dil kullanımı, beslenme, oyun, disiplin, ekonomik tutumlar ve sosyal ilişkiler gibi gündelik pratikler, ahlâk eğitiminin temel bileşenleri olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca anne ve babaya hürmet, bireysel bir erdem olmaktan ziyade ahlâkî sürekliliği sağlayan kurucu bir ilke olarak temellendirilmektedir. Sonuç olarak Ahlâk-ı Alâ’î, ahlâk eğitiminin soyut ilkelerden ziyade gündelik hayat içinde şekillendiğini vurgulayan sistemli ve bütüncül bir eğitim anlayışı ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser, klasik ahlâk literatürü içinde pedagojik boyutu güçlü bir metin olarak değerlendirilebilir ve çağdaş eğitim tartışmalarıyla ilişkilendirilebilecek önemli kavramsal imkânlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ahlâk Eğitimi
• Aile
• Çocuk Terbiyesi
• Şahsiyet Eğitimi
• Ahlâk-ı Alâ'î

Kaynakça

1. Aksoy, H. (2002). Kınalızâde Ali Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 25, ss. 416–418). İstanbul: TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/kinalizade-ali-efendi
2. Arslan, Alpaslan ve Demirkol, Murat (2025). Ahlâk-ı Alâî’nin Edebî Kaynaklarının Tespit ve Değerlendirilmesi. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 24 (Aralık 2025), 143-203.
3. Aynî, M. A. (1993). Türk Ahlâkçıları. İstanbul Kitabevi Yayınları.
4. Ayverdi, İlhan (t.y.). “Erkân”. Kubbealtı Lügâti. Kubbealtı Akademisi. https://lugatim.com/s/erkan (Erişim Tarihi: 17.01.2026).
5. Bandura, A. (1977). Social learning theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
6. Baumrind, D. (2013). The influence of parenting style on adolescent competence and substance use. In Adolescents and their Families (pp. 22-61). Routledge.
7. Berger, P., & Luckmann, T. (2016). The social construction of reality. In Social theory re-wired (pp. 110-122). Routledge.
8. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40.

9. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
10. Budak, Y., ve Gündoğdu, Y. B. (2023). Kınalızâde’de Aile Ahlâkı/Family Ethics in Kınalızâde. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(15), 162-173.
11. Cavagna, A., Cimarelli, A., Giardina, I., Parisi, G., Santagati, R., Stefanini, F., & Viale, M. (2010). Scale-free correlations in starling flocks. Proceedings of the National Academy of Sciences, 107(26), 11865-11870.
12. Demirkol, M. (2016). Ahlâk-ı Alâî’nin ahlâk felsefesi literatürü içindeki yeri ve özgünlüğü. Eskiyeni, (33), 51-78.
13. Göz, K. (2020). Kınalızâde'nin Aile Ahlâkına Bakışı. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(1), 1-25.
14. Kam, Ferid (1332). “Kınalızade Ali Çelebi”. DEFM 1/ 4: 357-379.
15. Kınalızâde, Ali Efendi. (2015). Ahlâk-ı Alâ’î (Haz. M. Koç). İstanbul: Klasik Yayınları.
16. Köse, Ali (1988). Ahlâk-ı Alâî’nin İkinci Kitabı İlm ü Tedbîrü’l-Menzil’de Eğitim.Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
17. Levend, Â. S. (1963). Ümmet çağında ahlak kitaplarımız. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 89–115.
18. Lickona, T. (1992). Educating for character: How our schools can teach respect and responsibility. Bantam.
19. Oktay, Ayşe Sıdıka (2002). Kınalızâde Ali Efendi’nin hayatı ve Ahlâk-ı Alâî isimli eseri. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi (12). 185-233.
20. Oktay, Ayse Sıdıka (2005). Kınalızâde Ali Efendi ve Ahlâk-ı Alâî. İstanbul: İz Yay.
21. Oktay, Ayşe Sıdıka. “Ahlâk-ı Alâî (Ali Çelebi)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahlak-i-alai-ali-celebi. [Erişim Tarihi: 16 Ocak 2026].
22. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Intrinsic and extrinsic motivations: Classic definitions and new directions. Contemporary Educational Psychology, 25(1), 54–67.
23. Taşkın, S. (2019). Aristoteles ve Kınalızade Ali’de Ahlak. Nobel Bilimsel Eserler.
24. Tuğluk, İbrahim Halil. “Ali Çelebi (Kınalızâde).” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-celebi-kinalizade. [Erişim Tarihi: 16 Ocak 2026].
25. Uysal, Enver (2007). Kınalızâde’s views on the moral education of children. Journal of Moral Education. 37, 333-341.
26. Yalçın, E. (2025). Antik Yunandan Kınalızâde'ye Ahlâk ve Siyaset. Kutlu Yayınevi.
27. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.