In this paper, an answer is sought for the hypothetical question of “what should be the statute and administrative structure of waqfs?”The problems of waqf institutions which represent the millennial social heritage of the Anatolian geography, have been revealed based on the tangible archival documents and administrative practices within the bureaucratic boundaries of the centralist oligarchy for two centuries.Until the westernization and renewal period, waqfs, as in today’s developed countries, were managed independently in accordance with the deeds of trust of their founders, rules of free market economy and decentralized management principles.With the centralized management approach inculcated by external circles, in 1826, the waqfs were gathered under the roof of Ministry of Imperial Waqfs, thus included in the cabinet, in order to take the decentralized governance of waqfs under the control of centralized authority, with the idea of utilizing the economic potentials of waqfs in other sectors of the state, breaking the influence of religious circles and satisfying Western friends.As a result of transferring the revenues of waqfs to other areas of the state, maintenance and repair works of historical premises and artifacts of waqfs could not be made and services performed by nongovernmental organizations were almost at a standstill.In order to eliminate these problems, and to determine the organizational structure that will protect the rights and interests of all parties involved in the waqfs, since the Second Constitutional era, five attempts have been made, one in the Ottoman Empire and four in the Republican period, but the desired result has not been achieved.
Bu yazıda, “Vakıflar Hangi Statüde Bir İdarî Yapı ile Yönetilmelidir?” Sualine cevap aranmaktadır.Anadolu coğrafyasının bin yıllık sosyal mirasını temsil eden vakıf müessesesinin, iki asırdır merkeziyetçioligarşinin bürokratik sınırları içerisinde yaşadığı sıkıntılar, uygulamalardan hareketle somutarşiv belgelerine dayalı olarak ortaya konulmaya çalışılmıştır.Vakıflar batılılaşma ve yenileşme dönemine kadar, günümüz gelişmiş ülkelerinde olduğu gibi kurucularınınbelirlediği vakfiye şartlarına, serbest ekonomi kurallarına ve yerinden yönetim esaslarına göre,bağımsız bir şekilde idare ediliyordu.Haricî çevrelerden telkin edilen merkeziyetçi yönetim anlayışı ile dağınık vaziyette olan evkâf yönetiminintek elde toplanması, vakıfların ekonomik imkân ve potansiyelinden devletin diğer sektörlerindeyararlanma fikri, dinî çevrelerin nüfuzunu kırma düşüncesi ve Batılı dostları memnun etme eğilimleridoğrultusunda vakıflar, 1826 tarihinde kabineye dâhil Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti çatısı altında toplanmıştır.Vakıf akar gelirlerinin diğer alanlara aktarılması sebebiyle tarihî vakıf hayrat eserlerin bakım veonarımları yapılamamış, sivil toplum eliyle gerçekleştirilen hizmetler durma noktasına gelmiştir.Yaşanan bu olumsuzlukları ortadan kaldırmak ve vakıflar için tarafların hak ve menfaatlerini gözetecekteşkilat yapısını tespit etmek amacıyla II. Meşrutiyet yıllarından itibaren birincisi Osmanlı, dördüCumhuriyet döneminde olmak üzere beş kez teşebbüste bulunulmuş, fakat arzu edilen bir neticeye ulaşılamamıştır.