Bu çalışma, İstanbul doğumlu olup hayatının önemli bir kısmını Bursa’da geçiren Mahmûd Âgâh/Nâsıh (1243–1325/1827–1907) adlı bir müstensih ve musahhihin yazma ve matbu metinler üzerinde gerçekleştirdiği tashih faaliyetlerini ele almaktadır. Sübḥatü’s-Sālikīn adlı derleme türündeki eserinin yanı sıra bazı Türkçe metinler üzerinde yaptığı tashihleri günümüze ulaşan Mahmûd, makalede bir müdahaleci bir müstensih ve musahhih olarak incelenmektedir. Çalışmada tespit edilebilen tüm tashihleri göz önünde bulundurulmuşsa da Şemseddîn Sivasî’nin Mevlid’i ile Abdî mahlaslı bir şairin Nev-ẓuhūr adlı manzumesi üzerindeki tashihleri merkeze alınarak değerlendirme yapılmış; diğer eserlerdeki tashihlerine ise dolaylı olarak atıf yapılmıştır.Makale, yazma kültüründe nüshaların durağan bir yapı arz etmediği, aksine matbaa geleneğinden farklı olarak çok yönlü dönüşüm ve müdahalelere açık olduğu ön kabulünden hareketle, tashih faaliyetlerini bu dönüşümün temel unsurlarından biri olarak ele almaktadır. Bu çerçevede istinsahın doğasına ilişkin teorik bir zemin oluşturulmakta; ardından Mahmûd’un tespit edilebilen tashih faaliyetleri genel hatlarıyla tanıtılmaktadır. Söz konusu iki eser üzerinde yaptığı tashihlerin kapsamı, yöntemi ve gerekçeleri metin içi örneklerle birlikte analiz edilerek belirli başlıklar altında tasnif edilmektedir. Bu süreçte özellikle “sebeb-i taṣḥīḥ” ve “ifādetü’l-muṣaḥḥiḥ” gibi yan metin/ana metin dışı (paratext) türündeki ifadeler birincil kaynak olarak kullanılmış, doğrudan metin üzerindeki müdahaleler de göz önünde bulundurulmuştur.Çalışmanın sonuç bölümünde Mahmûd’un tashihleri, İslam ve Osmanlı yazma kültürü bağlamında değerlendirilmiş; söz konusu faaliyetler matbaa kültüründeki tashih pratikleri ile karşılaştırılarak bunların istinsah geleneğiyle olan ilişkisi ortaya konmuştur. Ayrıca Mahmûd’un müdahaleleri, Osmanlı telif geleneğinde “diliçi çeviri” kapsamında değerlendirilebilecek bir tür yeniden yazım ve metin tenkidi pratiği olarak da yorumlanmıştır. Sonuç olarak, Mahmûd’un sadece imla veya anlam düzeyinde değil, aynı zamanda üslup ve estetik kaygılarla da metne müdahalede bulunduğu, bu yönüyle klasik musahhih rolünü aşarak müellif kimliğine yaklaştığı ileri sürülmektedir.
This study examines Mahmūd Āgāh/Nāsih (1243–1323/1827–1905), who was born in Istanbul and spent a significant portion of his life in Bursa, as a musahhih (textual corrector) and an interventionist copyist through his editorial work on both manuscript and printed Turkish texts, in addition to his compilation titled Sübḥatü’s-Sâlikīn. While he corrected numerous texts -including many works by İsmāil Hakkı Bursevī, whom he considered his spiritual guide- the article focuses specifically on his emendations of Mevlid by Shams al-Dīn Sivasī and the Nev-ẓuhūr poem by a poet using the pen name Abdī. Although other correction efforts are mentioned as supporting references, the analysis centers primarily on these two examples, examining their discourse and interventions in detail.Adopting the premise that manuscript culture does not present a static textual tradition, but rather one open to transformation in purpose, form, and content—unlike the print tradition—this article situates emendations as a central aspect of such transformations. The study first establishes a theoretical framework concerning the nature of manuscript transmission (istinsah) and the dynamics of textual change, and then identifies and introduces Mahmūd’s editorial practices. It subsequently categorizes and analyzes his emendations in terms of scope, methodology, and motivation, supported by textual examples. While paratextual elements such as “sebeb-i taṣḥīḥ” (“reason for correction”) or “ifādetü’lmuṣaḥḥiḥ” (“statement of the corrector”) serve as primary sources, the actual editorial interventions are also directly examined and thematically classified.In the extended conclusion, Mahmūd’s editorial interventions are contextualized within Islamic and Ottoman manuscript culture. His work is compared to the textual correction practices in the printtradition, and interpreted as a form of intra-lingual translation and crtical edition, characteristic of the Ottoman authorship tradition. Ultimately, it is argued that Mahmūd’s interventions went beyond orthographic or semantic corrections to include stylistic and aesthetic considerations, suggesting that he transcended the classical role of a musahhih and moved toward the role of an author in his own right.
يهدف هذا البحث دراسة ما قام به الناسخ والمصحح المدعو محمود آگاه/ناصِح (ت. 1243–1325هـ/1827–1907م)، المولود في إستانبول والذي قضى جانبًا مهمًّا من حياتِه في بورصة: من أعمال التصحيح في المخطوطات والنصوص المطبوعة. كما سيتناول البحث شخصية محمود في هذه الدراسة بوصفه ناسخًا ومصحّحًا متدخِّلًا، وصلنا كتابه سُبحة السالكين ذو الطابع التجميعي إلى جانب عدد من تصحيحاته لنصوصٍ تركية. وإن أُخذت بعين الاعتبار جميع التصحيحات التي أمكن حصرُها إلا أنّ التركيز انصبَّ على تصحيحاته لـمنظومة مولد النبي لشمس الدين السِواسِي، وفي قصيدةٍ موسومة «نَوْ ظُهُور» لشاعرٍ يُعرَف بعبدِي، بينما أُشير إلى تصحيحاته في سائر الأعمال على نحوٍ غير مباشر.انطلاقا من فرضية مسبقةٍ مؤدّاه أن النُّسَخ في ثقافة المخطوط الإسلامي والعثماني لا تُظهِر بنيةً جامدة، بل على العكس فهي منفتحةٌ على تحوّلاتٍ وتدخّلاتٍ متعدّدة الأبعاد، بخلاف تقليد الطباعة. ومن هذا المنطلق، تُعَدّ أعمال التصحيح أحد العناصر الجوهرية في هذا التحوّل. وفي هذا الإطار وُضِع أساسٌ نظريٌّ لطبيعة الاستنساخ، ثم تعرض بشكل عام أعمال محمود التصحيحية التي أمكن لنا تحديدها. بعد ذلك جرى تحليلُ نطاق هذه التصحيحات وطريقتها وما دعا إلى ذلك من الدوافع في العملَين المذكورَين، مع تقديم أمثلة نصِّيّة، وتصنيفها تحت عناوين مستقلة. وفي هذا السياق استُخدِمت على نحوٍ أساسيٍّ العباراتُ الخارجة عن النصّ الرئيس (النصوص الموازية) مثل «سبب التصحيح» و «إفادة المصحِّح»، كما أُخذت التدخّلات المباشرة على النص بعين الاعتبار.وفي خاتمة البحث، تم تقييم تصحيحات محمود في سياق ثقافة المخطوطات الإسلامية والعثمانية، مع مقارنة هذه الأعمال بأعمال التصحيح في ثقافة الطباعة، وذلك لكشف علاقة أعمال التصحيح بتقليد الاستنساخ. كما نوقِشَت تدخّلاتُه بوصفها قسما من إعادة الكتابة والنقد النصي، يمكن إدراجُه ضمن ما يُعرَف بـ«الترجمة داخل اللغة» في التراث التأليفي العثماني. وأخيرًا فإنّ محمود لم تكن تصرفاته في النص على مستوى الإملاء أو المعنى فحسب، بل كانت تصرفات بدوافع أسلوبية وجمالية، الأمر الذي يجعله يتجاوز الدورَ التقليدي للمصحِّح ويقترب من هُوية المؤلِّف.