Islamic manuscripts consist of two basic components when ornamentation is set aside: text and paratext. The paratext comprises essential documentary elements such as colophons recording copying and re-copying, ownership notes recording circulation, and readerly annotations that illuminate the text–reader relationship and demonstrate how manuscripts accumulate layers of use over time. The catchword is one such paratext, written in the lower-left corner of the verso to repeat the first word(s) of the following recto. This article traces how internal ordering systems in Islamic manuscripts developed and identifies key historical turning points. Its central question is whether it is possible to discern changes in catchword practice over time, beyond its well-known role as a tool of organization. Accordingly, this study seeks to analyze catchword practices from a historical angle, with particular attention to their codicological features. Using Fazıl Ahmed Paşa Collection of Süleymaniye Library as a case study, it sheds light on broader organizational strategies, with special emphasis on catchwords.
İslam yazmaları iki temel bileşenden oluşur: metin ve metinharici. Metinharici metnin kendisi, istinsah bilgileri içeren ferağ kayıtları, dolaşıma ilişkin mülkiyet kayıtları ve metin-okur ilişkisini görünür kılan okur notları gibi, yazmanın bütüncül yapısını besleyen ve adeta bir organizma gibi gelişmesine imkân veren unsurlardan oluşur. Bu unsurlardan biri de, bir yaprakta yer alan son kelime(ler)i bir sonraki yaprağın başındaki kelime(ler)le eşleştiren ve genellikle yaprağın yüz bölümünün sol alt köşesine düşülen reddade uygulamasıdır. Bu makale, İslam yazmalarında iç düzenleme sisteminin tarihsel süreçte nasıl teşekkül ettiğini ve hangi dönüm noktalarından geçtiğini ele almakta; özellikle de reddade uygulamasının, bilinen işlevi olan düzenleme aracı olmanın ötesinde, zaman içinde nasıl bir değişim gösterdiğinin tespit edilip edilemeyeceği sorusunu merkezine almaktadır. Dolayısıyla bu çalışma, reddade uygulamasını tarih yazımı odaklı bir bakışla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında Fazıl Ahmed Paşa Koleksiyonu örnek olay olarak kullanılmış; bu sayede hem koleksiyondaki örgütlenme stratejilerine ışık tutulmuş hem de reddade pratiği özelinde daha ayrıntılı bir değerlendirme yapılmıştır.
تتكوّن المخطوطات الإسلامية من عنصرين أساسيين: النص والنص الموازي العتبات / خوارج النص. تتألف خوارج النص من مقومات تثري البنية المتكاملة للمخطوط وتتيح له النمو كأنه كائن حي، وتتمثل تلك المقومات في: نص المخطوط ذاته، وقيود الفراغ التي تتضمن بيانات النسخ، وتملكات المطالعة المتعلقة بالتداول، وهوامش القراء التي تجسد العلاقة بين النص والقارئ. وتُعَدّ "التعقيبة" (catchword) أحد عناصر خوارج النص، وتُكتب عادة في الزاوية السفلية اليسرى من الصفحة اليمنى، مكرّرة الكلمة أو الكلمات الأولى من الصفحة التالية. تتناول هذه المقالة وتطوّر نظام الترتيب الداخلي في المخطوطات الإسلامية والمراحل التاريخية التي مرّ بها. والسؤال الرئيس الذي يطرح نفسه في هذا البحث هو: هل يمكن تحديد كيفيّة تغيّر ممارسة وضع التعقيبة عبر الزمن، بمعزل عن وظيفتها المعروفة كأداة للتنظيم؟ وبناءً على ذلك، تسعى الدراسة إلى تحليل ممارسة وضع التعقيبة من منظور تاريخي، واستُخدمت النسخ الموجودة في مجموعة "فاضل أحمد باشا" كنماذج في إطار البحث؛ ومِن خلال ذلك سُلّط الضوء على أساليب الترتيب الداخلي، لا سيما فيما يتعلق بظاهرة التعقيبة.