Year 2018, Volume -, Issue 29, Pages 65 - 78 2018-12-29

The Inclusion of the Story of Alexander in Fedayî’s Turkish Translation of the Mantıku’t-Tayr
“İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?

Güler Doğan Averbek [1]

68 141

Fedayî Mehmed Dede in the 17th century wrote one of the versified translations in Turkish of the Mantıku’t-Tayr. Fedayî Mehmed Dede, originally from Antep, was a Mawlawi and resided for many years in Mawlawi Lodge of Tripoli. The Title of his translation was Mantık-ı Esrâr. Although some research suggests that this was a “complete translation”, Fedayî, excluded 30 sections from the original while he added a story. The story begins with Alexander’s journey to the land of darkness. This paper endeavours to explore whether the story belongs to Fedayî or it is borrowed from other sources. The story itself consists of 22 couplets. However with the couplets taken from the previous section, it comes up to 29 couplets under the heading “Hikâyet-i İskender”. Fedayî partially explains the metaphors he used. This story, which first appeared in Firdawsi’s Shahnama and later in the first separate Iskandarnama that of Nizami-i Gandjawi’s Sharafnama, was also found in other various texts and Iskandarnamas. Thus it is apparent that before translating Mantiq a-Tayr into Turkish, Fedayî should have seen some of the translations/commentaries that had been made before him.

Mantıku’t-Tayr’ın manzum Türkçe tercümelerinden biri de 17. asırda Fedayî Mehmed Dede tarafından yapılmıştır. Aslen Antepli olan Fedayî Mehmed Dede, Mevlevi’dir ve uzun yıllar Trablusşam Mevlevihanesi’nde bulunmuştur. Tercümesinin adı Mantık-ı Esrâr’dır. Bazı araştırmalarda “tam tercüme” olduğu ileri sürülen bu metinde, eserin aslında bulunan 30 bölüm yer almamaktadır. Buna mukabil Fedayî, tercüme metne bir hikâye eklemiştir. Bu hikâye, İskender’in karanlıklar ülkesine gidişiyle başlar. Çalışmamızda söz konusu ekleme hikâye üzerinde durulmuş ve bunun Fedayî’ye mi ait olduğu yoksa başka bir yerden mi derlendiği sorularına cevap aranmıştır. Hikâye 22 beyitten oluşmaktadır, bir önceki bölümden alınanlarla beraber “Hikâyet-i İskender” başlığını taşıyan kısımdaki beyit sayısı ise 29’a ulaşmaktadır. İskender hikâyesinde kullanılan semboller, mütercim-şair tarafından kısmen açıklanmıştır. Firdevsî’nin yanı sıra ilk müstakil İskendernâme’nin sahibi olan Genceli Nizamî’nin de anlattığı bu hikâye, sonradan kaleme alınan İskendernâmelerle farklı konulardaki metinlerde yer almıştır. Ekleme hikâyeyle ilgili bulguların gösterdiğine göre Fedayî, Mantıku’t-Tayr’ı tercüme ederken kendinden önce yapılmış tercüme ve/veya şerhlerle edebî, tarihî ve ilmî kaynakların en azından bir kısmını görmüş olmalıdır.

  • Albayrak Sak, V. (2012). “Eski Türk Edebiyatında Tercüme Geleneği ve Bu Gelenekte Mantıku’t-Tayr Tercümeleri.” Turkish Studies. 7, 4: 655-669.
  • Avcı, İ. (2013). “Türk Edebiyatında İskendernâmeler ve Ahmed-i Rıdvân’ın İskendernâme’si.” Doktora Tezi, Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Çakıcı, B. (2005). “Fedaî Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni.” Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Dilçin, C. (1993). “Mantıku’t-Tayr’ın Manzum Çevirileri Üzerine Bir Karşılaştırma.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 36, 1-2: 35-52.
  • Demir, R. ve Kılıç, M. (2003) “Cevâhirnâmeler ve Osmanlılar Dönemi’nde Yazılmış İki Cevâhirnâme.” Ankara Üniversitesi Osmanlı Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 14: 1-64.
  • Doğan Averbek, G. (2017). “Fedayî Mehmed Dede, Mantık-ı Esrâr Adlı Manzum Mantıku’t-Tayr Tercümesi ve Otograf Nüshası,” Uluslararası TEKE (Türkçe, Edebiyat, Kültür, Eğitim) Dergisi, 6/3: 1490-1506.
  • Fedayî Mehmed Dede. Mantık-ı Esrâr. haz. Güler Doğan Averbek. (Yayın aşamasında).
  • Ferideddin-i Attar. (1990-1991). Mantık al-Tayr. çev. Abdülbaki Gölpınarlı. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı.
  • Feyzioğlu, N. (1991). “İskendername Üzerine Bir İnceleme.” Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Glassen, E. (1996). “Trablusşam Mevlevihanesi.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. s. 2: II. Milletlerarası Osmanlı Devleti’nde Mevlevîhâneler Kongresi, 14-15 Aralık 1993, (Tebliğler): 27-29.
  • İbn Mehâsin. (1981). el-Menâzilü’l-Mehâsiniyye fi’r-Rıhlet et-Trablusiyye. ed. Muhammad Adnan Al-Bakhit. Beyrut: Dâru’l-Âfâk el-Cedîde.
  • de Jong, F. (1994). “The Takîya of the Mawlawiyya in Tripolis.” Osmanlı Araştırmaları, 14: 94-100.
  • Kayabaşı, B. (1997). “Kaf-zâde Fâ’izî’nin Zübdetü’l-Eş’ârı.” Doktora Tezi. İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Küçük, S. (2003). Mevleviliğin Son Yüzyılı. İstanbul: Simurg.
  • Külekçi, N. (1999). XI-XX. Yüzyıllar El Yazması Metinler ve Özetleriyle Mesnevi Edebiyatı Antolojisi. c. 1. Erzurum: Aktif Yayın Dağıtım.
  • Levend, A.S. (1984). Türk Edebiyatı Tarihi. c. 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  • Muhammed Hâmid. (2017). el-Müteşevvef. Kahire: Dârü’l-Muharriri’l-Edebî.
  • Sevgi, H.A. (2003). “Mantıku’t-Tayr.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. c. 28. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, s. 29-30.
  • Süleyman Sadeddin, Müstakim-zâde. (2000). Mecelletü’n-Nisâb fî’n-Neseb ve’l-Küna ve’l-Elkab. tıpkıbasım. Ankara: Kültür Bakanlığı.
  • Şahinoğlu, M.N. (1991). “Attâr, Ferîdüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. c. 4. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, s. 95-98.
  • Şanlı, İ. (2003). “Fidayi, Hayatı, Edebi Kişiliği ve Divanının İncelenmesi: İnceleme Tenkitli Metin.” Doktora Tezi. Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Şimşek, T. (1993). “Fedayi Dede, Mantık-ı Esrâr: Tenkidli Metin-İnceleme.” Yüksek Lisans Tezi. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Toska, Z. ve Burçoğlu Kuran, N. (1996). “Ferideddin-i Attar’ın Mantıku’t-Tayr’ının 14, 16, 17. ve 20. Yüzyıllarda Yapılmış Türkçe Yeniden Yazımları.” Journal of Turkish studies, In Memoriam Abdülbaki Gölpınarlı, I, 20: 252-262.
  • Tuman, N. (2001). Tuhfe-i Nâ’ilî. Ankara: Bizim Büro Yayınları.
  • Turan, M. (2015). Şem’î, Şerh-i Mantıku’t-Tayr. İstanbul: Kesit Yayınları.
  • Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. (1979). c. 3. İstanbul: Dergâh Yayınları.
  • Urhan, M. (2002). “XVI. Yüzyıl Divan Şâiri Fedâyî, Hayatı, Edebi Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni.” Yüksek Lisans Tezi. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Uyar Akalın, B. (2005). “The Poets Who Wrote and Translated Mantıku’t-Tayr in Turkish Literature.” International Journal of Central Asian Studies, 10, 1: 167-179.
  • Uyar Akalın, B. (2001). “Za‘îfî, Gülşen-i Sî-murg: İnceleme, Tenkitli Metin.” Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Yakar, H.İ. (2013). Antepli Divan Şairleri. Gaziantep: Yaşar Cevizli Mağazaları.
  • Yakar, H.İ. (2007). “Manzum Sözlüklerimizden Tuhfe-i Fedâî.” Turkish Studies, 2, 4: 1015-1025.
  • Yılmaz, M. (1992). Edebiyatımızda İslamî Kaynaklı Sözler: Ansiklopedik Sözlük. İstanbul: Enderun Kitabevi.
Primary Language tr
Subjects Social
Published Date Güz 2018
Journal Section Makaleler
Authors

Author: Güler Doğan Averbek (Primary Author)
Institution: İSTANBUL MEDENİYET ÜNİVERSİTESİ
Country: Turkey


Dates

Publication Date: December 29, 2018

Bibtex @research article { turkiyat437938, journal = {Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD)}, issn = {1305-5992}, address = {Hacettepe University}, year = {2018}, volume = {-}, pages = {65 - 78}, doi = {}, title = {“İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?}, key = {cite}, author = {Doğan Averbek, Güler} }
APA Doğan Averbek, G . (2018). “İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), - (29), 65-78. Retrieved from http://dergipark.org.tr/turkiyat/issue/42013/437938
MLA Doğan Averbek, G . "“İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?". Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) - (2018): 65-78 <http://dergipark.org.tr/turkiyat/issue/42013/437938>
Chicago Doğan Averbek, G . "“İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?". Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) - (2018): 65-78
RIS TY - JOUR T1 - “İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ? AU - Güler Doğan Averbek Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - DO - T2 - Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) JF - Journal JO - JOR SP - 65 EP - 78 VL - - IS - 29 SN - 1305-5992- M3 - UR - Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) “İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ? %A Güler Doğan Averbek %T “İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ? %D 2018 %J Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) %P 1305-5992- %V - %N 29 %R %U
ISNAD Doğan Averbek, Güler . "“İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?". Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) - / 29 (December 2018): 65-78.
AMA Doğan Averbek G . “İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD). 2018; -(29): 65-78.
Vancouver Doğan Averbek G . “İSKENDER HİKÂYESİ” FEDAYÎ’NİN MANTIKU’T-TAYR TERCÜMESİNE NASIL GİRDİ?. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD). 2018; -(29): 78-65.