Огуштан Бодунга чейинки Түрк улут куруу процесси жана Азар Гаттын саясий этникалык теориясы

Abstract

Бул изилдөө Азар Гаттын «Саясий этникалыктык» теориясынын негизинде Түркиянын мамлекеттүүлүк жана социалдык өзүн-өзү аныктоо салттарынын негизи болгон социалдык бирдиктердин – огуш (үй-бүлө), уруг (клан), бой жана бодун (улут) – эволюциялык өнүгүүсүн кайра карайт. Модернисттик улут теорияларына карама-каршы, бул макала улут куруу процесси индустриялык революциядан кийинки гана түзүлүш эмес экенин жүйө келтирип, түрк уруулар конфедерациясынын структурасы модернге чейинки доордо кантип саясий аң-сезимге ээ болгонун талдайт. Изилдөө «бодун» түшүнүгүн жөн гана этникалык топ катары эмес, жалпы салт, мекен сезими жана коллективдик коргонуу рефлекси негизинде биригген саясий эрк катары карайт. Азар Гаттын этникалыктыкты солидардуулуктун жана тиричилик үчүн күрөштүн табигый механизми деп эсептеген тезиси менен айкалышып, бул тарыхый процесс үй-бүлөдөн мамлекетке (ил) чейинки түрк коомдук түзүмүнүн иерархиясы чындыгында «улут куруу» органикалык жолун ээрчигенин көрсөтөт. Макаланын негизги аргументи – түрктөрдүн арасында улут куруу алдын-заманбап чындык болуп, бул процесс «саясий улуттук» формасында так көрүнүш алгандыгы.

Keywords

• Бодун
• Азар Гат
• саясий этникалыктык
• Түрк улут куруу процесси
• социалдык иерархия

Oguş’tan Bodun’a Türk Milletleşme Süreci ve Azar Gat’ın Siyasi Etnisite Teorisi

Abstract

Bu çalışma, Türk devletleşme geleneğinin ve toplumsal kimliğinin temel taşlarını oluşturan sosyal birimlerin –oguş (aile), urug (sülale), boy ve bodun (millet)– evrimsel gelişimini Azar Gat’ın “Siyasi Etnisite” teorisi ışığında yeniden incelemektedir. Modernist ulus teorilerinin aksine, milletleşme sürecinin sadece Sanayi Devrimi sonrası bir kurgu olmadığını savunan bu makale, Türk boylar konfederasyonu yapısının pre-modern dönemde nasıl siyasi bir bilinç kazandığını analiz eder. Çalışmada, "bodun" kavramının salt bir etnik kümelenme değil, ortak bir töre, vatan bilinci ve kolektif savunma refleksi etrafında birleşmiş siyasi bir irade olduğu savunulmaktadır. Azar Gat’ın, etnisitenin doğal bir dayanışma ve hayatta kalma mekanizması olduğu yönündeki teziyle birleşen bu tarihsel süreç, Türk toplum yapısının aileden devlete (il) uzanan hiyerarşisinin aslında organik bir "milletleşme" rotası izlediğini göstermektedir. Makalenin temel argümanı, Türklerde milletleşmenin modernite öncesi bir gerçeklik olduğu ve bu sürecin "siyasi etnisite" formuyla somutlaştığıdır.

Keywords

• Bodun
• Azar Gat
• Siyasi Etnisite
• Türk Milletleşme Süreci
• Toplumsal Hiyerarşi

The Process of Turkish Nation-Building from Oguş to Bodun and Azar Gat's Theory of Political Ethnicity

Abstract

This study re-examines the evolutionary development of the social units—oguş (family), urug (clan), boy (tribe), and bodun (nation)—that constitute the cornerstones of the Turkish state-building tradition and social identity, in light of Azar Gat’s "Political Ethnicity" theory. Contrary to modernist theories of the nation, which argue that nation-building is a construct exclusive to the post-Industrial Revolution era, this article analyzes how the Turkish tribal confederation structure gained political consciousness in the pre-modern period. The study argues that the concept of bodun is not a mere ethnic cluster but a political will united around a common töre (customary law), homeland consciousness, and collective defense reflex. This historical process, combined with Gat’s thesis that ethnicity is a natural mechanism for solidarity and survival, demonstrates that the hierarchy of Turkish social structure, extending from the family to the state (il), follows an organic "nation-building" route. The central argument of the article is that nation-building among Turks was a pre-modern reality that manifested itself in the form of "political ethnicity."

Keywords

• Bodun
• Azar Gat
• Political Ethnicity
• Turkish Nation-Building Process
• Social Hierarchy

References

1. Acar, S. (2008). Halk milliyetçiliğinin öncüsü Herder. Bilge Kültür Sanat.
2. Adetiba, T., et al. (2019). Dynamics of ethnic politics in Nigeria: An impediment to its political system. Journal of Economics and Behavioral Studies, 11(2), 132–144. https://doi.org/10.22610/jebs.v11i2(j).2828
3. Anderson, B. (1983). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.
4. Aranda, E., & Rebollo-Gil, G. (2004). Ethnoracism and the “sandwiched” minorities. American Behavioral Scientist, 47(7), 910–927. https://doi.org/10.1177/0002764203261071
5. Armstrong, J. (1982). Nations before nationalism. University of North Carolina Press.
6. Arsal, S. M. (1955). Milliyet duygusunun sosyolojik esasları. Çeltüt Basımevi.
7. Atsız, H. N. (2015). Türk edebiyatı tarihi. Ötüken Neşriyat.
8. Atsız, N. (1943). Türk edebiyatı tarihi. Aylı Kurt Yayınları.

9. Aydemir, A. (2012). Kül Tigin Yazıtı’ndaki “er at” sözcüğü. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 33, 63–85.
10. Aydın, E. (2015). Yensey yazıtları (2. bs.). Kömen Yayınları.
11. Aydın, E. (2018). Taşa kazınan tarih: Türklerin ilk yazılı belgeleri. Kronik Kitap.
12. Aydın, E. (2021). Uygur yazıtları. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
13. Aydın, E. (2022). Eski Türk yazıtları. Selenge Yayınları.
14. Aydın, E. (2024). Orhon yazıtları. Bölge Kültür Sanat Yayınları.
15. Ayvaz, M. A., & Ayvaz, Z. (2023). Orhon Yazıtları’nda milliyetçi söylemin eleştirel söylem analizi ile incelenmesi. Dil Araştırmaları, 17(33), 215–238. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1288642
16. Azlan, A. A., Kee, C. P., & Abdullah, M. Y. (2018). University students’ perceptions on inter-ethnic unity among Malaysians: Situational recognition, social self-construal and situational complexity. Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication, 34(4), 134–153. https://doi.org/10.17576/jkmjc-2018-3404-08
17. Bahadırhan, E. (2020). Şecere-i terakime (A. Acaloğlu, Çev.). Selenge Yayınları.
18. Balogh, C., & Aydemir, H. (Ed.). (2023). Disiplinlerarası Hun araştırmaları: Uluslararası Hun Araştırmaları Sempozyumu bildiri kitabı. Paradigma Akademi.
19. Billig, M. (2002). Banal milliyetçilik (C. Şişkolar, Çev.). Gelenek Yayınları.
20. Caferoğlu, A. (1970). Türk dili tarihi (Cilt 1). Edebiyat Fakültesi Basımevi.
21. Caferoğlu, A. (2015). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Cahun, L. (2020). Asya tarihine giriş: Türkler ve Moğollar (S. İ. Kaya, Çev.). Altınordu Yayınları.
23. Chee-Beng, T. (2000). Ethnic identities and national identities: Some examples from Malaysia. Identities, 6(4), 441–480. https://doi.org/10.1080/1070289x.2000.9962652
24. Chernilo, D. (2006). Social theory’s methodological nationalism. European Journal of Social Theory, 9(1), 5–22. https://doi.org/10.1177/1368431006060460
25. Danişmend, İ. H. (2006). Türklük meseleleri. Doğu Kütüphanesi.
26. Deutsch, K. W. (1966). Nationalism and social communication: An inquiry into the foundations of nationality (2nd ed.). MIT Press.
27. Donuk, A. (1982). Eski Türklerde hükümdarın vazifeleri ve vasıfları. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 17, 103–152.
28. Dragoș, S. (2024). Towards a decolonial and anti-racist analysis of the nation-state and nationalism. Sociology Compass, 18(10), e70002. https://doi.org/10.1111/soc4.70002
29. Eifert, B., Miguel, E., & Posner, D. (2010). Political competition and ethnic identification in Africa. American Journal of Political Science, 54(2), 494–510. https://doi.org/10.1111/j.1540-5907.2010.00443.x
30. Emecen, F. M. (2016). İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu beylikler dünyası. Timaş Yayınları.
31. Eniemeh, M., et al. (2021). Ethnic politics and Nigerian democracy: The way forward. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 5(2), 177–186. https://doi.org/10.47772/ijriss.2021.5210
32. Ercilasun, A. B. (2016). Türk kağanlığı ve Türk bengü taşları. Dergâh Yayınları.
33. Ercilasun, A. B. (2025). Bengü il tuta olurtaçı sen. Dergâh Yayınları.
34. Erdem, T., & Bozkurt Çelik, H. (2025). Milliyetçilik ders notları. Net Kitaplık Yayınları.
35. Ergin, M. (2003). Orhun abideleri. Hisar Yayınları.
36. Ergin, M. (2025). Orhun abideleri. Boğaziçi Yayınları.
37. Erkoç, H. İ. (2018). Çin ve Tibet kaynaklarına göre Göktürk mitleri. Belleten, 82(293), 51–82. https://doi.org/10.37879/belleten.2018.51
38. Erkoç, H. İ. (2019). Göktürk boylarının tespit edilmesinde Çin ve Tibet kaynaklarının önemi. Genel Türk tarihi kaynakları: Ordu çalıştayı bildirileri içinde.
39. Faria, F. N., & Dzenis, S. (2025). Nations as natural families: From kin selection to multilevel selection. Nations and Nationalism. Erken görünüm.
40. Feischmidt, M., & Pulay, G. (2016). “Rocking the nation”: The popular culture of neo-nationalism. Nations and Nationalism, 23(2), 309–326. https://doi.org/10.1111/nana.12264
41. Fichte, J. G. (1922). Addresses to the German nation (R. F. Jones & G. H. Turnbull, Çev.). Open Court Publishing.
42. Franck, R., & Rainer, I. (2012). Does the leader’s ethnicity matter? Ethnic favoritism, education, and health in Sub-Saharan Africa. American Political Science Review, 106(2), 294–325. https://doi.org/10.1017/s0003055412000172
43. Gat, A. (2013). Nations: The long history and deep roots of political ethnicity and nationalism. Nations and Nationalism, 19(4), 383–402.
44. Gat, A. (2016). Premodern nations, national identities, national sentiments and national solidarity. Early modern nationalism and Europe içinde.
45. Gat, A. (2019). Uluslar: Siyasi etnisite ve milliyetçiliğin uzun tarihi ve derin kökenleri (C. Atila, Çev.). Bilge Kültür Sanat.
46. Gat, A., & Yakobson, A. (2012). Nations: The long history and deep roots of political ethnicity and nationalism. Cambridge University Press.
47. Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures. Free Press.
48. Gellner, E. (1983). Nations and nationalism. Basil Blackwell.
49. Golden, P. B. (2006). Türk halkları tarihine giriş (O. Karatay, Çev.). Karam Yayınları.
50. Gökalp, Z. (1922). Türk medeniyeti tarihi. Matbaa-i Amire.
51. Gökalp, Z. (2013). Türk medeniyeti tarihi. Bilgeoğuz Sanat Yayınları.
52. Greenfeld, L. (2017). Milliyetçilik: Moderniteye giden beş yol (A. Yılmaz, Çev.). ALFA Yayınları.
53. Habermas, J. (1997). A Berlin republic: Writings on Germany (S. Rendall, Çev.). University of Nebraska Press.
54. Haddad, F. (2019). Sectarian identity and national identity in the Middle East. Nations and Nationalism, 26(1), 123–137. https://doi.org/10.1111/nana.12578
55. Hearn, J. (2015). Demos before democracy: Ideas of nation and society in Adam Smith. Journal of Classical Sociology, 15(4), 396–414. https://doi.org/10.1177/1468795x15574412
56. Hechter, M. (1975). Internal colonialism. Routledge and Kegan Paul.
57. Herder, J. G. (1969). J. G. Herder on social and political culture (F. M. Barnard, Çev. & Ed.). Cambridge University Press.
58. Hossay, P. (2001). Methodological madness: Why accounting for nationalism and many other political phenomena is difficult for social scientists. Critical Sociology, 27(2), 163–191. https://doi.org/10.1163/156916301753835944
59. Hossay, P. (2003). Partisans and nationalists. Social Science History, 27(2), 165–196. https://doi.org/10.1017/s0145553200012517
60. Hroch, M. (1985). Social preconditions of national revival in Europe: A comparative analysis of the social composition of patriotic groups among the smaller European nations. Cambridge University Press.
61. Hussaini, I., et al. (2023). Architecture and the politics of nationalism in the era of globalization. Journal of Art and Architecture Studies, 12, 11–18. https://doi.org/10.54203/jaas.2023.2
62. Hutchinson, J., Wickham, C., Stråth, B., & Gat, A. (2015). Debate on Azar Gat’s Nations: The long history and deep roots of political ethnicity and nationalism. Nations and Nationalism, 21(3), 383–402. https://doi.org/10.1111/nana.12124
63. İnalcık, H. (2019). Tarihe düşülen notlar (2 cilt). Timaş Yayınları.
64. İnan, A. (2020). Makaleler ve incelemeler I-II cilt. Türk Tarih Kurumu.
65. İzzet, M. (2018). Milliyet nazariyeleri ve millî hayat (Y. K. Taştan, Haz.). Ötüken Neşriyat.
66. Kafesoğlu, İ. (2017). Türk milli kültürü. Ötüken Neşriyat.
67. Karaman, A. (2022a). Budun mu bodun mu yoksa bodan mı? RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Ö11, 180–199. https://doi.org/10.29000/rumelide.1158671
68. Karaman, A. (2022b). Eski Türk yazıtlarının tanıklığında kara bodun ifadesi üzerine düşünceler. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(1), 14–39.
69. Kaşgarlı Mahmud. (1985). Divanü lügat-it-Türk (Cilt 1-3; B. Atalay, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
70. Kaşgarlı Mahmud. (2014). Dîvânu lugâti’t-Türk: Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin (A. B. Ercilasun & Z. Akkoyunlu, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
71. Kaufmann, E. (2018). Whiteshift: Populism, immigration and the future of white majorities. Allen Lane. Koca, S. (2016). Türk kültürünün temelleri. Berikan Yayınevi.
72. Kohn, H. (1944). The idea of nationalism: A study of its origins and background. Macmillan.
73. Köprülü, M. F. (2022). Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşu. Alfa Yayınları.
74. Kumar, K. (2015). Nationalism and revolution: Friends or foes? Nations and Nationalism, 21(4), 589–608. https://doi.org/10.1111/nana.12135
75. Kurtoğlu, Y. (2021). Eski Orta Asya Türk devletlerinde aile. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
76. Kymlicka, W. (1995a). Multicultural citizenship. Oxford University Press.
77. Kymlicka, W. (Ed.). (1995b). The rights of minority cultures. Oxford University Press.
78. Lewis, B. (1998). The political language of Islam. The University of Chicago Press.
79. Luque, C. L., & van Sterkenburg, J. (2022). Constructing “race/ethnicity” and nationality in Spanish media: A content analysis of international football coverage. Media, Culture & Society, 44(6), 1182–1198. https://doi.org/10.1177/01634437221088955
80. Maguire, S. E. (2015). Brother Jonathan and John Bull build a nation: The transactional nature of American nationalism in the early nineteenth century. National Identities, 18(2), 179–198. https://doi.org/10.1080/14608944.2015.1011111
81. Maksudi Arsal, S. (1947). Türk tarihi ve hukuk. İsmail Akgün Matbaası.
82. McMahon, R. (2009). Anthropological race psychology 1820–1945: A common European system of ethnic identity narratives. Nations and Nationalism, 15(4), 575–596. https://doi.org/10.1111/j.1469-8129.2009.00393.x
83. Mill, J. S. (1972). Utilitarianism, liberty, representative government. Dent.
84. Miner, M. (2003). Stalin’s holy war: Religion, nationalism, and alliance politics, 1941-1945. University of North Carolina Press.
85. Montesquieu, C.-L. (1914). The spirit of the laws (T. Nugent, Çev.; J. V. Prichard, Rev.). G. Bell & Sons. http://www.constitution.org/cm/sol.htm
86. Nacci, M. (2018). Crowd and nation: Character in the age of race. The Tocqueville Review/La Revue Tocqueville, 39(1), 75–97. https://doi.org/10.3138/ttr.39.1.75
87. Nairn, T. (1981). The break-up of Britain. New Left Books.
88. Nalbant, M. V. (2020). Kara (kamag) bodun ifadesinin eşdizimlilik bakımından bağlam analizi. Uluslararası Bilge Tonyukuk Sempozyumu Bildiri Kitabı içinde (s. 215).
89. Necip Asım. (2023). Orhun abideleri (İ. Çapacı, Çev.). Dorlion Yayınları.
90. Nimni, E. (2009). Nationalism, ethnicity and self-determination: A paradigm shift? Studies in Ethnicity and Nationalism, 9(2), 319–332. https://doi.org/10.1111/j.1754-9469.2009.01039.x
91. Obong, U., et al. (2023). Film, propaganda, and the “new Nigeria” national philosophy. Galactica Media: Journal of Media Studies, 5(2), 61–82. https://doi.org/10.46539/gmd.v5i2.361
92. Omonov, A. (2019). Qadimgi turkiy til: Amaliy mashg’ulotlar. Namangan Devlet Üniversitesi Yayınları.
93. Omorov, T. (2008). Kırgız şecerelerine göre Türk boyları [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi].
94. Orkun, H. N. (2011). Eski Türk yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
95. Ögel, B. (1971). Türk kültürünün gelişme çağları (Cilt 2). Milli Eğitim Basımevi.
96. Ögel, B. (2016). Türklerde devlet anlayışı: Kutadgu Bilig re-organizasyonu (Y. K. Taştan, Haz.). Ötüken Neşriyat.
97. Pickel, A. (2013). Nations, national cultures, and natural languages: A contribution to the sociology of nations. Journal for the Theory of Social Behaviour, 43(4), 425–445. https://doi.org/10.1111/jtsb.12018
98. Rabow-Edling, S. (2004). The political significance of cultural nationalism: The Slavophiles and their notion of a Russian Enlightenment. Nationalities Papers, 32(2), 441–456. https://doi.org/10.1080/0090599042000230278
99. Rawls, J. (1993). The law of peoples. Critical Inquiry, 20(1), 36–68.
100. Renan, E. (1882). Qu’est-ce qu’une nation? [Konferans metni]. http://fr.wikisource.org/wiki/Qu%E2%80%99est-ce_qu%E2%80%99une_nation_%3F
101. Robinson, A. L. (2014). National versus ethnic identification in Africa: Modernization, colonial legacy, and the origins of territorial nationalism. World Politics, 66(4), 709–746. https://doi.org/10.1017/s0043887114000239
102. Rokkan, S. (1983). Economy, territory, identity. Sage.
103. Rousseau, J.-J. (1997). The social contract and other later political writings (V. Gourevitch, Ed.). Cambridge University Press.
104. Routledge, B. (2003). The antiquity of the nation? Critical reflections from the ancient Near East. Nations and Nationalism, 9(2), 213–233. https://doi.org/10.1111/1469-8219.00083
105. Rustow, D. A. (1969). A world of nations. Brookings Institution.
106. Schie, G. van, Smit, A., & López Coombs, N. (2020). Racing through the Dutch governmental data assemblage: A postcolonial data studies approach. Global Perspectives, 1(1), 12779. https://doi.org/10.1525/gp.2020.12779
107. Sertkaya, O. (2012). Göktürk tarihinin meseleleri: Bilge Tonyukuk’un abidelerinin tarihlendirilmesi üzerine. Journal of Turkish Language and Literature, 24, 347–362.
108. Seuffert, N. (2005). Nation as partnership: Law, “race,” and gender in Aotearoa New Zealand’s treaty settlements. Law & Society Review, 39(3), 485–526. https://doi.org/10.1111/j.1540-5893.2005.00232.x
109. Shahin, S. (2015). Mediated modernities: (Meta)narratives of modern nationhood in Indian and Pakistani media, 1947–2007. Global Media and Communication, 11(2), 147–166. https://doi.org/10.1177/1742766515588417
110. Shamis, A. (2024). Ethno-imagined communities: Rethinking Benedict Anderson and Anthony Smith’s theories of nations through Bernard Stiegler’s theory of epiphylogenesis. Nationalities Papers, 53(3), 720–732. https://doi.org/10.1017/nps.2024.63
111. Shcherbak, A. (2013). Nationalism in the USSR: A historical and comparative perspective. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.2366789
112. Shils, E. (1957). Primordial, personal, sacred and civil ties. British Journal of Sociology, 7(1), 13–45.
113. Sıdıkov, S., & Konkobaev, K. (2001). Bayırkı Türk cazuusu: VII-X kılımdar. Kırgız-Türk Manas Üniversitesi Yayınları.
114. SinghaRoy, D. K. (2024). Practice of patriotism, ethnocentrism, nationalism and cosmopolitanism in India: An interrogation. Cosmopolitan Civil Societies: An Interdisciplinary Journal, 15(3), 32–46. https://doi.org/10.5130/ccs.v15.i3.8728
115. Smith, A. D. (1986). The ethnic origins of nations. Blackwell.
116. Smith, A. D. (1991). National identity. University of Nevada Press.
117. Smith, A. D. (1997). The “golden age” and national renewal. G. Hosking & G. Schöpflin (Eds.), Myths and nationhood içinde (s. 36–59). Routledge.
118. Smith, A. D. (1999). Myths and memories of the nation. Oxford University Press.
119. Smith, A. D. (2011). Toplumsal değişme anlayışı (Ü. Oskay, Çev.). Gündoğan Yayınları.
120. Smith, A. D. (2013). [Review of the book Nations: The long history and deep roots of political ethnicity and nationhood, by A. Gat & A. Yakobson]. Nations and Nationalism, 19(4), 819–820.
121. Smith, A. D. (2015). Ethnosymbolism. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism içinde (s. 1–2). https://doi.org/10.1002/9781118663202.wberen052
122. Smith, A. D. (2017). Millî kimlik (B. S. Şener, Çev.). İletişim Yayınları.
123. Smith, A. D. (2018). Seçilmiş halklar (A. Küçük, Çev.). Alfa Yayınları.
124. Smith, A. D. (2022). Milliyetçilik ve modernizm (F. Bakırcı, Çev.). İletişim Yayınları.
125. Smith, A. D. (2025). Küresel çağda milletler ve milliyetçilik (D. Kömürcü, Çev.). Alfa Yayınları.
126. Sociobiology against globalization: Hypothetical battle in the field of evolutionary psychology. (2021). J Psychi Res Rev Rep, 1–6. https://doi.org/10.47363/jpsrr/2021(3)121
127. Sousa, R., et al. (1992). Applying sociobiology. Biology & Philosophy, 7(2), 237–250. https://doi.org/10.1007/bf00129888
128. Storm, E. (2022). The rise of the nation-state during the Age of Revolution: Revisiting the debate on the roots of nations and nationalism. Nations and Nationalism, 28(4), 1137–1151. https://doi.org/10.1111/nana.12844
129. Sunca, J. Y. (2020). The bifurcated trajectory of nation formation in Kurdistan: Democratic confederalism, nationalism, and the crisis of capitalist modernity. Nations and Nationalism, 26(4), 979–993. https://doi.org/10.1111/nana.12609
130. Sümer, F. (2024). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, boy teşkilatı, destanları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
131. Şahin, K. (2009). Küreselleşme tartışmaları ışığında ulus devlet. Yeniyüzyıl Yayınları.
132. Şentürk, R. (2005). Millet. İslâm ansiklopedisi içinde (Cilt 30, s. 64–67). TDV Yayınları.
133. Taşağıl, A. (2014). Gök-Türkler. Yeni Zamanlar Sahaf.
134. Taşağıl, A. (2025). Eski Türk tarihi: Türklerin kökeni, yönetimleri ve Çin ile ilişkileri. Kronik Kitap.
135. Tekin, T. (2017). Orhon yazıtları: Kül Tiğin, Bilge Kağan, Tunyukuk. Bilgesu Yayıncılık.
136. Tekin, T. (2020). Orhon yazıtları. Belgesu Yayınları.
137. The Editors. (1997). Pierre Manent, an intellectual history of liberalism [Kitap incelemesi]. Bulletin de la Société Américaine de Philosophie de Langue Française, 9(1), 76–77.
138. Thomsen, V. (1993). Çözülmüş Orhun yazıtları (V. Köken, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
139. Tileagă, C. (2010). Political accountability, public constitution of recent past and the collective memory of socio-political events: A discursive analysis. Journal of Community & Applied Social Psychology, 20(5), 363–376. https://doi.org/10.1002/casp.1043
140. Togan, Z. V. (2019). Umumi Türk tarihine giriş (2 cilt). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
141. Tosun, İ. (2022). Eski Türklerde devlet yönetimi [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
142. Turan, O. (1978). Türk cihan hâkimiyeti mefkûresi tarihi. Nakışlar Yayınevi.
143. Tursun, T. (2016). Orhun yazıtlarındaki Türk sözcüğü üzerine fonetik, morfolojik ve semantik açıdan bir inceleme [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi].
144. Türk Dili Tetkik Cemiyeti. (1934). Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları tarama dergisi (2 cilt).
145. Türkmen, F. (2011). Oğuzların idari yapı ve boy teşkilatlarında dikotomik özellik. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 11(1), 11–14.
146. Tüyimebaev, J., & Eskeeva, M. (2013). Köne Türki jazba eskertkişteritiliniŋ morfologiyalıq jüyesi: VII-IX FF. TYPKI Akademiyasy.
147. Wade, P., García Deister, V., Kent, M., Olarte Sierra, M. F., & Díaz del Castillo, A. (2014). Nation and the absent presence of race in Latin American genomics. Current Anthropology, 55(5), 497–522. https://doi.org/10.1086/677945
148. Wallerstein, I. (1987). The construction of peoplehood: Racism, nationalism, ethnicity. Sociological Forum, 2(2), 373–388.
149. Wimmer, A., & Min, B. (2009). Ethnic politics and armed conflict: A configurational analysis of a new global data set. American Sociological Review, 74(2), 316–337. https://doi.org/10.1177/000312240907400208
150. Wittek, P. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’nun doğuşu (F. Berktay, Çev.). Pencere Yayınları.
151. Yağmur Gömeç, S. (2014). Türk tarihinden izler (Cilt 2). Berikan Yayınları.
152. Yazıcızade Ali. (2017). Tevarih-i al-i Selçuk (A. Bakır, Haz.). Çamlıca Basım.
153. Young, C. (2001). Nationalism and ethnic conflict in Africa. M. Guibernau & J. Hutchinson (Eds.), Understanding nationalism içinde. Polity.
154. Zavershinskiy, K., et al. (2022). Political identity and national memory: The conflict of contemporary political narratives. Vestnik of Saint Petersburg University. Philosophy and Conflict Studies, 38(1), 82–93. https://doi.org/10.21638/spbu17.2022.107
155. Zhu, C. (2023). The way to treat national traditional culture: On the theoretical similarities and differences between cultural nationalism and China’s cultural confidence. Journal of Social Science and Humanities Literacy, 6(6), 33–36. https://doi.org/10.53469/jsshl.2023.06(06).06
156. Zimonyi, I. (2021). Türk devlet teşkilatı olarak erken Orta Çağda bodun ile el kavramı (M. A. Korkmaz, Çev.). Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 24, 481–507.