2019 ve 2024 Türkçe Dersi Öğretim Programlarına Göre Türkçe Ders Kitaplarındaki (5/6. Sınıflar) Dinleme/İzleme Metinlerinin Karşılaştırmalı Analizi

Abstract

Bu araştırmada, 2019 ve 2024 Türkçe Dersi Öğretim Programlarına göre hazırlanan 5 ve 6. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan dinleme/izleme metinleri çeşitli değişkenlere göre karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada, metinlerin analizinde doküman incelemesi tekniği kullanılmış ve değerlendirme süreci çeşitli ölçme araçlarıyla desteklenmiştir. Araştırma sonucunda özellikle 2024 programıyla birlikte dinleme/izleme metinlerinde işitsel/görsel çoklu ortam kullanımının arttığı, konuşma hızının azaldığı, mantıksal tutarlılığın sağlandığı ve şiddet ögelerinin ortadan kaldırıldığı tespit edilmiştir. Buna karşın tür dağılımında hikâye edici metinlerin %60,71 oranıyla baskınlığını koruduğu, 2024 ders kitaplarında şiir türüne yer verilmediği ve seslendirmelerde erkek seslerinin %84,45 oranıyla baskın olduğu saptanmıştır. Yapılan nicel hesaplamalarda metinlerin ortalama okunabilirlik puanlarının 43,29-46,11 aralığında kalarak 8 ve 9. sınıf düzeyindeki “eğitsel okuma” kategorisinde yer aldığı, dinlenebilirlik puanlarının ise 1,13-1,85 aralığında değişerek “zor” kategorisinde yer aldığı belirlenmiştir. Sonuç olarak yeni programın sunduğu teknolojik ve yapısal gelişmelere rağmen metin seçiminde dilsel anlaşılabilirlik ve öğrenciye görelik ilkelerinin henüz tam anlamıyla sağlanamadığı anlaşılmaktadır.

Keywords

• Türkçe dersi öğretim programı
• dinleme becerisi
• dinleme/izleme metinleri
• ders kitabı incelemesi

A Comparison of Listening/Viewing Texts in Fifth- and Sixth-Grade Turkish Language Textbooks Based on the 2019 and 2024 Turkish Language Curricula

Abstract

This study compares the listening/viewing texts included in fifth- and sixth-grade Turkish textbooks prepared in accordance with the 2019 and 2024 Turkish Language Curricula across several variables. The study adopted a qualitative research design and employed document analysis to examine the texts, with the evaluation process supported by various measurement instruments. The findings revealed that, under the 2024 curriculum in particular, the use of audiovisual materials in listening/viewing texts increased, the speaking rate decreased, logical coherence was maintained and violent content was removed. However, narrative texts continued to predominate, accounting for 60.71% of the genre distribution; poetry was not included in the 2024 textbooks, and male voices accounted for 84.45% of the recordings. Quantitative analyses indicated that the mean readability scores ranged from 43.29 to 46.11, placing the texts in the “educational reading” category at the eight- and ninth-grade levels. The listenability scores ranged from 1.13 to 1.85 placing the texts in the “difficult” category. In conclusion, despite the technological and structural improvements introduced by the new curriculum, the criteria for linguistic comprehensibility and suitability for students’ levels have yet to be fully met in the selection of texts.

Keywords

• Turkish language curriculum
• listening skill
• listening/viewing texts
• textbook analysis

References

1. Aktaş, E., & Eş, A. T. (2024). 2019 ve 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programlarının okuma becerisi bağlamında karşılaştırılması. Journal of History School, 73, 3527-3556. http://dx.doi.org/10.29228/joh.78200
2. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 64-84. https://izlik.org/JA92LL24LY
3. Arıcı, A. F., & Taşkın, Y. (2019). Okuma becerisinin diğer dil becerileriyle ilişkisi. International Journal of Field Education, 5(2), 185-194. https://doi.org/10.32570/ijofe.650240
4. Aydın, N. (2018). Nitel araştırma yöntemleri: Etnoloji. Uluslararası Beşerî ve Sosyal Bilimler İnceleme Dergisi, 2(2), 60-71. https://izlik.org/JA67DW38KJ
5. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır?. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
6. Batur, Z., & Gül, A. (2021). Ortaokul öğrencilerinin dinleme ilgi ve süreleri üzerine öğretmen görüşleri. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 9(3), 127-141. https://izlik.org/JA44CR82TT
7. Can Aran, Ö., & Melanlıoğlu, D. (2025). 2019 ve 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programlarının 21. yüzyıl becerileri kapsamında incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 54(1), 385-412. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1709567
8. Çebi, Ç. (2025). Ortaokul 6. sınıf Türkçe ders kitabı metin etkinliklerinin yapılandırmacı öğrenme yaklaşımına uygunluk düzeyi (Tez No. 941125) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.

9. Çetinkaya, G. (2010). Türkçe metinlerin okunabilirlik düzeylerinin tanımlanması ve sınıflandırılması (Tez No. 265580) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Çevik Şeditoğlu, N. (2025). 2019 Türkçe dersi öğretim programı ve 2024 ilkokul Türkçe dersi öğretim programının karşılaştırmalı olarak incelenmesi (Tez No. 980697) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
11. Çiftçi, M. (2023). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki dinleme metinlerinin incelenmesi (Tez No. 840214) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
12. Demir Atalay, T., & Melanlıoğlu, D. (2016). Ortaokul öğrencileri için dinleme stratejileri ölçeğinin geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. Journal of Turkish Research Institute, 57, 1885-1904. https://izlik.org/JA79SR56BR
13. Dumanlı, E., & Esen, Y. (2022). Çocuk kitaplarında toplumsal cinsiyet bağlamı: Araştırma gündeminin değişkenleri. Eğitim Bilim Toplum, 20(79), 118-148. https://izlik.org/JA82UT64BU
14. Emiroğlu, S. (2023). Dil öğretiminde izlemenin yeri: İzleme bir dil becerisi midir?. Millî Eğitim Dergisi, 52(239), 2107-2132. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1139999
15. Fırat, H., & Çeker, S. (2016). Çocuk kitaplarında dilin şiddet aracı olarak kullanımı. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, Özel Sayı, 83-107. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tsadergisi
16. Fırtına Doğru, M. (2024). Ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan dinleme/izleme metinlerinin belirli ölçütlere göre incelenmesi (Tez No. 893808) [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. Ginther, A. (2002). Context and content visuals and performance on listening comprehension stimuli. Language Testing, 19(2), 133-167. https://doi.org/10.1191/0265532202lt225oa
18. Göğüş, B. (1978). Orta dereceli okullarımızda Türkçe ve yazın eğitimi. Kadıoğlu Matbaası.
19. Gücüyeter, B. (2009). Türk dili ve edebiyatı derslerinde dinleme eğitimi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(2), 161-170. https://izlik.org/JA38RC27WF
20. Gündoğdu, A. N. (2011). İlköğretim sekizinci sınıf dinleme metinlerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Journal of Turkish Studies, 6(1), 1217-1227. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2028
21. Güneş, F. (2016). Türkçenin öğretim üstünlükleri ve zenginlikleri. Millî Eğitim Dergisi, 45(210), 93-113. https://izlik.org/JA24RS39GL
22. Güneş, F. (2020). Türkçe öğretimi yaklaşımlar ve modeller. Pegem Akademi.
23. İncekara, R., & Alver, M. (2023). İlkokul ve ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki dinleme/izleme metinlerinin tür ve kazanımlara uygunluğunun incelenmesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 15(29), 504-528. https://doi.org/10.38155/ksbd.1328182
24. Kaplan, K. (2021). Ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan dinleme/izleme becerisini ölçmeye yönelik soruların yenilenmiş Bloom taksonomisine göre incelenmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(1), 626-645. https://doi.org/10.15869/itobiad.836238
25. Karatay, H. (2010). Bağdaşıklık araçlarını kullanma düzeyi ile tutarlı metin yazma arasındaki ilişki. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 349-372. https://izlik.org/JA64TJ63SB
26. Kaya, M., & Aydın, E. (2024). 2019 Türkçe dersi öğretim programı ile 2024 Türkçe dersi öğretim programının karşılaştırılması. Harran Maarif Dergisi, 9(1), 108-146. https://doi.org/10.22596/hej.1482003
27. Kayman, F., & Özdemir, H. (2025). 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programı: Öğretmen görüşleri ve öneriler. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 14(2), 517-531. https://doi.org/10.30703/cije.1567388
28. Keskin, H., Baştuğ, M., & Akyol, H. (2013). Sesli okuma ve konuşma prozodisi: İlişkisel bir çalışma. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(2), 168-180. https://izlik.org/JA83KW57LZ
29. Kılıç, F. (2021). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki dinleme/izleme metinlerinin metin türleri açısından incelenmesi. TURAN-SAM, 13(51), 241-251.
30. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
31. Kurudayıoğlu, M., & Örge Yaşar, F. (2014). 6. sınıf Türkçe dersi öğretmen kılavuz kitaplarındaki dinleme metinlerinin dinleme yöntem ve teknikleri açısından incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2(2), 1-14. https://doi.org/10.16916/aded.77359
32. Küçükavşar, A., & Çavdar Paksoy, H. G. (2026). Yeni İstanbul uluslararası öğrenciler için Türkçe ders kitaplarının dinlenebilirlik açısından değerlendirilmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 15(1), 324-345. https://doi.org/10.7884/teke.1728384
33. Mann, R. E. (1979 The effect of music and sound effects on the listening comprehension of fourth grade students [Doctoral dissertation, University of North Texas]. UNT Digital Library. https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc331307
34. Melanlıoğlu, D. (2013). Ortaokuldaki dinleme eğitiminin niteliğine ilişkin fenomografik bir araştırma. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları, 1(1), 34-44. https://izlik.org/JA27NJ94ZH
35. Memiş, M., & Kalyoncu, M. R. (2024). 2024 Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı ile 2019 Türkçe dersi öğretim programının karşılaştırmalı incelenmesi. International Journal of Language Academy: IJLA, 12(2). http://dx.doi.org/10.29228/ijla.76352
36. Millî Eğitim Bakanlığı. (2019). Türkçe dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1-8. sınıflar). Millî Eğitim Bakanlığı.
37. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Ortaokul Türkçe dersi (5, 6, 7 ve 8. sınıflar) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Millî Eğitim Bakanlığı.
38. Özaltun, H., & Erdem, İ. (2020). Türkçe öğrenen yabancılar için sesli metinlerin dinlenebilirliğini etkileyen faktörler. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 9(3), 1193-1208. https://izlik.org/JA72ZL45WM
39. Özbay, M., & Çetin, D. (2011). Dinleme becerisinin geliştirilmesinde prozodik farkındalığın önemi. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 155-175. https://izlik.org/JA77SP95JL
40. Özbay, M. (2016). Dil becerilerinin kazanılmasında “gözlem”in yeri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2). https://izlik.org/JA73MR29SZ
41. Paker, T. (2015). Durum çalışması. F. N. Seggie ve Y. Bayyurt (Ed.), Nitel araştırma: Yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımları (ss. 119-134). Anı.
42. Peksöz, M. (2025). 2024 ilkokul Türkçe dersi öğretim programı (1-4. sınıflar) ile 2019 Türkçe dersi öğretim programının (1-8. sınıflar) karşılaştırmalı incelemesi. Temel Eğitim, 7(27), 18-33. https://doi.org/10.52105/temelegitim.1538201
43. Sak, R., Sak, İ. T. Ş., Şendil, Ç. Ö., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-256. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
44. Sayın, H., & Doğan, Y. (2023). İlköğretim Türkçe ders kitaplarındaki dinleme/izleme metinlerinin söz varlığı bakımından incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 65, 512-548. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1161947
45. Sever, S. (2013). Çocuk ve edebiyat. Tudem Yayınları.
46. Sevim, O., & Kaya, E. (2016). Ortaokul Türkçe dersi dinleme eğitimi etkinliklerinin öğretmen görüşleri açısından incelenmesi: Durum çalışması. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11(1), 277-296. https://izlik.org/JA74DE48LW
47. Sis, N., & Başpınar Yörük, N. (2017). Müzikli yaratıcı dinleme etkinliklerinin yedinci sınıf öğrencilerinin dinleme başarı ve tutumlarına etkisi. International Journal of Language Academy, 5(20), 1-16. https://doi.org/10.18033/ijla.3785
48. Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı (2024). Ders kitapları ve eğitim araçları ile bunlara ait e- içeriklerin incelenmesinde değerlendirmeye esas olacak kriterler ve açıklamaları. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_10/15183917_tymm_kriter_ve_aciklamalari.pdf
49. Tarakcı, R., & Kalenderoğlu, İ. (2022). Kök değerler açısından ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki öyküleyici metinler. International Journal of Education and New Approaches, 5(1), 139-157. https://doi.org/10.52974/jena.1133254
50. Turan Siviş, B. (2019). İlkokul 1-4. sınıflarda okutulan Türkçe ders kitaplarındaki dinleme metinlerinin belirlenen ölçütlere göre incelenmesi (Tez No. 606946) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
51. Uzun, O., Aytan, T., & Ungan, S. (2022). Türkçe ders kitaplarında yer alan dinleme/izleme metni ve etkinliklerinin Türkçe öğretim programı doğrultusunda incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 13, 366-401. https://doi.org/10.21733/ibad.1132465
52. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.