Leknevî’nin et-Ta‘lîkü’l-Mümecced İsimli Eserinde Tahâvî’ye İtirazları

Year 2025, Issue: 18, 196 - 231, 30.11.2025

Ramazan Ögtem

https://doi.org/10.70971/akademikus.1804387

Abstract

Bu çalışma, Hint alt kıtasının velût ve münekkit âlimlerinden Abdülhayy el-Leknevî’nin (öl. 1303/1886), İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî’nin (öl. 189/805) İmam Mâlik’ten (öl. 179/795) rivayet ettiği el-Muvatta üzerine yazdığı et-Taʿlîkü’l-Mümecced adlı şerhinde Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’nin (öl. 321/933) Şerhu Meânî’l-Âs̱âr isimli eserine yaptığı referansları incelemektedir. Leknevî’nin bu eserini telif ederken en çok yararlandığı alimlerden biri Tahâvî’dir. Bununla birlikte o, Tahâvî’ye birçok konuda farklı yönlerden itirazda bulunmuştur. Her iki âlimin de Hanefî olmaları, geniş bir fıkıh ve hadis birikimine sahip bulunmaları ve dirâyet ile nazar yönleriyle öne çıkmaları, Leknevî’nin Tahâvî’ye itirazlarının incelenmesinin önemini artırmaktadır. Bu araştırmanın amacı, münekkit yönü güçlü olan Leknevî’nin, Hanefî mezhebinin görüşlerinin hadislerle temellendirilmesinde önemli bir yeri olan Tahâvî’ye yönelttiği itirazların mahiyetinin ortaya konulmasıdır. İnceleme, Leknevî’nin mezkûr şerhiyle sınırlandırılmış, Tahâvî’nin mezkûr eserindeki değerlendirmelerine doğrudan yaptığı itirazlar esas alınmıştır. Öncelikle Leknevî’nin şerhinde, Tahâvî’nin Şerhu Meânî’l-Âsâr isimli eserine yaptığı atıflar tespit edilmiş, bunlarla birlikte mezkûr eser karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Ardından Leknevî’nin Tahâvî’ye itirazları, tenkit gerekçeleri açısından tasnif edilmiş ve örnekler altında tahlil edilmiştir. Sonuç olarak, Leknevî’nin Tahâvî’ye yönelik eleştirilerinin bilgi tashihi, sened değerlendirmeleri, müteârız hadislere yaklaşımı ve dayanağı zayıf yorum ve te’vîller yönünden olduğu görülmüştür. Leknevî’nin Tahâvî’ye yönelttiği bu itirazlar, fıkhî meseleleri ve Tahâvî’nin görüşlerini kapsamlı ve eleştirel bir yaklaşımla ele aldığını ve Hanefî hadis anlayışının yorum zenginliğine katkı sağladığını ortaya koymaktadır.

Keywords

İtiraz , Hadis , İmam Mâlik , İmam Muhammed , Tahâvî , Leknevî

Laknawī’s Objections to Ṭaḥāwī in His Work al-Taʿlīq al-Mumajjad

Abstract

This study examines the references made by ʿAbd al-Ḥayy al-Laknawī (d. 1303/1886)—one of the most prolific and critical scholars of the Indian subcontinent—to Abū Jaʿfar al-Ṭaḥāwī’s (d. 321/933) Sharḥ Maʿānī al-Āthār in his commentary al-Taʿlīq al-Mumajjad, which he wrote on Imām Muḥammad b. al-Ḥasan al-Shaybānī’s (d. 189/805) narration of Imām Mālik’s (d. 179/795) al-Muwaṭṭaʾ. Among the scholars Laknawī benefited from most in composing this work was al-Ṭaḥāwī. However, he also directed various objections toward him from different perspectives. The fact that both scholars belonged to the Ḥanafī school, possessed vast expertise in both jurisprudence and ḥadīth, and were distinguished by their analytical and rational approaches increases the significance of examining Laknawī’s criticisms of al-Ṭaḥāwī. The aim of this research is to reveal the nature of Laknawī’s objections—who was known for his critical acumen—toward al-Ṭaḥāwī, who holds an important position in grounding the views of the Ḥanafī school in prophetic traditions. The scope of this study is limited to Laknawī’s aforementioned commentary, focusing specifically on his direct criticisms of al-Ṭaḥāwī’s assessments in Sharḥ Maʿānī al-Āthār. First, the references to al-Ṭaḥāwī’s work within al-Taʿlīq al-Mumajjad were identified and examined comparatively. Then, Laknawī’s objections to al-Ṭaḥāwī were classified according to their critical grounds and analyzed through representative examples. As a result, it was found that Laknawī’s critiques of al-Ṭaḥāwī primarily concern the correction of factual information, evaluation of transmission chains (isnāds), approaches to apparently contradictory ḥadīths, and objections to weak or unfounded interpretations. This study demonstrates that by examining and critiquing al-Ṭaḥāwī’s arguments in a detailed and comprehensive manner, Laknawī contributed to the interpretive richness of the Ḥanafī understanding of ḥadīth.

Keywords

Objection , Ḥadīth , Imām Mālik , Imām Muḥammad , al-Ṭaḥāwī , al-Laknawī

References

• Acaroğlu, Yunus Emre - Açıkel, Yusuf. “Leknevî’nin İhtilâfu’l-Hadis İlmine Yaklaşımı”. Tokat İlmiyat Dergisi 9/1 (2021), 77-104.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaut vd. 52 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015.
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Sultan Muhammed. Şerhu Nuhbeti’l-fiker fî mustalahâti ehli’l-eser. thk.
• Muhammed Nizâr Temîm - Hüşeym Nizâr Temîm. Beyrut: Dârü’l-Erkâm, ts.
• Atcı, İsa. Ebû Ca’fer et-Tahâvî’nin İbâdetler ile İlgili Konularda Hanefî İmamlarına Muhâlif Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2018.
• Ateş, Sırrı Fuat. Bir Hanefî Fakihi Olarak Abdülhay Leknevî ve Mezhep İçi İhtilafları. Konya: Necmettin Erbakan, Doktora Tezi, 2022.
• Aydın, Mustafa. “Namazda Ellerin Kaldırılmasına Dair Rivâyetlerin İsnad Açısından Değerlendirilmesi”. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (2022), 1-46.
• Aynî, Ebû Muhammed Bedruddîn Mahmûd b. Ahmed el-. Nuhabu’l-efkâr fî tenkîhi mebânî’l-ahbâr fî şerhi Meʿânî’l-Âsâr. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhîm. 19 Cilt. Katar: Vizâratu’l-Evkâf ve’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye, 1429/2008.
• Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Şemsü’l-Hak b. Emîr Alî ed-Diyânüvî el-. ʿAvnü’l-maʿbûd alâ Sünen-i Ebî Dâvûd. thk. Rıdvan Mâmu. 14 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2020.
• Beyatlı, Yasir. Tahâvî’nin Şerhu Meâni’l-Âsâr’ında Hanefî İmamlarından Ayrıldığı Konular; Kitâbu’s-Salât Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 10 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1352.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-. Maʿrifetu’s-sünen ve’l-âsâr. thk. Abdulmuʿtî Emîn Kalʿacî. 15 Cilt. Karaçi: Câmiatu’d-Dirâsâtü’l-İslâmiyye, 1412.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-. el-Câmi‘u’l-müsnedu’s-sahîhi’l-muhtasar min umûri Resûlillah sallallahu aleyhi ve sellem ve sünenih ve eyyâmih. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesir, 1413.
• Büyükmutu, Mehmet. Abdülhayy el-Leknevî Hint Alt Kıtasında Bir Hanefî Fakih. İstanbul: Rıhle Kitap, 2023.
• Çelik, Taha. Hadis Mezhep İhtilaf Beyhakî’nin Tahâvî’ye İtirazları. Palet Yay., 2020.
• Çelik, Taha. “Raf’u’l-Yedeyn Meselesi Çerçevesinde Beyhakî’nin Tahâvî’ye İtirazları”. Hadis Tetkikleri Dergisi XVI/1 (2018), 33-58.
• Çiftçi, Muhammed Hüsnü. “İmam Tahâvî’nin Bazı Fıkhî Görüşleri ve Tercih Sebepleri”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü Ve Tahammül Ahlâkı–II Klasik Dönem (VII–XII. Asırlar). 319-337. İstanbul: Ensar, 2021.
• Dârekutnî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer b. Ahmed ed-. el-İlelü’l-vâride fi’l-ehâdîsi’n-nebeviyye. thk. Mahfûzu’r-Rahmân Zeynullah es-Silefî. 15 Cilt. Riyâd: Dâru Taybe, 1985.
• Demirci, Sümeyye Onuk. “19. Yüzyıl Hint Alt Kıtasında Birbirine Muhalif İki Âlim: Leknevî ile Sıddîk Hasan Han Arasındaki Reddiyeleşmeler”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 44 (2024), 365-394.
• Dihlevî, ʿAbdulaziz b. Veliyyullah ed-. Büstânü’l-muhaddisîn fî beyâni kütübi’l-hadis ve ashâb. thk.
• Muhammed Ekrem en-Nedvî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1406/1986.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as b. İshak el-Ezdî es-Sicistânî. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaut - Muhammed Kamil Karabelli. 7 Cilt. Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• Ebü’l-Hac, Salah Muhammed Sâlim. el-Menhecü’l-fıkhî li’l-İmâmi’l-Leknevî. Ürdün: Dâru’n-Nefâʾis, 2002.
• Gürses, Serdar Murat. “Hanefîlerce Kabul Gören Bazı Hadislere Leknevî’nin İtirazları”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 7/1 (2008), 190-209.
• Hâzimî, Ebûbekir Muhammed b. Mûsâ b. ʿOsmân el-Hemedânî Zeynuddîn el-. el-İʿtibâr fi’n-Nâsih ve’l-Mensûh mine’l-Âsâr. Haydarabad: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1359.
• İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemaleddin Yusuf b. Abdullah b. Muhammed. el-İstizkâr. thk. Sâlim Muhammed ’Ata -
• Muhammed Ali Muavvez. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemaleddin Yusuf b. Abdullah b. Muhammed Kurtubî. et-Temhîd limâ fi’l-Muvatta’ mine’l-meânî ve’l-esânid. thk. Mustafa b. Ahmed el-Alevî - Muhammed Abdülkebîr el-Bekrî. 24 Cilt. Mağrib :
• Vizâretü Umûmi’l-Evkâf ve’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1387.
• İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Alî b. Halef b. Abdilmelik b. Battâl el-Bekrî el-Kurtubî. Şerhu İbn Battâl ʿalâ Sahîhi’l-
• Buhârî. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhîm. 10 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdris. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1952.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdris. Kitâbü’l-İlel. thk. Sa‘d b. Abdullah el-
• Humeyyîd - Hâlid b. Abdurrahman el-Cüreysî. 7 Cilt. Riyâd : Metâmiu’l-Hamîdî, 2006.
• İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. İbrâhim. el-Musannef. thk. Sa‘d b. Nâsır eş-Şesrî. 25 Cilt. Riyâd : Dâru Künûzi’l-İşbiliyâ, 2015.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethü’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî. 13 Cilt. Beyrut : Dârü’l-Ma‘rife, 1379.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Takrîbü’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Haleb : Dârü’r-Reşid, 1986.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. thk. İbrahim Zeybak - Adil Mürşid. 4 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 2014.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. Kitâbü’s-Sikât. 9 Cilt. Haydarabad : Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmaniyye, 1973.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn ʿAbdullāh b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî, Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. 15 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kutub, 3. Basım, 1417/1997.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid er-Rebeî el-Kazvînî. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaut vd. 5 Cilt. Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430.
• İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Aḥmed b. Ahmed el-Ḳurtubî. Bidâyetu’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1425/2004.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. Minhâcu’s-Sünneti’n-Nebeviyye fî nakdi kelâmi’ş-Şîʿa el-Kaderiyye. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 9 Cilt. b.y.: Câmiʿatu’l-İmâm Muhammed b. Suʿûdi’l-İslâmiyye, 1406/1986.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-ʿAbbâs Takiyyüddîn Ahmed b. ʿAbdilhalî. Mecmûʿu’l-Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım. Medine: Mecmaʿu’l-Melik Fehd, 1416.
• İbnü’l-Münzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrahim en-Nîsâbûrî. el-Evsat fî’s-Sünne ve’l-İcmâ ve’l-İhtilâf. thk. Ebû Hammâd Sağîr Ahmed b. Muhammed Hanîf. Riyad: Dâru Taybe, 1985.
• İltaş, Davut. “Tahâvî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 39. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. https://islamansiklopedisi.org.tr/tahavi
• İmam Mâlik. Muvattâu Mâlik bi-rivâyeti Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî. thk. Abdülvehhâb Abdüllatif. Kahire: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1994. Basım, ts.
• Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl ʿIyâz b. Mûsâ el-Yahsûbî el-. Tertîbu’l-medârik ve takrîbu’l-mesâlik. thk. Muhammed b. Tâvît et-Tancî vd. 8 Cilt. Mağrib: Matbaʿatu Fudâle, 1385/1965-1403/1983.
• Karagözoğlu, İsmail. Muvatta’ (İmam Muhammed Rivayeti) Tercüme-Şerh. 3 Cilt. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2022.
• Kâsânî, ʿAlâʾuddîn Ebû Bekr b. Mesʿûd b. Ahmed el-Hanefî el-. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
• Kevserî, Muhammed Zâhid el-. Bülûğu’l-Emânî fî Sîreti’l-İmam Muhammed b. el-Hasen eş-Şeybânî. Mısır: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1998.
• Kevserî, Muhammed Zâhid el-. el-Hâvî fî Sîreti’l-İmâm Ebî Cafer et-Tahâvî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1999.
• Kevserî, Muhammed Zâhid el-. Makâlât. Kahire: el-Mektebetu’t-Tevfîkîyye, ts.
• Kılıç, Muhammed Tayyib. “Hint Alt Kıtası Hanefî Fıkıh Birikimine Bir Örnek: Fakih Olarak İmâm Leknevî”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XVI/1 (2014), 89-140.
• Kızılkaya Yılmaz, Rahile. Çağdaş Hadis Tartışmaları ve Muvatta’. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2020.
• Korkmaz, Ömer. “Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî Bağlamında Cessâs’ın Tahâvî’ye İtirazları”. Antakiyat: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (2020), 197-209.
• Leknevî, Abdülhay el-. Temel Hadis Meseleleri. çev. Harun Reşit Demirel,. Konya: Hüner Yayınevi, 2014.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. el-Ecvibetü’l-fâzıla li’l-es’ileti’l-aşerati’l-kâmile. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 5. Basım, 2007.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. el-Fevâidü’l-behiyye fî terâcümi’l-hanefiyye. thk. Ahmed Za’bî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1998.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. Zaferü’l-emânî bî-şerhi Muhtasari’l-Cürcânî. thk. Abdulfettâh Ebû Ġudde. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 4. Basım, 1429.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed el-. et-Ta‘lîkü’l-mümecced alâ Muvattai’l-İmam Muhammed. thk. Takiyyüddin en-Nedvî,. 3 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 2005.
• Ma‘rûf, Beşşar Avvâd. “Mefhûmü’l-hadisi’l-hasen inde’l-İmam et-Tirmizî”. Mecelletü’-Türâsi’n-Nebevî 1/1 (2017), 11-70.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Müsnedü’l-sahîhi’l-muhtasar bi-nakli’l-adli ani’l-adli ilâ Resûlillah (a.s.). thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1334.
• Nedvî, Veliyyüddîn en-. el-İmam Abdülhayy el-Leknevî Allâmetü’l-Hind ve İmâmü’l-Muhaddisîn ve’l-Fukahâ. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1995.
• Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Ali b. Şuayb en-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdülmün’im Şelebî. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Oral, Kenan. Muvatta’ Oluşum Süreci Tasnifi ve Nüsha Farklılıklarının Sebepleri. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Shabani, Fation. “Şerhu Meâni’l-Âsâr” Eserine Göre Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’nin Metodolojisinde Sünnetin Kaynak Değeri ve İbadetlerde Uygulanışı. Bursa Uludağ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Şevkânî, Muhammed b. ʿAlî b. Muhammed eş-. Neylü’l-evtâr şerhu Münteka’l-ahbâr. thk. Muhammed Subhî b. Hasan Hallâk. 15 Cilt. Suud: Dâru İbni’l-Cevzî, 1427.
• Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Hadislerle İslam Fıkhı, I-VII, (Şerhu meânî’l âsâr). çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Kitâbî Yayınları, 2009.
• Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî et-. Şerhu Meânî’l-Âsâr. thk. Muhammed Seyyid Câde’l-Hak - Muhammed Zührî Neccâr. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1994.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemî et-. el-Câmiʿu’l-kebîr (Sünen-i Tirmizî). thk. Beşşar ʿAvvâd Maʿrūf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1996.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemî et-. İlelü’t-Tirmizî’l-kebîr. thk. Subhî es-Sâmerrâî vd. Beyrut: Mektebetu’n-Nehdati’l-Arabiyye; ʿÂlemü’l-Kütüb, 1409/1989.
• Usmânî, Şebbir Ahmed el-. Fethu’l-mülhim bi-şerhi Sahîhi’l-İmam Müslim. 6 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2006.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaut vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ez-. Mîzânü’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut : Dârü’l-Ma‘rife, 1963.
• Zerkeşî, Ebû Abdillah Bedrüddîn Muhammed b. Bahadır b. Abdillah ez-. en-Nüket alâ Mukaddimeti İbni’s-Salâh. thk. Zeynelâbidin b. Muhammed. 3 Cilt. Riyâd : Edvâü’s-Selef, 1998.
• Zeylaî, Ebû Muhammed Cemâleddîn ʿAbdullâh b. Yûsuf b. Muhammed ez-. Nasbu’r-râye li-ehâdîsi’l-Hidâye. thk. Muhammed ʿAvvâme. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Reyyân, 1418/1997.
• Zeylaʿî, ʿOsmân b. ʿAlî b. Mehcen el-Bâriʿî Fahruddîn el-Hanefî ez-. Tebyînu’l-hakâîk şerhu Kenzi’d-dakâik ve Hâşiyeti’ş-Şelebî. 6 Cilt. Bulak: el-Matbaʿatü’l-Kübrâ el-Emîrîyye, 1313.