BESTE-İ KADİM ve CELALEDDİN DEDE EFENDİ’NİN AYİNİ ÖRNEĞİNDE DÜGÂH MAKAMININ DEĞİŞİMİ

Orkun Zafer Özgelen; Berkay Bakkal

BESTE-İ KADİM ve CELALEDDİN DEDE EFENDİ’NİN AYİNİ ÖRNEĞİNDE DÜGÂH MAKAMININ DEĞİŞİMİ

Öz

Çalışmamızda Dügâh makamının tarihsel süreçteki değişimi ve dönüşümü Beste-i Kadim Mevlevi ayini ve Celaleddin Dede Efendi’nin Dügâh Mevlevi ayininin makamsal analizi doğrultusunda ele alınmıştır. Bu çerçevede Beste-i Kadim Mevlevi ayinleri hakkında kısa bilgiler verilmiş ve metnin devamında Celaleddin Dede Efendi’nin biyografisiyle beraber müzikal kimliği incelenmiştir. Çalışmamızda metot olarak literatür tarama, döküman inceleme ve müzikal analiz yöntemi kullanılmıştır. Bu meyanda Emin Dede’nin mecmuasındaki ayin notaları referans alınarak iki eserin melodik yapıları bütün selam ve bölümleriyle analiz edilmiştir. Böylece Dügâh makamının tarihsel süreçteki değişimi gözlemlenmiştir. Çalışmamızın analiz kısmında iki ayinin hem çeşni1 hem makamsal analizi görsellerle destelenerek ayrıntılı şekilde verilmiş ve makam ya da usul geçkileri de belirtilmiştir. Bu meyanda iki ayinde kullanılan çeşni ve makam yapıları tablolar halinde gösterilmiş ve Dügâh makamının değişimi iki ayin üzerinden okunmuştur. Bu doğrultuda 13-15. yüzyıllara ait tarihsel kaynaklardan alınan bilgilere göre Dügâh makamının önce ‘şube’ olarak yer aldığı görülmüştür. Özellikle Beste-i Kadim ayinle Dügâhın makam kimliği ortaya konulmuş ve bu süreçten sonra hem teorik alanda hem de icra pratiğinde günümüze değişerek ya da dönüşerek ulaşmıştır diyebiliriz. Ayrıca makam evreninde Mevlevi ayinlerinin büyük rolü olduğu ve gerek teoriyi gerekse icra pratiğini önemli derecede etkilediği görülmüştür. Bu meyanda özellikle 16-20. yüzyıl makam teorisini Mevlevi ayinleri üzerinden değerlendirmenin doğru yöntemlerden biri olduğu kanısı desteklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Arel, H. S. (1968). Türk Mûsikîsi Nazariyatı Dersleri, Hazırlayan. Onur Akdoğu, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları
Çelik, B. B. (2001), Hızır Bin Abdullah’ın Kitabül’l-Edvar’ı ve Makamların İncelenmesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi SBE, İstanbul
Emin, N. (2021). Mevlevi Ayinleri Mecmuası. Hazırlayanlar: Osman Kırklıkçı, Murat Serdar Saykal, Özata Ayan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı
Feldman, W. (2022). Osmanlı’da Mevleviliğin Kültürel Tarihi, Çevr. Orhan Düz, Ankara: Fol Kitap
Gölpınarlı, A. (2006), Mevlevi Adab ve Erkanı, İstanbul: İnkılap Kitapevi
İnal, M., K. (1958), Hoş Sada, İstanbul: Maarif Basımevi
Keskiner, B. (2023), Beste-i Kadim Mevlevi Ayinlerinde Makam ve Form Anlayışı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi SBE, Konya
Konan, D. Karadeniz, Ş. (2014), Tarihsel Süreç İçinde Dügâh Makamı: Porte Akademik Müzik ve Dans Araştırmaları Dergisi, 10, 37-46

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Müzik Teorileri

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Orkun Zafer Özgelen ^*
0000-0003-3597-7703
Türkiye

Berkay Bakkal
0009-0003-6491-6608
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

11 Ocak 2025

Gönderilme Tarihi

22 Eylül 2024

Kabul Tarihi

11 Kasım 2024

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 11 Sayı: SAYI 21

IZ

https://izlik.org/JA65HS49FG

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Özgelen, O. Z., & Bakkal, B. (2025). BESTE-İ KADİM ve CELALEDDİN DEDE EFENDİ’NİN AYİNİ ÖRNEĞİNDE DÜGÂH MAKAMININ DEĞİŞİMİ. Afyon Kocatepe Üniversitesi Akademik Müzik Araştırmaları Dergisi, 11(SAYI 21), 64-109. https://izlik.org/JA65HS49FG