Türkçede Sözcük-son /t/ Sesinin Ötümlüleşme Koşulları
Abstract
Her dilde olduğu gibi Türkçede de sesbilgisel süreçlerin kural dışı görülen görünümleri söz konusudur. İlk bakışta betimlemek ve açıklamak güç gibi görünse de kural dışı süreçlerin açıklanabilir dil içi ya da dil dışı nedenleri bulunmaktadır. Bu nedenler hem eşzamanlı hem de artzamanlı etkilere dayalı olarak ortaya çıkabilir. Sözcük-son /t/ sesinin ünlüyle devam eden çekim sürecinde ötümlüleşebilme koşulları benzer neden ve etkiler içermektedir. Bu araştırma, sözcük-son /t/ sesinin alanyazında bilinen ötümlüleşme koşullarını kapsamlı bir bakış açısıyla ele almış, daha önce dile getirilmeyen ötümlüleşme koşullarının neler olabileceği üzerine öngörülerde bulunmuştur. Çalışma sonunda ortaya çıkan en önemli bulgulardan biri, sözcük-son /t/ sesinin ötümlüleşme koşulları içerisinde /t/ sesinin patlamalı, ötümsüz gibi kendine özgü fiziksel özelliklerinin doğrudan etkili olmadığıdır. Bu bulgu maddesiz sesbilgisi kuramının temel varsayımıyla örtüşmektedir. Çalışmada sözcük-son /t/ sesinin dizge-içi ve dizge-dışı koşulları belirlenmiştir. Ötümlüleşmenin gerçekleşmesinde sözcüğün çok seslemli olması, Türkçenin sesdizilimine uygun iki ünsüzle bitmesi, eskiliği, kökenindeki son sesin ötümlü olması, türü, kökünün unutulması gibi koşulların etkili olduğu gözlenmiştir. Ötümlüleşmenin gerçekleşmemesinde ise sözcüğün son yüzyılda sözcük dağarcığına girmiş olması, özel ad olması, son iki ünsüzünün Türkçenin sesdizilimine uymaması, dil kullanıcıları tarafından yabancı bir ekle bittiğinin sezilmesi, kökeninde ikiz ünsüz bulunması, soluklu okunması gibi koşulların diğer koşullarla birlikte etkili olduğu anlaşılmıştır.
Keywords
Türkçe, phonology, sözcük-son /t/, ötümlüleşme, ötümlüleşmeme
Ethical Statement
Araştırma ve Yayın Etiği
Bu çalışmada, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nde belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Yönergede Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler başlığı altında açıklanan eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir.
Etik Kurul İzni
Etik kurul iznine gerek yoktur.
Yazarların Katkı Oranı
1. yazar %55, 2. yazar %45
Çıkar Çatışması
Çıkar çatışmasına dair bir durum bulunmamaktadır.
References
- Aksoyak, İ. H. (2007). Türk edebiyatı bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük (Tebdiz). [Çevrimiçi sözlük]. https://tebdiz.com
- Akyıldız, D. (2021). Yunus Emre’nin eserlerinde iç ve son seste görülen /ḳ/ > /ġ/ ve /t/ > /d/ ötümlüleşmelerinin günümüze yansımaları. Yunus Emre’nin Vefatının 700. Yıl Dönümü Anısına Uluslararası Türkçenin Anadolu’da Yazı Dili Oluşu Sempozyumu (Ankara: 12-14 Temmuz 2021) içinde (s. 47-66). Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Anderson, J. M. (2011). The substance of language volume III: Phonology-syntax analogies. Oxford University Press.
- Atabey, İ. (2011). Ders kitaplarındaki dil bilgisi konularının bilgi ve tanım açısından tutarlılığı. 38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Cilt I) içinde (ss. 133-154). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
- Baran, B. (2023). Türkiye Türkçesinde ünsüzlerle ilgili ses olaylarının öğretimi üzerine. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (58), 134-142. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1299903 Boz, E. (2002). Türkçe asıllı kelimelerde son ses ç, k, p, t ünsüzlerinin ötümlüleşme veya ötümsüz kalma sorunu. Türk Dili, 1(605), 447-455.
- Bozkurt, F. (2017). Türkiye Türkçesi: Dilbilgisi-anlatım. Eğitim Yayınları. Börtlü, G. (2024). Hangi sesbilim? Mersin Üniversitesi Dil ve Edebiyat Dergisi, 20(2), 91-104.
- Can, Ö., Akşehirli, S., Koşaner, Ö. ve Özgen, M. (2020). Dilbilgisi bileşenleri. İthaki Yayınları.
- Coşkun, M. V. (2011). Standart Türkçede ses olaylarının sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde yeniden Sınıflandırılması. 38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Cilt I) içinde (ss. 347-368). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
- Demir, N. ve Yılmaz, E. (2011). Türkçe ses bilgisi (H. Plancı, Ed.). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
- Demirkol, T. (2011). Acquisition of consonant assimilation in Turkish. Contemporary Online Language Education Journal, 1(2), 1-12.