AZERBAYCAN SOVYET HÜKÜMETİ’NİN MİLLİ MÜCADELE YILLARINDA İNGİLİZLER NEZDİNDEKİ BİR TEŞEBBÜSÜ: MALTA’DAKİ TÜRK ESİRLERİNİN SERBEST BIRAKILMASI MESELESİ

Mondros Mütarekesi’nden sonra İngilizlerin ilk yaptıkları iş I. Dünya Savaşı’nda Türk ordularının başında bulunarak kendilerine karşı savaşmış olan komutanları tutuklayarak hapsetmek olmuştur. Kısa bir süre sonra da kontrolleri altında bulunan İstanbul’u resmen işgal ederek iyice yerleştiler ve çalışmalarına yeni başlamış olan Meclis-i Mebusanı bastılar. Bilahare de hem işgallere karşı gelip, halkı işgallere karşı örgütleme kapasitesi olan siyaset ve devlet adamlarını, hem de basın yayın yoluyla direnişe geçmiş kişileri, Anadolu'da başlayan Milli Kurtuluş Hareketine katılmalarını önlemek için Türkiye’den uzaklaştırmaya başladılar. Bunun için de en uygun gördükleri yer İngiliz sömürgesi olan Malta Adası idi. İlk sürgün kafilesinin gönderilmesi 28 Mayıs 1919’de başladı. Sayıları 145 civarında olan sürgünler Malta’da hapsedildiler. Malta Yârânı (arkadaşları) diye anılan Malta sürgünlerinden 64’ü Londra Görüşmelerinden sonra imzalanan protokol ile serbest kaldı. Diğerleri savaş suçlusu olarak alıkonmak istenince 16’sı adadan firar etmiş, geri kalanlar ise ancak Sakarya Savaşı’ndan sonraki 23 Ekim 1921’tarihli Türkİngiliz Esir Değişimi Anlaşması ile serbest kalarak geri dönebilmişlerdi. Azerbaycan Sovyet Hükümeti kurulduktan sonra (27-28 Nisan 1920) Anadolu’daki Milli Mücadele Hareketine yardım ve destek kapsamında yapmış olduğu ilk önemli hareket Malta’daki Türk esirlerini kurtarma girişimi olmuştur. Bu anlamda Azerbaycan Sovyet Hükümeti, daha önce tutukladıkları İngiliz ve Fransız vatandaşlarını serbest bırakmak karşılığında İngilizler tarafından İstanbul’da tutuklanan ve Malta’da hapsedilmiş bulunan Türk sivil ve asker esirlerin serbest bırakılması şartını İngilizlere iletmişti. Sovyet Rusya Hükümeti de diplomatik ilişki içerisinde olduğu Ankara nezdindeki nüfuzunu artırmak için Malta’daki Türk esirlerin de serbest bırakılmasını arzu etmiş ve bunu Azerbaycan Sovyet Hükümeti’ne resmen bildirmiştir. Rusya’nın da onayıyla Azerbaycan Sovyet Hükümeti İngilizlerle Malta’daki Türk esirleri ile ilgili görüşmeleri başlatmıştır. Bu çalışmada Azerbaycan Sovyet Hükümeti’nin Malta’daki Türk esirleri konusunda İngilizler nezdinde başlattığı girişim ve yapılan görüşmeler; konuyla ilgili arşiv belgeleri, hatıratlar ile yapılan kitap, tez, makale ve bildiri gibi kaynaklarlar ışığında ele alınıp, incelenecektir