Antroposen ve Bellek Çalışmaları: “İnsanı Savunmak”

Year 2026, Volume: 18 Issue: 1, 1 - 31, 20.02.2026

Gizem Ekin Çelik

https://doi.org/10.53376/ap.2026.01

https://izlik.org/JA88LC93CD

Abstract

Antroposen evreninde belleğin krizi ve ekolojinin krizini birlikte düşünmenin; bunu yeni özneleşme biçimlerine, toplumsal eyleme imkanlarına ve farklı politik projeksiyonlara uyarlamanın yolları neler olabilir? Bu çalışma öncelikle yekpare bir Antroposen tanımının olmadığının altını çizerek; farklı yaklaşımlar ve kuramsal dayanakları ele almanın eleştirel bir zemin için önemine vurgu yapmaktadır. Antroposen’in farklı milatlarının, adlandırmalarının yaslandığı düşünsel ve politik hatların izini sürerek; bellek çalışmalarının sahip olduğu tüm modernite bagajlarının (hem zamansallık, mekânsallık gibi kökensel hem de kolektif, sorumluluk gibi toplumsal) dönüşümünü, yeni bir İnsan tasarımı öneren Antroposen’in postmodernist ilmeklerini çözümleyerek tartışmaktadır. Bu çalışma, Antroposen, bellek ve postmodernizm üçlemesini Bernard Stiegler’in teknik kavrayışı ve metodolojik yönelimlerinin eleştirisiyle incelemekte; belleğin günümüzdeki politik kapasitesini ve taşıdığı potansiyelleri tartışmaya açmaktadır.

Keywords

Antroposen , Kolektif Bellek , Hümanizm , Postmodernizm , Bernard Stiegler

Anthropocene and Memory Studies: “Defending the Human”

https://izlik.org/JA88LC93CD

Abstract

What are the ways to consider the crisis of memory and the crisis of ecology together in the Anthropocene universe, adapting this to new forms of subjectivation, opportunities for social action, and diverse political projections? This study emphasizes the lack of a single, unified definition of the Anthropocene and the importance of considering diverse approaches and theoretical underpinnings for a critical foundation. It traces the intellectual and political strands underlying the various milestones and designations of the Anthropocene, and discusses the transformation of all the baggage of modernity (both originary, such as temporality and spatiality, and social, such as collective and responsibility) that memory studies carry, by analyzing the postmodernist threads of the Anthropocene that propose a new conception of the human. This study examines the trilogy of the Anthropocene, memory, and postmodernism through a critique of Bernard Stiegler's technical understanding and methodological orientations, and opens up a discussion of the political capacity and potential of memory in our time.

Keywords

Anthropocene , Collective Memory , Humanism , Postmodernism , Bernard Stiegler

References

• Abbinnett, Ross (2018), “Living After Auschwitz: Memory, Culture and Biopolitics in the Work of Bernard Stiegler and Giorgio Agamben”, Theory, Culture and Society, 0 (0): 1-23.
• Acar-Savran, Gülnur (2006), Özne-Yapı Gerilimi Maddeci Bir Bakış (İstanbul: Kanat Kitap).
• Allen, Matthew (2016), “The Poverty of Memory: For Political Economy” Memory Studies, 9 (4): 371- 375.
• Alaimo, Stacy (2010), Bodily Natures: Science, Environment, and the Material Self (Indiana University Press).
• Alaimo, Stacy (2016), Environmental Politics and Pleasures in Posthuman Times (Minneapolis: University of Minnesota Press).
• Amin, Samir (2016), Liberal Virüs Sürekli Savaş ve Dünyanın Amerikanlaştırılması (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Arboleda, Martin (2016), “Revitalizing Science and Technology Studies: A Marxian Critique of More-than-human Geographies”, Environment and Planning D: Society and Space, 0: 1- 19.
• Arendt, Hannah (2016), Sorumluluk ve Yargı (İstanbul: Sel Yayınları).
• Balibar, Etienne (2014), Şiddet ve Medenilik Wellek Library Konferansları ve Diğer Siyaset Felsefesi Denemeleri (İstanbul: İletişim Yayınları)
• Berad, Karen (2019), “Meşakkatli Zaman/lar ve Hiçlik Ekolojileri: Tekrar-Dönme, Tekrar-Hatırlama ve Hesaplanamazla Yüzleşme”, Cogito, Kış (95- 96): 161-202.
• Berkmen, Boğaç (2022), “(Neg)Antroposen ve Yaşamın Noetik Vasfı: Bernard Stiegler’in Antroposen Eleştirisi”, Reflektif Journal of Social Sciences, 3 (3): 409- 426.
• Blackledge, Paul (2017), Marksist Tarih Kuramı Üzerine (İstanbul: Yordam Yayınları)
• Bonneuil, Christophe ve Jean-Baptiste Fressoz (2016), The Shock of the Anthropocene: The Earth, History and Us (Verso).
• Braidotti, Rosi (2016), “The Contested Posthumanities”, Braidotti, R. ve Gilroy, P. (Der.), Conflicting Humanities (London: Bloomsbury Academic): 9-46.
• Braidotti, Rosi (2019), “İnsan sonrası, Pek İnsanca: Bir Posthümanistin Anıları ve Emelleri”, Cogito, 95-96: 53- 97.
• Braidotti, Rosi (2021), İnsan sonrası (İstanbul: Kolektif Kitap).
• Bishop, Ryan (2022), “Bernard Stiegler and the International Project: An Introduction”, Theory, Culture and Society, 39 (7-8): 5-17.
• Bruno Latour (2019), Rota: Politikada Yönümüzü Nasıl Bulacağız? (İstanbul: Kolektif Kitap).
• Chibber, Vivek (2022), The Class Matrix Social Theory After the Cultural Turn (Harvard University Press).
• Clover, Joshua ve Julianna Spahr (2014), #Misanthropocene: 24 Theses (Oakland: Commune Editions).
• Cohen, Tom (2012), ‘Introduction: Murmurations – “Climate Change” and the Defacement of Theory’, Id. (Ed.), Telemorphosis: Theory in the Era of Climate Change, 1: 13-42 (Open Humanities Press).
• Craps, Stef vd. (2018), “Memory Studies and the Anthropocene: A Roundtable”, Memory Studies, 11 (4): 498-515.
• Crownshaw, Rick (2017), “Speculative Remembrance in the Anthropocene”, Stef Crabs (Der), Memory Studies and the Anthropocene: A Roundtable, Memory Studies, 11 (4): 504.
• Çaylı, Eray (2020), İklimin Estetiği: Antroposen Sanatı ve Mimarlığı Üzerine Denemeler (İstanbul: Everest Yayınları).
• Çaylı, Eray ve Doğrul, Erdem (2014), “Emergency as Normalcy in mid-2010s Amed/Diyarbakır”, Architectures of Emergency in Turkey Heritage, Displacement and Catastrophe, 69-88.
• Çelik, Ezgi Ece (2019), “Antroposen ve Posthuman İnsan Çağı’nda İnsan Sonrası Olmak”, Cogito, 95-96: 145-161.
• Çelik, Gizem Ekin (2024), “Kolektif Belleğe Dair: ‘Madem İyisin…’”, 4. BOYUT Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 0 (25): 27-40.
• DeLoughrey, Elizabeth (2014), “Postcolonialism”, Garrard G. (Der.), The Oxford Companion to Ecocriticism (Oxford: Oxford University Press): 320–340.
• DeLoughrey, Elizabeth (2015), “Ordinary Futures: Interspecies worldings in the Anthropocene”, DeLoughrey E, Didur, J. and Carrigan, A. (Der.), Global Ecologies and the Environmental Humanities: Postcolonial Approaches (New York: Routledge): 363-372.
• DeLoughrey Elizabeth, Didur, J. and Carrigan, A. (Der.) (2015), Global Ecologies and the Environmental Humanities: Postcolonial Approaches (New York: Routledge).
• De Massol, Clara (2023), Remembering the Anthropocene: Memorials Beyond the Human (Palgrave Macmillan).
• Derek Sayer (2012), Soyutlamanın Şiddeti Tarihsel Materyalizmin Analitik Temelleri (İstanbul: Habitus Kitap).
• Diner, Dan (2011), Karşıt Hafızalar Soykırımın Önemi ve Etkisi Üzerine (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Eagleton, Terry (2005), İdeoloji (İstanbul: Ayrıntı Yayınları).
• Erçandarlı, Yelda (2021), “Antroposen, Posthümanizm ve Uluslararası İlişkiler Kuramının ‘Ekoloji’ Taahhüdünün Tarihsel Maddeci Eleştirisi”, Uluslararası İlişkiler Dergisi, 18 (71): 87-107.
• Erçandarlı, Yelda (2023), “Antroposen’i Nasıl Anlamalıyız?”, Amme İdaresi Dergisi, 56 (2): 35-62.
• Ezra, Elizabeth (2014), “Posthuman Memory and the Re(f)use Economy”, French Cultural Studies, 25 (3/4): 378- 386.
• Ferrando, Francesca (2019), Philosophical Posthumanism (London: Bloomsbury Academic).
• Güney, Atilla (2019), Sosyolojinin Marksist Reddiyesi (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Haraway, Donna J. (2016), Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene (Duke University Press).
• Harvey, David (1997), Postmodernliğin Durumu (İstanbul: Metis Yayınları).
• Heise, Ursula K. (2016), Imagining Extinction: The Cultural Meanings of Endangered Species (The University of Chicago Press).
• Johnson, Elizabeth, R., Yusoff Kathryn, Elizabeth Povinelli vd. (2019), “Geontographies: On Elizabeth Povinelli’s Geontologies: A Requirem for Late Liberalism”, EPC: Politics and Space, 0 (0): 1-24.
• Keucheyan, Razmig (2016), Aklın Sol Yarısı Yeni Eleştirel Düşünceler Atlası (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Kovel, Joel (2005), Doğanın Düşmanı Kapitalizmin Sonu mu Dünyanın Sonu mu? (İstanbul: Metis Yayınları).
• Lichtman, Richard (2012), Liberal İdeolojinin Marksist Eleştirisi: Eleştirel Toplumsal Kuram Üzerine Denemeler (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Lukács, György (2020), Marksizm mi Varoluşçuluk mu? (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Malm, Andreas (2018), The Progress of This Storm Nature and Society in A Warming World (New York: Verso).
• Marcuse, Herbert (1998), Karşıdevrim ve İsyan (İstanbul: Ayrıntı Yayınları).
• Mason, Paul (2020), Apaydınlık Gelecek İnsanın Köktenci Bir Savunusu (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Marx, Karl (1995), Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı (Ankara: Sol Yayınları).
• Munck, Ronaldo (2007), “Neoliberalizm ve Siyaset, Neoliberalizmin Siyaseti”, Alfredo Saad-Filho ve Deborah Johnston (Haz.), Neoliberalizm: Muhalif Bir Seçki (İstanbul: Yordam Yayınları): 106-122.
• Nathan, Brown (2023), “Mutlak Yabancılaşma”, https://terrabayt.com/dusunce/mutlak-yabancilasma/ (05.05.2025)
• Nixon, Rob (2011), Slow Violence and the Environmentalism of the Poor (Harvard University Press).
• Olick, J. K., D. Levy ve V. Vinitzky-Seroussi (2020), Kolektif Hafıza Kitabı (Ankara: Dipnot Yayınları).
• Ollman, Bertell (2008), Yabancılaşma Marx’ın Kapitalist Toplumdaki İnsan Anlayışı (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Öcel, Cansu (2022), “Hala Zamanımız Var mı? Bernard Stiegler’in Bireyleşme Sahnesinde Ben, Biz ve Onlar”, Reflektif, 3 (3): 427-443.
• Parikka, Jussi (2015), The Anthrobscene (Minneapolis: University of Minnesota Press).
• Rehmann, Jan (2015), İdeoloji Kuramları Yabancılaşma ve Boyun Eğme Güçleri (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Roberts, Ben (2007), “Introduction to Bernard Stiegler”, Parallax, 13 (4): 26-28.
• Saad-Filho, Alfredo (2022), Kriz Çağı Neoliberalizm, Demokrasinin Çöküşü ve Pandemi (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Saito, Kohei (2017), “Marx in the Anthropocene: Value, Metabolic Rift, and the Non Cartesian Dualism”, Zeitschrift für kritische Sozialtheorie und Philosophie, 4 (1- 2): 276-295.
• Sarlo, Beatrice (2012), Geçmiş Zaman Bellek Kültürü ve Özneye Dönüş Üzerine Bir Tartışma (İstanbul: Metis Yayınları).
• Sayers, Sean (2008), Marksizm ve İnsan Doğası (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Silier, Yıldız (2006), Özgürlük Yanılsaması Rousseau ve Marx (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Spurk, Jan (2008), Toplumsal Aklın Eleştirisi Frankfurt Okulu ve Toplum Teorisi (İstanbul: Versus Kitap).
• Stevenson, Nick (2020), Critical Theory in the Anthropocene: Marcuse, Marxism and Ecology”, European Journal of Social Theory, XX (X): 1-16.
• Stiegler Bernard (1998), Technics and Time 1: The Fault of Epimetheus (California: Standford University Press).
• Stiegler Bernard (2009), Technics and Time 2: Disorientation (California: Standford University Press).
• Stiegler Bernard (2011), Technics and Time 3: Cinematic Time and The Question of Malaise (California: Standford University Press).
• Stiegler Bernard (2013), Uncontrollable Societies of Disaffected İndividuals Disbelief and Discredit Vol. 2. (Polity Press).
• Stiegler, Bernard (2012), Politik Ekonominin Yeni Bir Eleştirisi İçin (İstanbul: MonoKL).
• Stiegler, Bernard (2015), States of Shock: Stupidity and Knowledge in 21st Century (Polity Press).
• Stiegler, Bernard (2018), The Neganthropocene (London: Open Humanity Press).
• Şan, Emre (2022), “Bernard Stiegler’in Teknoloji Felsefesi Problemleri: Algoritmik Yönetimsellik ve Bilişsel Proleterleşme”, ViraVerita E-Dergi, 15: 105-135.
• Traverso, Enzo (2013), Savaş Alanı Olarak Tarih: 20. Yüzyılın Zorbalıklarını Yorumlamak (İstanbul: Ayrıntı Yayınları).
• Traverso, Enzo (2016), Yahudi Modernitesinin Sonu Muhafazakâr Bir Dönüm Noktasının Tarihi (İstanbul: Ayrıntı Yayınları).
• Traverso, Enzo (2018), Solun Melankolisi Marksizm, Tarih ve Bellek (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Wenzel, Jennifer (2017), “Past’s Futures, Future’s Pasts”, Memory Studies, 11 (4): 502-504.
• Wood, Ellen Meiksis (2006), Sınıftan Kaçış Yeni “Hakiki” Sosyalizm (İstanbul: Yordam Yayınları).
• Wood, Ellen Meiksis (2008), Kapitalizm Demokrasiye Karşı Tarihsel Maddeciliğin Yeniden Yorumlanması (İstanbul: Yordam Yayınları).