Türkiye’de Bir İlk Olarak Müzik ve Deneysel Performansın Varoluşçu Anlayışla Ele Alınışı: Adnan Çoker

Öz

Türk resmi üzerine çalışmış olan ressam ve akademisyen Adnan Çoker (1927-2022), yaşamış olduğu toplumun değerlerine ve ruhuna göre hareket ederek sanatını var etmiştir. Çoker, 1961 ile 1966 yılları arasında akademide öğrencileriyle birlikte gerçekleştirdiği deneysel performansları, müzik ve varoluşçuluk doğrultusunda toplumun ruhuna göre ele almıştır. Bu çalışmanın amacı, varoluşçuluk, performans ve müzik ilişkisinin birbirleriyle bağlantılı oluşunu ve Çoker’in öğrencileriyle birlikte farklı disiplinleri performans denemeleri üzerinden nasıl gösterdiklerini ve Türkiye’de bir ilk olarak ne şekilde ele aldıklarını belirlemektir. Bu doğrultuda, nitel araştırmada veri toplama yöntemi olarak görsel ve yazılı envanterler taranmış; içerik analizi yöntemiyle, müzik ve varoluşçuluk kavramlarının performansla ilişkileri incelenmiş ve sanatçının kaynaklarda yer alan ifadelerine yer verilerek çalışma desteklenmiştir. Makalede ele alınan “varoluşçuluk, performans ve müzik ilişkisi üzerine” isimli başlıkta Sartre’ın varoluşçuluk felsefesi, performans ve caz müzik bağlantısı üzerine durularak sanat üzerindeki etkisi ortaya çıkarılmıştır ve bu kavramların ortak noktalarına değinilerek ilişki kurulmuştur. Ortak noktaları geleneksel üsluplardan arınmaları ve özgürlük ile arayış anlayışında birleşmeleridir. “Adnan Çoker’in deneysel performansları” isimli başlıkta ise sanatçının ve öğrencilerinin deneysel performansları üzerine değerlendirme yapılarak müzik ve varoluşçuluk süreci analiz edilmiştir. Bu çalışma sürecinde Çoker’in performansları üzerinden varoluşçuluk kavramı ile ilişkilendirilmiş herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu yüzden özgün çalışma niteliği taşıyan makale, literatürdeki bu boşluğu dolduran ve tartışan bir özelliğe sahiptir. Bu çalışma sonunda ise performansın, müziğin ve varoluşçuluğun birbirinden bağımsız olmadığını ve birbirlerini beslediği ortaya konulmuştur; müzik ve varoluşçuluk varlığın ifade edilmesini, performans ise bunun bedene dökülmesini veya görünürlüğünü vurguladığı bir nokta olarak ele alınabileceğini açığa çıkarmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Adnan Çoker
• Varoluşçuluk
• Müzik
• Caz
• Sartre
• Performans Sanatı

A First in Turkey: An Existentialist Approach to Music and Experimental Performance: Adnan Çoker

Abstract

Adnan Çoker (1927-2022), a painter and academician who worked on Turkish art, created his art by acting in accordance with the values ​​and spirit of the society in which he lived. Between 1961 and 1966, Çoker, together with her students, conducted experimental performances at the academy, addressing the spirit of society through the lens of music and existentialism. The aim of this study is to determine the interconnectedness of existentialism, performance, and music, and how Çoker and her students demonstrated different disciplines through performance experiments, and how they approached these concepts in a way that was groundbreaking in Türkiye. Accordingly, visual and written inventories were examined as a data collection method in qualitative research; the relationships between music and existentialism and performance were investigated using content analysis method, and the study was supported by including the artist's statements found in the sources. The article, titled "On the Relationship Between Existentialism, Performance, and Music," examines Sartre's existentialist philosophy and its connection to performance and jazz music, revealing its impact on art. It also highlights the commonalities between these concepts, highlighting their shared freedom from traditional styles and their convergence in the understanding of freedom and exploration. Under the heading "Adnan Çoker's Experimental Performances," an evaluation of the artist's and his students' experimental performances is conducted, and the process of music and existentialism is analyzed. During this study, no previous work linking Çoker's performances to the concept of existentialism was encountered. Therefore, this article, which is an original work, fills and discusses this gap in the literature. The study ultimately demonstrates that performance, music, and existentialism are not independent of each other and mutually reinforce one another; music and existentialism can be considered as points where the expression of being is emphasized, while performance emphasizes the embodiment or visibility of this being.

Keywords

• Adnan Çoker
• Existentialism
• Music
• Jazz
• Sartre
• Performance Art

References

1. Akay, A. (2017). Sanat bizi seviyor. Doğu Batı Yayınları.
2. Antmen, A. (2012). Sanatçılardan yazılar ve açıklamalarla 20. yüzyıl Batı sanatında akımlar. Sel.
3. Arte. (t.y.). Jackson Pollock, 1950 [Fotoğraf]. Historia-Biografia. https://historia-biografia.com/jackson-pollock/ (In English).
4. Berger, J. (2018). Portreler (2. Basım). (B. Eyüpoğlu, Çev.). Metis Yayınları. (Original work published 2015).
5. Brendt, J. E. (2019). Caz kitabı ragtime’dan fusion ve sonrasına. (N. Ozan, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
6. Carlson, M. (2013). Performans eleştirel bir giriş. (B. Güçbilmez, Çev.). Dost kitabevi.
7. Carroll, M. (2006). It is: Reflections on the role of music in Sartre’s La Nausée. Music & Letters, 87(3), 398-407. https://doi.org/10.1093/ml/gcl047 (In English).
8. Çoker, A. (2010a). Retrospektif. Beşiktaş Belediyesi-Beltaş A.Ş. Sanat.

9. Çoker, A. (2010b). Adnan Çoker atölyesinde öğrenci çalışması, 1966 [Fotoğraf]. Retrospektif. Beşiktaş Belediyesi-Beltaş A.Ş. Sanat.
10. Çoker, A. (2010c). Seyirci önünde ve müzik eşliğinde birinci resim gösterisi, soldan geride gösteriye katılanlardan ikisi (oturanlar) Tayfun ve Metin Talayman, sağda önde Doğan Türker, 1961 [Fotoğraf]. Retrospektif. Beşiktaş Belediyesi-Beltaş A.Ş. Sanat.
11. Çoker, A. (2010d). Müzik eşliğinde resim, 1961 [Fotoğraf]. Retrospektif. Beşiktaş Belediyesi-Beltaş A.Ş. Sanat.
12. Çoker, A. (2010e). Adnan Çoker’in atölye öğrencisi 1961-1966, performans [Fotoğraf]. Retrospektif. Beşiktaş Belediyesi-Beltaş A.Ş. Sanat.
13. Edgü, F. (2022). Görsel yolculuklar. Everest Yayınları.
14. Eti, S. (1971). Çağdaş sanat. Karaca Ofset.
15. Ferry, L. (2024). Homo esteticus. (D. Çetinkasap, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Original work published 1990).
16. Fineberg, J. (2014). 1940'tan günümüze sanat: Varlık stratejileri. (S. Atay-Eskier ve G. E. Yılmaz, Çev.). Karakalem Kitabevi. (Original work published 2011).
17. Fischer, E. (2017). Sanatın gerekliliği (6. Basım). (C. Çapan, Çev.). Sözcükler.
18. Fischer-Lichte, E. (2016). Performatif estetik. (T. Acil, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Original work published 2004).
19. Gürcan, A. G. (2015). Performans sanatı: Yüzyıllık tarihine genel bir bakış. Tekhne Yayınları.
20. Harrison, C., & Wood, P. (2016). Sanat ve kuram 1900-2000 değişen fikirler antolojisi (2. Basım). (S. Gürses, Çev.). Küre. (Original work published 2003).
21. İnal, G. (2006). Çağdaşlar güzel sanatlar akademisi 51’ mezunları. (A. Okur, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
22. İpşiroğlu, N. (2006). Resimde müziğin etkisi (3. Basım). Yirmidört Yayınevi.
23. Kandinsky, W. (2020). Sanatta ruhsallık üzerine. (E. Ekici, Çev.). Altıkırkbeş Yayın.
24. Kökdemir, D. (2018). Caz, kahve ve varoluşçuluk. Pivolka, 8(26), 2-5. https://www.researchgate.net/publication/327574109_Caz_Kahve_ve_Varolusculuk_Jazz_Coffee_and_Existentialism
25. Ponty, M. M. (2019). Göz ve tin. (A. Soysal, Çev.). Metis Yayınları.
26. Sartre, J. P. (1985). Varoluşçuluk (8. Basım). (A. Bezirci, Çev.). Say Yayınları.
27. Sartre, J. P. (2000). Estetik üstüne denemeler. (M. Yılmaz, Çev.). Doruk Yayıncılık.
28. Sartre, J. P. (2011). Varlık ve hiçlik fenomenolojik ontoloji denemesi. (T. Ilgaz ve G. Çankaya-Eksen, Çev.). İthaki Yayınları.
29. Sönmez, N. (2019). Paris tecrübeleri Êcole de Paris: Çağdaş Türk sanatı: 1945-1965. Yapı Kredi Yayınları.
30. Stratilková, M. (2011). Music in Jean-Paul Sartre’s Philosophy. Musicologica Olomucensia, 13, 93-106. https://musicologica.upol.cz/pdfs/mus/2011/01/06.pdf (In English).
31. Şahin, K., & Boz, Y. (2023). Sartre ve Foucault düşüncesinde özne, öteki ve kaygı. Kalemname Kırıkkale Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 8(16), 314-329. https://izlik.org/JA39LF24AZ
32. Von Bonsdorff, A. M. (2019). Frantisek Kupka, İki Renkli Füg, 1912 [Resim]. František Kupka: Sounding abstraction-musicality, colour and spiritualism. Fng Research, (2), 1-8. https://research.fng.fi/wp-content/uploads/2019/03/fngr_2019-2_ bonsdorff_anna-maria_von_article1_1.pdf (In English).
33. Zafer-Esenyel, Z. (2020). Caza övgü: Sartre’i dinlemek. Felsefi Düşün Akademik Felsefe Dergisi, 2(15), 278-304. https://hdl.handle.net/20.500.12684/9195