Fertility Transition in Türkiye (2001–2023): Pronatalist Measures in the Response to Low Fertility

Abstract

This study examines the historical roots and contemporary patterns of fertility transition in Türkiye between 2001 and 2023, discussing the demographic dynamics of the transition to low fertility and potential future scenarios with reference to pronatalist population policies. The analysis is based on administrative birth statistics from the Turkish Statistical Institute (TURKSTAT) for the period 2001–2023. Age-specific fertility rates (ASFR) and total fertility rate (TFR) were calculated, and the sub-periods 2001–2008, 2009–2019, and 2020–2023 were compared by considering major policy shifts and the impacts of the COVID-19 period and its aftermath. Additionally, fertility rates by birth order were estimated, and two hypothetical scenario analyses were conducted to assess the effects of different age groups on the TFR. Findings reveal that the TFR declined from 2.38 in 2001 to 1.51 in 2023. This decline is largely driven by reduced fertility among women aged 15–29, while the partial compensation observed in women aged 30 and above has proven insufficient. Although a temporary increase in fertility among women aged 30–44 during 2009–2019 kept the TFR close to replacement level, fertility rates fell again across all age groups in the post-COVID-19 period. Despite the introduction of pronatalist policy measures into legislation after 2015, their expected impact has not materialized, and it was only in 2024 that their scope and content began to be revised. The study emphasizes that financial incentives alone are inadequate to reverse the fertility decline. Instead, comprehensive structural measures are needed to support work–family balance, accessible childcare services, gender equality, and a reasonable cost of living. Furthermore, these should be complemented by cultural and ideological supports that promote the value of family formation and childbearing.

Keywords

• fertility decline
• pronatalist population policy
• total fertility rate
• fertility transition

Türkiye’de Doğurganlık Dönüşümü (2001-2023): Düşük Doğurganlık Karşısında Pronatalist Adımlar

Abstract

Bu çalışma, Türkiye’de doğurganlık dönüşümünün tarihsel kökenlerini ve 2001 2023 dönemindeki güncel örüntülerini inceleyerek, düşük doğurganlığa geçişin demografik dinamiklerini ve olası gelecek senaryolarını pronatalist nüfus politikalarına atıf yaparak tartışmaktadır. Veri kaynağı olarak TÜİK’in 2001 2023 “Doğum İstatistikleri” idari kayıt seti kullanılmış; yaşa özel doğurganlık hızları (YÖDH) ile toplam doğurganlık hızı (TDH) hesaplanmış, politika dönemeçleri ve COVID-19 dönemi ve sonrası etkileri dikkate alınarak 2001 2008, 2009 2019 ve 2020 2023 alt dönemleri karşılaştırılmıştır. Ayrıca doğum sırasına göre hızlar üretilmiş ve iki varsayımlı senaryo analiziyle yaş gruplarının TDH üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Bulgular, TDH’nın 2001’de 2,38’den 2023’te 1,51’e gerilediğini; doğurganlıkta düşüşün büyük oranda 15 29 yaş grubundaki azalmadan kaynaklandığını, 30+ yaş gruplarında görülen kısmi telafinin ise yeterli olmadığını göstermektedir. 2009 2019’da 30 44 yaş arası kadınlarda kısa süreli “telafi” artışı TDH’yı yenilenme düzeyine yakın tutsa da COVID 19 sonrası dönemde tüm yaşlarda hızlar yeniden düşmüştür. Pronatalist nüfus politikası doğrultusundaki düzenlemeler 2015 sonrası mevzuata girmeye başlasa da beklenen etkiyi yaratmamış ve ancak 2024 yılında kapsam ve içerikleri güncellenmeye başlanmıştır. Çalışma, doğurganlık düşüşünü durdurmak için yalnızca para teşviklerinin yeterli olmadığını; iş‑aile dengesi, erişilebilir bakım hizmetleri, toplumsal cinsiyet eşitliği ve makul yaşam maliyetini sağlayacak yapısal düzenlemelerin, ayrıca aile kurma ve çocuk sahibi olmayı değerli gösteren kültürel/düşünsel desteklerle birlikte uygulanması gerektiğini vurgulamaktadır.

Keywords

• Toplam Doğurganlık Hızı
• Pronatalist
• Nüfus Politikası
• demografik dönüşüm
• Düşük doğurganlık

Supporting Institution

Destekleyen kurum bulunmamaktadır.

Ethical Statement

TÜİK tarafından kamuoyu ile paylaşılan resmi istatistikler kullanılarak ikincil veri analizi gerçekleştirildiğinden dolayı etik kurul iznine gerek duyulmamıştır.

References

1. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (ASPB). (2015). Ailenin ve dinamik nüfus yapısının korunması programı eylem planı (Onuncu Kalkınma Planı 2014–2018). https://insanhaklariizleme.org/vt/yayin_view.php?editid1=75
2. Anadolu Ajansı. (2021, 13 Ekim). Türkiye’nin 1 yıllık Kovid-19’la Mücadele Süreci- nin ‘Tedbir Karnesi’. Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/koronavirus/ turkiyenin-1-yillik-kovid-19la-mucadele-surecinin-tedbir-karnesi/2171001
3. Arpacı, M. (2014). Hastalık, Ulus ve Felaket: Türkiye’de Frengi ile Mücadele (1920- 1950). Toplum ve Bilim, 130: 59-86.
4. Attar, M. A. (2024). The post 2008 pronatalist rhetoric in Türkiye: There is no robust causal effect on actual fertility! Nüfusbilim Dergisi / Turkish Journal of Population Studies, 46, 5–26. https://fs.hacettepe.edu.tr/hips/dosyalar/nufusbilim_dergisi/v46/makale 1.pdf
5. Beck, U. (1992). Risk Society: Towards a New Modenity. London: Sage.
6. Duben, A. (1993). Geçmişte Türk Ailesi: Mitos ve “Gerçekler”. İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, 1: 35-42.
7. Duben, A. ve Behar, C. (2014). İstanbul Haneleri: Evlilik, Aile ve Doğurganlık, 1880- 1940. (Çev. N. Mert). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
8. Duman, S. (2022). Ne eğitimde ne de istihdamda olan genç yetişkin kadınların evlilik hakkındaki görüşlerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kadın ve Aile Çalışmaları Anabilim Dalı). YÖK Ulusal Tez Merkezi.

9. Dünya Bankası. (2024 Ekim 25). Türkiye Genel Bakış. https://www.worldbank.org/tr/country/turkey/overview
10. Eryurt, M. A. (2010). Türkiye’de Doğurganlığın Dönüşümü: Alt Nüfus Gruplarındaki Farklılaşmalar. Türkiye’de Doğurganlık, Üreme Sağlığı ve Yaşlılık, 2008 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması İleri Analiz içinde (ss. 1-40). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı ve TÜBİTAK.
11. Gu, B. ve Hou, J. (2018, 07 18). Why is China’s TFR So Low? A Decomposition Analysis. Wittgenstein Centre Conference 2018 3rd Human Fertility Database Symposium, Vienna. Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?v=q5aWmSyoZkc
12. Gürbüz, B. (2016). Günümüzde Orta Sınıflar ve Türkiye. İktisat ve Toplum, (72): 26- 32.
13. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü (HÜNEE). (2019). 2018 Nüfus ve Sağlık Araştırması. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve TÜBİTAK. https://hips.hacettepe.edu.tr/tr/menu/nufus_ve_saglik_arastirmalari_seris-28
14. Kağıtçıbaşı, Ç. ve Ataca, B. (2017). Çocuğun Değeri ve Aile Değişimi: Türkiye’den Otuz Yıllık Bir Portre. Sosyoloji Dergisi, 35: 77-101.
15. Kıray, M. B. (1999). Annelerin Yeni Rolleri: Türkiye’nin Küçük Bir Kasabasında De- ğişen Aile İçi İlişiler. (1999). M. B. Kıray, Seçme Yazılar içinde (ss. 105-120). İstanbul: Bağlam Yayınları.
16. Koç, İ. (2013). Türkiye’de Doğurganlık Seviyesi ve Örüntüsünün Değişimi 1968- 2011. M. Turğut ve S. Feyzioğlu (Ed.), Türkiye Aile Yapısı Araştırması, Tespitler, Öneriler içinde (ss. 172-197). Ankara: T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı.
17. Koç, İ. (2019). Türkiye’de Aile Yapısının Değişimi Sürecinde Tek Ebeveynli Ailele- rin Oluşumu, Belirleyicileri ve Refah Durumu. Türkiye Aile Yapısı İleri İstatistik Analizi, 2018 içinde (ss. 36-87). Ankara: T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
18. Koç, İ. ve Saraç, M. (2018). Türkiye’de İlk Evlilik Yaşının ve Evliliğe İlişkin Pratiklerin Değişimi ve Boşanma ile İlişkisi (2006-2016). Türkiye Aile Yapısı İleri İstatistik Analizi içinde (ss. 88-133). Ankara: T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Ba- kanlığı, Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü
19. Koç, İ., Eryurt, M. A., Adalı, T. ve Seçkiner, P. (2010). Türkiye’nin Demografik Dönüşü- mü, Doğurganlık, Aile Planlaması, Anne-Çocuk Sağlığı ve Beş Yaş Altı Ölümlerde Değişimler: 1968-2008. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitü- sü.
20. Korkut, U., & Eslen-Ziya, H. (2016). The discursive governance of population politics: The evolution of a pro-birth regime in Turkey. Social Politics: International Studies in Gender, State & Society, 23(4), 555–575. https://doi.org/10.1093/sp/jxw003
21. Krause, P. R., Fleming, T. R., Longini, I. M., Peto, R., & Briand, S. (2020). COVID-19 vaccine trials should seek worthwhile efficacy. Science, 369(6505), 1221–1222. https://doi.org/10.1126/science.abc9520
22. Lee, R. (2021, 10 Mayıs). An Historical Perspective on the Response of Fertility to Economic and Mortality Crises. Expert Group Meeting on the Impact of the COVID-19 Pandemic on Fertility. Erişim Adresi: https://www.un.org/deve- lopment/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_ pd_2021_egm_session_ii_ronald_lee.pdf
23. Malkoç, E. (2018). Erken Cumhuriyet Döneminde Kuçaklaşmayı Unutturan Hastalık Frengiyle Mücadele. Toplumsal Tarih, 296: 78-85.
24. Metinsoy, M. (2016). İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye – Gündelik Yaşamda Devlet ve Toplum. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
25. NTV Haber. (2025, 19 Nisan). Cumhurbaşkanı Erdoğan: “Nüfusta azalma beka sorunudur”. https://www.ntv.com.tr/turkiye/cumhurbaskani-erdogan-nufusta-azalma-beka-sorunudur,UoXbjqu0yUivx8LWh3GKfA ntv.com Organization for Economic Co-Operation and Development (OECD). (2021, 19 Ara- lık). LFS by Sex and Age – Indicators. OECD Stats. Erişim Adresi: https://stats. oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=lfs_sexage_i_r# Organisation for Economic Co operation and Development. (2025). Housing prices (indicator) [Veri seti]. OECD Data. Retrieved 21 April 2025, from https://www.oecd.org/en/data/indicators/housing-prices.html
26. Özbay, F. (2015a). Kısal Kesimde Toplumsal ve Ekonomik Yapı Değişmelerinin Aile İşlevlerine Yansıması. F. Özbay, Dünden Bugüne Aile, Kent ve Nüfus içinde (ss. 31-108). İstanbul: İletişim Yayınları.
27. Özbay, F. (2015b). Aile ve Hane Yapısı: Dün, Bugün, Yarın. F. Özbay, Dünden Bugüne Aile, Kent ve Nüfus içinde (ss. 79-108). İstanbul: İletişim Yayınları.
28. Pamuk, Ş. (2014). Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
29. Rasimoğlu, C. G. (2018). “Verem İyi Olur Bir Hastalıktır” Cumhuriyetin İlk Yıllarında Verem Mücadelesi. Toplumsal Tarih, 296: 86-96.
30. Resmî Gazete. (2016, 8 Kasım). Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Kanun No: 6755). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/11/20161108-11.htm
31. Resmî Gazete. (2024, Aralık 25). Aile Enstitüsü Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Kararname Numarası: 171). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/12/20241225- Resmî Gazete. (2025, Mart 30). Sayı: [Sayı: 32857]. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/03/20250330-1.htm
32. Sobotka, T. (2017). Post-Transitional Fertility: The Role of Childbearing Postpone- ment in Fuelling the Shift to Low and Unstable Fertility Levels. Journal of Bio- social Science, 49(1): 20-37.
33. Sobotka, T., Matysiak, A., & Brzozowska, Z. (2020). Policy responses to low fertility: How effective are they? (UNFPA Technical Division Working Paper Series, No. 1). United Nations Population Fund. https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Policy_responses_low_fertility_UNFPA_WP_Final_corrections_7Feb2020_CLEAN.pdf
34. Sobotka, T., Jasilioniene, A., Zeman, K., Winkler-Dworak, M., Brzozowska, Z., Galarza, A. A., ... & Jdanov, D. (2022). From bust to boom? Birth and fertility responses to the COVID-19 pandemic. Sobotka, T., Zeman, K., Lesthaeghe, R. ve Frejka, T. (2011). Postponement and Recu- peration in Cohort Fertility: New Analytical and Projection Methods and The- ir Application. Vienna Austrian Academy of Sciences. Erişim Adresi: https:// www.oeaw.ac.at/fileadmin/subsites/Institute/VID/PDF/Publications/EDRP/ edrp_2011_02.pf
35. Standing, G. (2020). Prekarya, Yeni Tehlikeli Sınıf (6. Bs.). İstanbul: İletişim Yayınları.
36. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2024). Ailenin korunması ve güçlendirilmesi vizyon belgesi ve eylem planı (2024–2028). https://ulusaleylem.aile.gov.tr/media/m1garif1/ailenin-korunmasi-ve-gu-c-lendirilmesi-vizyon-belgesi-ve-eylem-plani.pdf
37. T.C. Cumhurbaşkanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı (CBSBB). (2019). On birinci kalkınma planı (2019–2023). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/On_Birinci_Kalkinma_Plani-2019-2023.pdf
38. T.C. Cumhurbaşkanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı (CBSBB). (2023). On ikinci kalkınma planı (2024–2028). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf#page=42.39
39. T.C. Cumhurbaşkanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı (CBSBB). (2021). Öncelikli Dönüşüm Programları Eylem Planları. Erişim Adresi: https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/10/22AileninveDinamik_Nufus_Yapisinin_Korunmasi_ProgramiBASKI.pdf#page=5.19
40. T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2013). Onuncu Kalkınma Planı (2014–2018). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu_Kalkinma_Plani-2014-2018.pdf
41. T.C. Resmî Gazete. (2015, 7 Nisan). Ailenin ve dinamik nüfus yapısının korunması programı: 2015–2018 eylem planı (Karar Sayısı: 2015/8). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150407-19.htm
42. T.C. Resmî Gazete. (2016, 8 Kasım). Analık İzni veya Ücretsiz İzin Sonrası Yapılacak Kısmi Süreli Çalışmalar Hakkında Yönetmelik (Sayı: 29882). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/11/20161108-11.htm
43. T.C. Resmî Gazete. (2024, 25 Aralık). Nüfus Politikaları Kurulu Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Sayı : 32763). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/12/20241225-23.pdf
44. T.C. Resmî Gazete. (2025, 10 Nisan). Doğum Yardımı Yönetmeliği (Sayı: 32866). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/04/20250410-2.pdf
45. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (2015, 4 Şubat). Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu tutanağı (Tutanak No: 1205). https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/komisyon_tutanaklari.goruntule?pTutanakId=1205
46. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2021a). Doğum İstatistikleri 2020. Ha- ber Bülteni (Sayı: 37229). Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/ Index?p=Dogum-Istatistikleri-2020-37229
47. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2021b). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuç- ları, 2020. Haber Bülteni (Sayı: 37210). Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/ Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2020-37210
48. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2021c). İstatistiklerle Aile, 2020. Haber Bülteni (Sayı: 37251). Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/ Index?p=Istatistiklerle-Aile-2020-37251
49. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2021d). Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri, 2010-2019. Haber Bülteni (Sayı: 37194). Erişim Adresi: https://data.tuik.gov. tr/Bulten/Index?p=Sustainable-Development-Indicators-2010-2019-37194
50. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2021f). Evlenme ve Boşanma İstatistikleri 2021. Haber Bülteni (Sayı: 37211). Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/ Index?p=Evlenme-ve-Bosanma-Istatistikleri-2020-37211
51. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024a). Doğum İstatistikleri 2023. Haber Bülteni (Sayı: 53708). Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum-Istatistikleri-2023-53708
52. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024b). İstatistiklerle Kadın, 2024 (Bülten No: 54076). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Kadin-2024-54076
53. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024c). Nüfus Projeksiyonları, 2023-2100. Ha- ber Bülteni (Sayı: 53699). Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Nufus-Projeksiyonlari-2023-2100-53699
54. United Nations Department of Economic and Social Affairs Statistical Division (UNSTAT). (2021). SDG Indicators: Global Indicator Framework for the Sustainable Development Goals and Targets of the 2030 Agenda for Sustainable Develop- ment. Erişim Adresi: https://unstats.un.org/sdgs/indicators/indicators-list/
55. United Nations Population Found (UNFPA). (2021a). UNFPA Demographic Resilien- ce Programme for Europe and Central Asia. Erişim Adresi: https://eeca.unfpa. org/en/demographic-resilience
56. United Nations Population Found (UNFPA). (2021b). Sexual and Reproductive He- alth. Erişim Adresi: https://www.unfpa.org/sexual-reproductive-health
57. United Nations Population Found (UNFPA). (2021c). How Will COVID-19 Impact Fertility? Erişim Adresi: https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/ COVID-19_Technical_Brief_FINAL.pdf
58. United Nations Population Fund. (2023, April 19). The problem with “too few”. In State of World Population 2023: 8 billion lives, infinite possibilities. https://www.unfpa.org/swp2023/too-few
59. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (UNDESA). (2019). World Population Ageing 2019: Highlights (ST/ESA/ SER.A/430). New York: United Nations.
60. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (UNDESA). (2024). World Population Prospects 2024. Erişim Adresi: https://population.un.org/dataportal/home?df=5141078d-4495-4593-a2ea-2b0a045cbed6
61. United Nations Population Fund. (UNFPA) (2020). Policy responses to low fertility: How effective are they? UNFPA. https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Policy_responses_low_fertility_UNFPA_WP_Final_corrections_7Feb2020_CLEAN.pdf
62. Uysal, G. ve Acar, U. (2019, 31 Mayıs). 15-19 Yaş Aralığındaki 1,3 Milyon Genç Ne Eğitimde Ne İstihdamda. Erişim Adresi: https://betam.bahcesehir.edu.tr/wp- content/uploads/2019/05/ArastirmaNotu242.pdf Weeks, J. R. (2008). Population, An Introduction to Concepts and Issues (10. Ed.). Bel- mont: Thomson Higher Education.
63. Wilson Center. (2021, 23 Haziran). COVID-19 Accelerates Existing Decline in Fertility Rates. Erişim Adresi: https://www.newsecuritybeat.org/2021/06/covid-19- accelerates-existing-decline-fertility-rates/
64. Yalman, A. E. (2019). Birinci Dünya Savaşı’nda Türkiye (2. Bs.) İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
65. Yavuz, S. (2006). Completing the Fertility Transition: Third Birth Developments by Language Groups in Turkey. Demographic Research, 15: 435-460.
66. Yavuz, S. (2020). Türkiye’de Aile Yapısı ve Kültürü. L. Eraslan (Dü.), Aile Sosyolojisi içinde (ss. 240-252). Eskişehir: T.C. Anadolu Üniversitesi.
67. Yavuz, S. ve Güllüpınar, F. (2019). Türkiye’de Çocuğun Ekonomik Değerini Etkileyen Faktörler: 2016 Aile Yapısı Araştırması Analizi Üzerinden Sosyolojik Bir Değerlendirme. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 39(2): 379-409.
68. Yavuz, S. ve Yüceşahin, M. (2012). Türkiye’de Hanehalkı Kompozisyonlarında Değişimler ve Bölgesel Farklılaşmalar. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 15(1): 76-118.
69. Yeni Şafak. (2008, Mart 7). Erdoğan: En az 3 çocuk yapın. https://www.yenisafak.com/gundem/erdogan-en-az-3-cocuk-yapin-104290
70. Yurdakul, S., Yıldırım, B. ve Şahin, S. A. (2021). Eğitime Bakış, 2021: İzleme ve Değerlendirme Raporu. Ankara: Eğitim-Bir Sen Stratejik Araştırmalar Merkezi.
71. Yüceşahin, M. M. (2009). Türkiye’nin Demografik Geçiş Sürecine Coğrafi Bir Yaklaşım. Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(1), 1-25. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000096