18. Yüzyıl Klasik Türk Şiirinde Ahlak Anlayışı

Year 2026, Volume: 14 Issue: 1, 105 - 131, 15.01.2026

Murad Canbolat , Halil İbrahim Yakar

Abstract

Söz ve estetiği bir araya getiren edebiyat sanatı, “edeb” kelimesinden türeyen bir kelime olması bakımından dikkat çekicidir. Bu durum, edebiyat ile edep ve ahlak arasında sıkı bir ilişkinin olduğuna işarettir. Şair ve yazarların ahlaki konulara eserlerinde sıkça yer vermeleri bu ilişkinin bir neticesidir. İslam inancına göre insan, ahsen-i takvim üzerine yaratılmış hususi bir varlıktır. Öte yandan insan, beşer olması münasebetiyle yanlışa düşmeye meyyaldir. İnsanın sırat-ı müstakimden ayrılmaması için sürekli ikaz ve hatırlatmalara muhtaç olduğunu düşünen edebî sanatçılar, bu anlayışı eserlerine yansıtmışlardır. 18. yüzyıl klasik Türk edebiyatı sanatçıları da şiirlerinde ahlaki konulara sıkça yer vermişlerdir. Bu çalışmada 18. yüzyıl klasik Türk edebiyatı şairlerinin ahlakı konu alan müstakil eserlerinden ve divanlarından hareketle dönemin ahlak anlayışı ortaya konmaya çalışılacaktır. Çalışmada dönemin ahlak anlayışı çerçevesinde ele alınan ahlaki değerlerin neler olduğu ve bu değerleri, şairlerin hangi bağlamda yorumladıklarını tespit edilecektir. Bu kapsamda 18. yüzyıl klasik Türk edebiyatı sanatçılarından İzzet Ali Paşa, Sünbülzâde Vehbî, Fıtnat Hanım, Koca Râgıb Paşa, Haşmet, Seyyid Vehbî ve Nedim’in eserleri nitel araştırma yöntemi ile incelenmiştir. Çalışmaya konu olan eserler; şairlerin kullandığı metaforlar ile beyitlerin dinî, tarihî ve sosyal bağlamları açısından tematik olarak tetkik edilmiştir. İncelemede dönemin ahlak anlayışının adalet, sabır, doğruluk, cömertlik, kanaatkârlık, yardımseverlik gibi ahlaki değerler çerçevesinde şekillendiği anlaşılmaktadır. Dönemin şairlerinin bu konuları İslami geleneğe uygun olarak hikemî, sembolik ve estetik bir anlayış çerçevesinde ele aldıkları görülmektedir. Ayrıca ahlaki değerlerin genel manada zamandan münezzeh ve evrensel olduğu düşünülürse dönemin ahlak anlayışına dair görüşler, çözüm önerileri ve yorumlar günümüzdeki bazı ahlaki sorunlara dair farklı bir yaklaşım olacaktır.

Keywords

Klasik Türk Şiiri , Ahlak , Ahlak Anlayışı

Moral Understanding in 18th Century Classical Turkish Poetry

Abstract

Literature, an art form that combines language and aesthetics, is noteworthy for being derived from the word “edeb” (manners). This indicates a close relationship between literature, manners and morality. The frequent inclusion of moral themes in the works of poets and writers is a consequence of this relationship. According to Islamic belief, man is a special being created in the best form. On the other hand, man, being human, is prone to error. Literary artists, believing that man needs constant warnings and reminders to avoid straying from the straight path, have reflected this understanding in their works. 18th-century classical Turkish literature artists also frequently included moral themes in their poems. This study will attempt to reveal the moral understanding of the period by examining the independent works and divans of 18th-century classical Turkish literature poets that deal with morality. The study will identify what moral values were discussed within the framework of the moral understanding of the period and in what context the poets interpreted these values. Within this scope, the works of 18th-century classical Turkish literature artists İzzet Ali Paşa, Sünbülzâde Vehbî, Fıtnat Hanım, Koca Râgıb Paşa, Haşmet, Seyyid Vehbî, and Nedim were examined using qualitative research methods. The works under study were thematically investigated in terms of the metaphors used by the poets and the religious, historical, and social contexts of the couplets. The study reveals that the moral understanding of the period was shaped within the framework of moral values such as justice, patience, honesty, generosity, contentment, and helpfulness. It is observed that the poets of the period addressed these issues in accordance with the Islamic tradition, within a philosophical, symbolic, and aesthetic framework. Furthermore, considering that moral values are generally timeless and universal, the views, solutions, and interpretations regarding the moral understanding of the period will provide a different approach to some moral problems of today.

Keywords

Classical Turkish Poetry , Morality , Moral Understanding

References

• Kur’an-ı Kerim.
• Abdulbâki, M. F. (1984). El-Mu'cemu'l-Mufehres li El-fazi'l Kur'ani-l Kerim. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Akseki, A. H. (1972). İslam Dini İtikât, İbadet ve Ahlâk. Ankara: Başnur Matbaası.
• Azimli, M. (2021). İslam Medeniyeti Tarihi. Ankara: Bilay Yayınları. Çağrıcı, M. (1989). "Ahlâk", TDV İslâm
• Ansiklopedisi (Cilt 2). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Çağrıcı, M. (2001). "İtihza", TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 23). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Çağrıcı, M. (2009). "Sıdk", TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 37). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Çağrıcı, M. (2009). "Saygı", TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Çeçen, H. (1996). Fıtnat Hanım Hayatı, Sanatı ve Divanı. Malatya İnönü Üniversitesi: Doktora Tezi.
• Demirbağ, Ö. (1999). Koca Râgıb Paşa ve Dîvân-ı Râgıb. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi : Doktora Tezi.
• Develioğlu, F. (2023). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat Eski ve Yeni Harflerle. (Ö. Aslan, Dü.) İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Dikmen, H. (1991). Seyyid Vehbi ve Divanının Karşılaştırmalı Metni. Ankara Üniversitesi: Doktora Tezi.
• Duralı, Ş. T. (2013). Kutadgubilig Türkçenin Felsefe Bilim Sözlüğü. Dergâh Yayınları.
• El-Ensari, İ. M. (2005). Lisânu’l-Arab (Cilt 5). Lübnan: Dar Al-Kotob Al-ilmiyah.
• Güfta, H. (2002). Divan Şiirinde İlim ve İrfan Timsali Hz Ali. Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 8(24), 69-111.
• Gazâli, İ. (1102). İhyâu Ulûmi'd-dîn. (A. Serdaroğlu, Dü.) Bedir Yayınevi.
• Gazalî, İ. (1996). İslam Ahlakı. (Â. N. Karcıoğlu, Dü.) İstanbul: Sinan Yayınları.
• Hökelekli, H. (2006). "Hırs", İslam'da İnanç, İbadet ve Günlük Yaşayış Ansiklopesi. (P. D. Dönmez, Dü.) İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
• Hâcib, Y. H. (tarih yok). Kutadgu Bilig. (M. S. Kaçalin, Dü.) T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Haksever, H. İ. (2025). Divan Şiirinde Ahlâkî Değerler. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları.
• İnancık, H. (1993). Belgeler, "Adaletnâmeler" (Cilt 2/3,4). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Kalın, İ. (2022). Akıl ve Erdem Türkiye'nin Toplumsal Muhayyilesi. İstanbul: İnsan Yayınları.
• Kalın, İ. (2023). Barbar, Modern, Medeni -Medeniyet Üzerine Notlar-. İstanbul: İnsan Yayınları.
• Kanar, M. (2012). Arap Harfli Alfabetik Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.
• Karabulut, O. (1988). İslam Ahlakı ve Seleften Örnekler. Konya: Uysal Kitabevi.
• Karagöz, D. D. (2010). Dinî Kavramlar Sözlüğü. Anakara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Karaman, P. D. (2013). İslam Ahlakının Kaynakları. M. S. Saruhan içinde, İslam Ahlak Felsefesi ve Esasları. Ankara: Grafiker.
• Keskin, N. K. (2015). Eski Türk Edebiyatında Edebi Türler. Eski Türk Edebiyatına Giriş. içinde Ankara: Akçağ Yayınları.
• Koyuncu, N. (2007). İslam Hukukunda ve Osmanlı Uygulamasında Şûra. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 171-249.
• Levend, A. S. (1964). Ümmet Çağında Ahlâk Kitaplarımız. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten(11), 89-115.
• Mâlik, İ. (1996). Muvatta' (Cilt 4). (V. Akyüz, Dü.) İstanbul: Beyan Yayınları.
• Macit, M. (2017). Nedîm Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Mehmet, A. E.-z. (2018). Haşmet Dîvânı. (M. A. İ. Hakkı Aksoyak, Dü.) Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Nesâî, A. B. (2001). Sünen-i Nesâî (Cilt 4). Beyrut: Risale.
• Önal, R. (2008). Kur’an’da İmani ve Ahlaki Bir Tavır Olarak Sabır. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(2), 439-466.
• Paşa, İ. A. (2019). Dîvân-ı İzzet ve Nigâr-Nâme (Tezkire-i Nigâriyye). (F. S. Oğuz, Dü.) Ankara: Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Salâhî, M. (2019). Kâmûs-i Osmânî (Cilt 2). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
• Sami, Ş. (2015). Kamus-ı Türkî. (P. Yavuzarslan, Dü.) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Sarıçam, İ., & Erşahin, S. (2022). İslam Medeniyeti Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Saruhan, D. D. (2013). İslam Ahlak Esasları El Kitabı. Ankara: Grafiker.
• Sofuğlu, M. (1988). Sahîh-i Muslim ve Tercemesi (Cilt 1). İstanbul: İrfan Yayınevi.
• Toksarı, A. (2006). İslamda İnanç, İbadet ve Günlük Yaşayış Ansiklopesi (Cilt 2). (P. D. Dönmez, Dü.) İstanbul: Gerçek Hayat Yayınları.
• Topçu, N. (2020). Ahlâk. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Vehbî, S. (2011). Lutfiyye-i Vehbî. (G. T. Alıcı, Dü.) Kahramanmaraş: Ukde Kitaplığı.