Cessâs ve Kurtubî Tefsirlerinde Ceza Hukuku İle İlgili Ahkâm Ayetlerine Fıkhî Açıdan Mukayeseli Bir Bakış

Abstract

Bu makale, İslam ceza hukukuna dair ahkâm âyetlerinin fıkhî yönden analizini, Hanefî fakihi el-Cessâs’ın Ahkâmü’l-Kur’ân ve Mâlikî fakihi el-Kurtubî’nin el-Câmi‘li-ahkâmi’l-Kur’ân eserleri üzerinden mukayeseli bir şekilde incelemektedir. Çalışmanın amacı, iki farklı mezhep ve tefsir geleneğinin suçlar ve cezalara dair âyetleri nasıl yorumladığını fıkhî açıdan karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktır. Makale, özellikle zina, kazf (iftira), sirkat (hırsızlık), hırâbe (eşkıyalık) ve bağy (silahlı isyan) gibi Kur’an’da açıkça yer alan had suçlarına odaklanmakta; bunlara dair âyetlerin yorumlanış biçimlerini sistematik bir analizle ele almaktadır. Ayrıca makalede kısas (karşılık cezası), diyet (kan bedeli) ve tazir (hâkim takdirine dayalı ceza) gibi suç ve cezalarla ilgili âyetlerin yorumları da değerlendirilmektedir. Buna karşılık, hamr (içki içme) ve irtidat (dinden dönme) gibi doğrudan Kur’ân’da açık hükümlerle düzenlenmeyip daha çok dolaylı atıflar veya sünnet temelli uygulamalarla şekillenmiş suçlar kapsam dışı bırakılmıştır. Makale, Cessâs’ın Hanefî metodolojisi çerçevesinde aklî delilleri öne çıkaran normatif ve sistematik yaklaşımı ile Kurtubî’nin daha bağlamsal, hikmet merkezli ve mezhepler arası görüşlere açık tefsir yöntemini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Buna bağlı olarak bu çalışma aynı zamanda, söz konusu iki ahkâm tefsirinde yer alan ceza hukukuna dair âyetlerin tefsiri üzerinden, klasik ahkâm tefsiri geleneğinde ceza hukukunun nasıl yorumlandığına dair bir ipucu yakalamayı ve ahkâm âyetleri tefsirlerinde mezhepler arası yaklaşım farklarına nasıl ve ne derece yer verildiğini tespit etmeyi hedeflemektedir. Araştırmamız sonucunda ahkâm âyetlerine dair fıkhî görüşlerinde Cessâs’ın daha çok Hanefî mezhebinin katı bir temsilcisi gibi davrandığı, Kurtubî’nin ise her ne kadar genellikle mensubu olduğu Mâlikî mezhebinin görüşlerine yer verse de diğer mezheplerden de faydalandığı ve nispeten Cessâs’a göre bu konuda daha esnek davrandığı görülmektedir. Bu bağlamda Cessâs’ın, Hanefî mezhebini esas alarak yaptığı yorumlarda daha kuralcı ve normatif bir anlayışı esas aldığı görülürken; Kurtubî’nin yaklaşımının ise yoruma açık, daha esnek, sosyal ve ahlaki bağlama daha duyarlı bir çerçeve sunduğu tespit edilmiştir.

Keywords

• Fıkıh
• Ceza Hukuku
• Ahkâm Âyetleri
• el-Cessâs
• el-Kurtubî

A Comparative Jurisprudential Analysis of the Legal (Ahkām) Verses Related to Criminal Law in the Tafsirs of al-Jassas and al-Qurtubi

Abstract

This article examines the fiqh analysis of the verses concerning Islamic criminal law through a comparative study of the works Ahkâmü’l-Qur’an by the Hanafi jurist al-Jassas and al-Jami’li-ahkâmi’l-Qur’an by the Maliki jurist al-Qurtubi. The aim of this study is to present a comparative analysis from a jurisprudential perspective of how two different sects and exegetical traditions interpret verses concerning crimes and punishments. The article focuses on the hudud crimes explicitly mentioned in the Quran, such as adultery, slander, sirkat (theft), hirab (banditry) and baghy (armed rebellion), and systematically analyzes the interpretation of the verses related to them. Furthermore, the article also evaluates interpretations of verses related to crimes and punishments such as qisas (retaliatory punishment), diyah (blood money) and tazir (punishment based on the judge's discretion). In contrast, crimes such as hamr (drinking alcohol) and al-irtidat (apostasy), which are not directly regulated by explicit rulings in the Qur'an but are shaped more by indirect references or Sunnah-based practices, are excluded from the scope. The article compares Cessâs's normative and systematic approach, which emphasises rational arguments within the Hanafi methodology, with Kurtubî's more contextual, wisdom-centred and ecumenical approach to exegesis. Consequently, this study also aims to gain insight into how criminal law was interpreted in the classical tradition of ahkâm tafsir (legal exegesis) by examining the interpretation of verses related to criminal law in the two commentaries that analyse legal verses. It further seeks to determine how and to what extent differences in approach between schools of thought are addressed in ahkâm tafsir. Our research reveals that in his fiqh opinions regarding the verses of judgement, Cessâs behaved more like a strict representative of the Hanafi school of thought, whereas Kurtubî, although generally adhering to the views of the Maliki school to which he belonged, also drew upon other schools and was relatively more flexible on this matter than Cessâs. In this context, it is observed that Cessâs, in his interpretations based on the Hanafi school of thought, adopts a more rule-based and normative approach; whereas Kurtubî's approach offers a more flexible framework that is open to interpretation and more sensitive to the social and moral context.

Keywords

• Canon La
• Criminal Law
• Verses of judgement
• al-Jassas
• al-Qurtubi

References

1. Ak, A. (2020). İslam Kamu Hukuku. Üniversite Yayınları.
2. Aktan, H. (1989). “Âkıle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.2, TDV Yayınları, 248-249.
3. Aydın, M. (2023). Tanzimat dönemi Osmanlı Devleti’nde siyasi iktidar düzenine isyan (bağy) suçunun görünümü. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, 2, 35-70.
4. Altuntaş, H., & Şahin, M. (2009). Kur’ân-ı Kerîm meâli. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
5. Bardakoğlu, A. (1993). “Ceza”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.7, TDV Yayınları, 470-478.
6. Bardakoğlu, A. (1996). “Had”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.14, TDV Yayınları, 547-551.
7. Başoğlu, T. (2011). “Ta’zîr”. TDV İslam Ansiklopedisi, c.40, TDV Yayınları, 198-202.
8. Behnesî, A. F. (t.y.). Mevsûatü’l-cinâiyye fi’l-fıkhı’l-İslâmî. [Yayın yeri ve yayıncı belirtilmemiş].

9. Boynukalın, M. (2009). “Suç”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.37, TDV Yayınları, 453-457.
10. Cessâs, E. B. A. (1994). Âhkâmu’l-Kur’ân, (A. Şahin, Ed.). Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî. (Orijinal eser 1415 H.)
11. Çeker, O. (1988). İslam Hukukunda Çocuk. [Yayın yeri belirtilmemiş].
12. Çolak, A. (2023). İslam Ceza Hukuku. Hikmetevi Yayınları.
13. Damad, A. b. M. (1998). Mecmau’l-enhur. [Yayın yeri belirtilmemiş].
14. Derdîr, E. B. S. A. (t.y.). Şerhu’l-Kebîr ale’l-Muhtasar-ı Halîl. Dâru’l-Fikr. (Orijinal eser 1201/1786).
15. Desûkî, Ş. M. A. (t.y.). Hâşiyetü’d-Desûkî ale’ş-Şerhi’l-kebîr. Dâru’l-Fikr.
16. Ebû Dâvûd, S. b. E. (2009). Sünenü Ebî Dâvûd (Ş. el-Arnavut & M. K. K. Büleli, Ed.). Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye. (Orijinal eser 1430 H.)
17. İbn Âbidîn, M. E. (2003). el-İ‘tisâm (A. A. Abdülmevcûd & A. M. Muavvaz, Çev.). Dâru Âlemi’l-Kütüb.
18. İbn Mâce, M. b. Y. (2009). Sünenü İbn Mâce (Ş. el-Arnavut & A. Mürşid, Ed.). Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye. (Orijinal eser 1430 H.)
19. İbn Nüceym, Z. b. İ. (1993). el-Bahru’r-râik şerhu kenzi’d-dekâik. Dâru’l-Ma‘rife. (Orijinal eser 1413 H.)
20. İbn Rüşd, E. V. M. (1909). Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid. Matbaatu’l-Cemâliyye. (Orijinal eser 1329 H.)
21. İbnü’l-Arabî, E. B. M. (1967). Ahkâmu’l-Kur’ân. [Yayın yeri belirtilmemiş].
22. İbnü’l-Hümâm, K. (1898). Şerhu Fethi’l-Kadîr. [Yayın yeri belirtilmemiş]. (Orijinal eser 1316 H.)
23. Kal’acî, M. R., & Kuneybî, H. S. (1988). Mu‘cemu lugati’l-fukahâ. Dâru’n-Nefâis.
24. Karafî, Ş. A. b. İ. (1994). ez-Zahîre. Dâru’l-Garbi’l-İslâmî.
25. Kâsânî, A. E. B. (1974). Bedâiu’s-sanâi. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
26. Kurtubî, E. A. M. (1964). el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân (A. Berdûnî & İ. İtfeyyiş, Ed.). Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye. (Orijinal eser 1384 H.)
27. Mergınânî, B. E. A. (t.y.). el-Hidâye şerhu Bidâyetü’l-mübtedî. Dâru’l-Erkam.
28. Müslim, M. b. H. (1955). Sahîh-i Müslim (M. F. Abdulbâkî, Ed.). Matbaat-ü İsâ el-Bâbî el-Halebî. (Orijinal eser 1374 H.)
29. Özgür, M. (2022). Kısas ve Diyet Cezalarında Kadın ve Erkeğin Birbirine Denkliği. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9, (2), 808-832.
30. Ruʿaynî, E. A. M. (1992). Mevâhibu’l-celîl fî şerhi Muhtasari Halîl. Dâru’l-Fikr. (Orijinal eser 1412 H.)
31. Sahnûn, E. S. A. (1905). el-Müdevvenetü’l-Kübrâ. Matbaatu’s-Seâde. (Orijinal eser 1323 H.)
32. Semerkandî, E. B. (1994). Tuhfetu’l-fukahâ. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye. (Orijinal eser 1414 H.)
33. Serahsî, E. B. M. (1993). el-Mebsût. Dâru’l-Maʿrife. (Orijinal eser 1414 H.)
34. Şâtıbî, E. İ. İ. (2008). el-İ‘tisâm. Mektebetu’t-Tevhîd.
35. Tekin, A. (2020). İslam ceza hukukunda tâbî, tekmîlî ve ta’zîr nitelikli manevî ceza türleri. Amasya İlahiyat Dergisi, 14, 99-139.
36. Udeh, A. (1994). et-Teşrîu’l-cinâî’l-İslâmî. [Yayın yeri belirtilmemiş]. (Orijinal eser 1415 H.)
37. Udeh, A. (2012). Mukayeseli İslam Ceza Hukuku (A. Şafak, Çev.). [Yayın yeri belirtilmemiş].
38. Yaşar, Y. (2012). İslam ceza hukuku: Hükümlerin yürürlüğü. Sistem Ofset Yayıncılık.
39. Zeydân, A. (2014). Ahkâmu’z-zimmiyyîn ve’l-müsteminîn fî dâri’l-İslam. Müessesetü’r-Risâle.
40. Zeylaî, F. O. (1896). Tebyînu’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik. el-Matbaatu’l-Kübra’l-Emîriyye. (Orijinal eser 1314 H.)