HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI

Ziyafet Jeferov

doi:10.58640/asyar.1271853

HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI

Abstract

19. yüzyılda Güney Kafkasya ve Türkistan, Çarlık Rusya tarafından işgal edildiğinde Hazar Denizi, Çarlık ve Kaçar Türk Devleti (İran) ile sınır oluşturmuştur. Ruslar, iki savaşın ardından Kaçar Devleti ile yaptığı Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) antlaşmalarıyla Güney Kafkasya’yı kendi topraklarına katmış ve Hazar’ı Rus gölü haline getirmiştir. Hazar bölgesinin jeostratejik ve enerji açısından önemi, 19. yüzyılın sonlarına doğru, emperyalist devletlerin paylaşım ve sömürgeci politikalarının hız kazanmasıyla artmıştır. Bolşevik Devrimi sonrası kurulan SSCB döneminde de Rusya Hazar’da egemen güç olmasına rağmen, Çarlık dönemindeki İran için Hazar’daki bazı kısıtlamalar kaldırılmıştır. Sovyetler Birliği’nin çöküşüne kadar İran ile ortak kullanımda olan Hazar’ın statüsü, SSCB'den ayrılan Türk Cumhuriyetleri’nin hidrokarbon rezervlerini küresel piyasaya çıkarmak amacıyla Batılı şirketlerle yaptığı anlaşmalarla ciddi tartışmalarla gündeme gelmiştir. Ancak, denizin hukuki statüsüne ilişkin sorunlar uzun yıllardı çözülmez durumdaydı ve sorunun hukuki statüsüne ilişkin düğümlenme, kıyıdaş devletlerin statüye ilişkin yaklaşım ve sundukları paylaşım ilkelerinin yanı sıra politik nedenlerden kaynaklanmaktaydı. Sonuç olarak, beş Hazar devlet lideri, 12 Ağustos 2018'de Kazakistan’ın Aktau şehrinde Hazar Denizi'nin hukuki statüsünü belirleyen 24 maddelik Konvansiyonu imzalayarak, statüyle ilgili tartışmaları sona erdirdi.

Keywords

References

Aliyev, N. (2018). 1918-1920 Yıllarda Azerbaycan Hükümetinin Faaliyetinde Harbi Deniz Aspektleri. Bakü: AFpoliqraf.
Azerbaycan Respublikası Konstistusiyası. President.az: https://president.az/azerbaijan/constitution (05, 2020).
Begi, M. A. (1386). Derya-yi Hazar ve Godretha-yi Bozorg: Emperyalizm-i Britanya. Tahran: Merkez-i Esnad ve Tarih-i Diplomasi.
Çelebi, E. (1314). Evliya Çelebi Seyahatnamesi-2. Nşr., Ahmet Cevdet. İkdam Matbaası.
Demirçi, L. M. (1386-1387). “Negah-i İrani be Seyr-i Tahavvulat-ı Rejim-i Hukuki-i Derya-i Hazar”. Du Feslname-i Mutaliat-ı Avrasiya-i Merkezi. (1), 21-46.
Dunsterville, L. Hatırat-ı General Dunsterville-Serkubger-i Cengel. Haz., Ali Dehbaşi. Çev., Hüseyin Ensari. Tahran: Ketab-i Ferzan.
D. Mirheydar, S. S. (1380). “Jeopolitik-i Derya-yi Hazar”. Motaleat-ı Asya-yı Merkezi ve Kafkas. (35).
Gasımlı, M. (2015). Azerbaycan Respuklikası’nın Harici Siyaseti (1991-2003) I. Hisse. Bakü: Mütercim.

Gasımov, A. (2004). Hazar Denizi Planktonunun Ekologiyası. Bakü: Adiloğlu Neşriyatı.
Gökçe, M. (2017). Türkiye’nin Hazar Enerji Kaynakları Politikaları Üzerine Bir Değerlendirme, Türk Tarihine Dair Yazılar-II. Ed., E. Erdoğan. Ankara: Gece Kitaplığı.
Hacızade, E. (2018). Dünya İktisadiyatı ve Azerbaycan. Bakü: Letterpress Neşriyyat Evi.
Hafezneya, M. (1398). “Tebyin-i Nagş-i Avamel-i Jeopolitiki ber İstikrar-ı Rejim-i Hukuki-i Derya-yi Hazar”.
Faslname-i Jeopolitik, Sal-ı Panzdahom. (1).
Harunoğulları, M. (2016). Jeopolitik Rekabet Alanı: Hazar Havzası ve Türkiye, TÜCAUM Uluslararası Coğrafya Sempozyumu, Ankara.
Hasanov, A. (2016). Hazar Karadeniz Havzası ve Cenubi Kafkasın Geoiqtisadiyatı: Azerbaycan’ın Enerji Siyaseti. Bakü: Zerdabi LTD, MMC.
Hazar Denizinin Hukuki Statusu Hakkında Konvensiya. e-qanun.gov.az: http://e-qanun.gov.az/framework/41551 (06, 2020).
İtimadussaltana, M. H. (1367e). Meratul Beldan 2-3. Haz., Abdül Hüseyin Nevai & Mirahşim Muheddis. Tahran: Müessese-i İntişarat ve Çap-i Daneşgah-ı Tehran.
Meherremov, A. (2007). Hazar Denizinde Etraf Muhitin Muhafazası ve Bioresursların İdare Edilmesi Sahasında Emektaşlığın Beynelhalk-Hukuki Problemleri. Çaşıoğlu Neşriyatı.
Mosley, L. (1365). Neft, Siyaset ve Kudeta Der Havermiyane. Çev., Muhammed Refi Mehrabadi. Hame Yayınları.
Nesibov, E. (2006). ABŞ ve Türkiye’nin Kafkaz Geosiyasi Regionunda Strateji Marakları ve Azerbaycan Respublikası. Çırak Neşriyatı.
Oğan, S. (2001). “Hazar’da Tehlikeli Oyunlar: Statü Sorunu, Paylaşılamayan Kaynaklar ve Silahlanma Yarışı”. 7 (2).
Seyidov, E. (2009). Haydar Aliyev ve Azerbaycan Respublikası'nın Konstitusiyası (Ali Mektepler İçin Ders Vesaiti). Bakü: UniPrint.
Yadigarov, T. (2018). Azerbaycan İktisadiyatında Deniz Nakliyatı: Problemeler ve Perspektifler. Bakü: Avropa Neşriyatı.
Yengejeh, J. M. (1380). “Rejim Hukuki-i Derya-yi Hazar: Didgahha-yi İran”. Motaleat-ı Asya-yı Merkezi ve Kafkas. (35).
www.azertag.az:https://azertag.az/xeber/Xezer_denizinin_huquqi_statusu_haqqinda_Konvensiyanin_imzalanmasi_regionumuz_ve_olkemiz_uchun_muhum_addimdir-1186806 (20 Haziran, 2020).
www.gsaz.az: https://gsaz.az/articles/view/105/Xazar-danizinin-umumi-saciyyasi (22 Ocak, 2023).
www.socar.az: https://socar.az/az/page/sahdeniz (18 Ocak, 2023).
www.tpao.gov.tr: https://www.tpao.gov.tr/azerbaycan (18 Ocak, 2023).

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

-

Journal Section

Research Article

Authors

Ziyafet Jeferov ^*
0000-0002-5312-3683
Türkiye

Publication Date

September 24, 2023

Submission Date

March 27, 2023

Acceptance Date

September 2, 2023

Published in Issue

Year 2023 Volume: 7 Number: 1

DOI

https://doi.org/10.58640/asyar.1271853

IZ

https://izlik.org/JA47EW99FJ

Cite

RIS / Bibtex

APA

Jeferov, Z. (2023). HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 81-102. https://doi.org/10.58640/asyar.1271853

AMA

1.Jeferov Z. HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 2023;7(1):81-102. doi:10.58640/asyar.1271853

Chicago

Jeferov, Ziyafet. 2023. “HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI”. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 7 (1): 81-102. https://doi.org/10.58640/asyar.1271853.

EndNote

Jeferov Z (September 1, 2023) HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 7 1 81–102.

IEEE

[1]Z. Jeferov, “HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI”, Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 7, no. 1, pp. 81–102, Sept. 2023, doi: 10.58640/asyar.1271853.

ISNAD

Jeferov, Ziyafet. “HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI”. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 7/1 (September 1, 2023): 81-102. https://doi.org/10.58640/asyar.1271853.

JAMA

1.Jeferov Z. HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 2023;7:81–102.

MLA

Jeferov, Ziyafet. “HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI”. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 7, no. 1, Sept. 2023, pp. 81-102, doi:10.58640/asyar.1271853.

Vancouver

1.Ziyafet Jeferov. HAZAR DENİZİ’NDE REKABET VE HUKUKİ STATÜ TARTIŞMALARININ TARİHSEL ARKA PLANI. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 2023 Sep. 1;7(1):81-102. doi:10.58640/asyar.1271853

Cited By

Hazar Denizi’nin Enerji Kaynakları ve Bölgesel Enerji Güvenliği Üzerindeki Etkileri

International Journal of Volga - Ural and Turkestan Studies

https://doi.org/10.59305/ijvuts.1845048