CEDİTÇİLİK HAREKETİ EKSENİNDE TÜRK DÜNYASINDA İSTİŞARE VE İŞ BİRLİĞİ YILLARI: XX. YÜZYILDAN GÜNÜMÜZE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Türklerin milattan önceki asırlardan itibaren güçlü bir millî bilinç taşıdıkları tarihî kayıtlar aracılığıyla tespit edilen bir olgu olarak kabul görmüştür. Avrasya coğrafyasına yayılan Türk boyları ve siyasî teşekkülleri, geniş bir zaman dilimine ulaşan ve mekâna yayılan tarihleri ile kurumsal varlıklarını sergilemişlerdir. Söz konusu yayılım sonucu gerek farklı çevresel koşullar içerisinde bulunmaları gerekse farklı etnik zümreler ve inanç sistemleriyle etkileşim içerisine girmeleri ile jeopolitik konumlarının belirleyiciliği gibi zorlayıcı dinamikler birtakım konularda (idarî teamüller, ekonomik faaliyetler, dinî pratikler gibi) homojen bir yapı görünümünde kalmalarına engel teşkil etmiştir. Tarihî varoluş düzleminde Türk kültür havzası, kendisini var eden özgün değerlerini koruma kararlılığını göstermiştir. Bahsi geçen bu özgün değerler sistemi, kültürel yapının parçalanmasını engelleyerek tarihî bir süreklilik ve bütünlük arz etmesini sağlamıştır. Türk medeniyetinin, uzun soluklu tarihî zaman diliminde tekil ve izole edilmiş tezahürler olmaktan çıkararak bütünleşik bir sistem ve daimî bir süreç formunda varlık gösterdiğine işaret eden evrelerden biri ceditçilik dönemi olmuştur. Bu dönemde cereyan eden gelişmeler devamında şekillenen fikrî dönüşüm ile Türk Dünyasının modernleşme girişimleri yolunda ortak fikir geliştirme ve kurumsal iş birliği arayışları yaşanmıştır. Yine söz konusu dönemde meydana getirilen istişarî platformların ve iş birliği girişimlerinin ortak bir zemin çerçevesinde modernleşme söylemi, kendi kültürel kodlarına dayanan öze dönüş yaklaşımı doğrultusunda, millî bağımsızlıklarını siyasî ve kültürel bir zorunluluk olarak hedeflemiştir. Ceditçilik hareketinin etkileri ve bu hareket ekseninde gerçekleştirilen reformlar Türk Dünyasının bölgesel iş birliği dinamikleri ve uluslararası siyasetinde güncelliğini koruyan özel bir fikrî miras ve ortak kimlik hafızasını nesillere aktarmıştır. Ceditçiliğin XX. yüzyılın başlarında filizlenen “dilde, fikirde, işte birlik” ideali, Türk Cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanmasıyla sistemli bir şekilde yeniden gündeme gelmiştir. Söz konusu ideal, 1991 sonrası oluşan yeni siyasî konjonktürde Türk Cumhuriyetleri için bir kimlik referansı işlevi görmüştür. Ceditçilik düşüncesi ile kurulan bağ sadece geçmişe bir atıf değil aynı zamanda Türk Dünyasının küresel sistemde kurduğu yeni münasebetlerin zeminini oluşturmuştur. Bu çalışmada, Türk medeniyetinin modernizasyonunun yeniden kavramsallaştırıldığı ceditçilik dönemi esas alınarak Türk Dünyasındaki istişare kültürü ve iş birliği arayışları üzerindeki belirleyici rolünün analiz edilmesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ceditçilik
• Türk Dünyası
• İstişare
• İşbirliği
• Dayanışma
• Millî uyanış

YEARS OF CONSULTATION AND COOPERATION IN THE TURKIC WORLD ON THE AXIS OF THE JADIDISM MOVEMENT: AN ASSESSMENT FROM THE 20th CENTURY TO THE PRESENT

Öz

The strong sense of national consciousness possessed by the Turks since the centuries preceding the common era has been established as a fact through historical records. The Turkic tribes and political entities that spread across the Eurasian geography demonstrated their institutional existence throughout a vast expanse of time and space. As a result of this expansion, demanding dynamics—such as their existence within varying environmental conditions, interaction with diverse ethnic groups and belief systems, and the determinant nature of their geopolitic allocation—prevented them from remaining homogeneous in certain areas (such as administrative practices, economic activities, and religious traditions). On the plane of historical existence, the Turkish cultural sphere has demonstrated a determination to preserve the unique values that constitute its essence. This aforementioned system of values has prevented the fragmentation of the cultural structure, ensuring that it maintains historical continuity and integrity. One of the periods indicating that Turkic civilization evolved from singular and isolated manifestations in the historical timeline into an integrated system and a continuous process was the jadidism era. The developments that unfolded during this period led to a pursuit of shared intellectual development and institutional cooperation on the path toward the modernization efforts of the Turkic World, fueled by the intellectual transformation that subsequently took shape. Furthermore, the modernizing discourse emerging from the consultative platforms and cooperation initiatives established during this era, within a framework of shared understanding, targeted national independence as a political and cultural imperative, based on the return to the self approach rooted in their own cultural codes. The impacts of the jadidist movement and the reforms realized within its framework have transmitted a special intellectual legacy and collective identity memory which maintains its currency in the regional cooperation dynamics and international politics of the Turkic World to successive generations. The ideal of “unity in language, thought, and action”, which flourished at the beginning of the 20th century, resurfaced systematically following the independence of the Turkic Republics. This ideal has functioned as a reference for identity for the Turkic Republics within the new political conjuncture that emerged post-1991. The bond established with Jadidist thought is not merely a reference to the past, but also constitutes the foundation for the new relations established by the Turkic World within the global system. This study aims to analyze the decisive role of the Jadidist period—during which the modernization of Turkic civilization was reconceptualized—on the culture of consultation and the pursuit of cooperation in the Turkic World.

Anahtar Kelimeler

• Jadidism
• Turkic World
• Consultation
• Cooperation
• Solidarity
• National awakening

Kaynakça

1. Ahmad, Ayaz, Sana Hussan, Syed Ali Shah. “Russification of Muslim Central Asia: An Overview of Language, Culture and Society”, Global Regional Review (GRR), Vol. 2, No. I, 2017, p. 70-85.
2. Akyol, Taha. “Cedîdcilik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 7, İstanbul, 1993, ss. 211-213.
3. Âlem-i Nisvân, Tanıtım Sayısı, Bahçesaray,1905.
4. Andican, A. Ahat. Osmanlı’dan Günümüze Türkiye ve Orta Asya, Doğan Kitap, İstanbul, 2009.
5. Andican, A. Ahat. Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi, Ötüken, İstanbul, 2020.
6. Bennigsen, Alexander. “Sovyet Müslümanları ve İslam Dünyası”, Stratejik Açıdan Sovyet Müslümanları ve Diğer Azınlıklar, Ed. S. Ender Wimbush, (çev: Yuluğ Tekin Kurat), Yeni Forum Yayınları, Ankara, 1988, ss. 303-328.
7. Bennigsen, Alexsandre Chantal Lemercier-Quelquejay. La Presse Et Le Mouvement National Chez Les Musulmans De Russie Avant 1920, Mouton et Co, Paris,1964.
8. Buran, Ahmet. Kurşunlanan Türkoloji, Manas Yayıncılık, Elazığ, 2007.

9. Campbell, Elena I. The Muslim Question and Russian Imperial Governances, İndiana University Press, Bloomington, 2015.
10. Devlet, Nadir. Rusya Türklerinin Millî Mücadele Tarihi, TTK Basımevi, Ankara, 1999.
11. Devlet, Nadir. Millet İle Sovyet Arasında-1917 Ekim Devriminde Rusya Türklerinin Varoluş Mücadelesi, Başlık Yayın Grubu, İstanbul, 2011.
12. Devlet, Nadir. İsmail Gaspıralı Unutturulan Türkçü, İslamcı, Modernist, Başlık Yayın Grubu, İstanbul, 2011.
13. Donuk, Abdülkadir. “Basmacı Hareketi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C.5, İstanbul, 1992, ss. 107-108.
14. Ekinci, Yusuf. Gaspıralı İsmail, Ocak Yayınları Ankara, 1997.
15. Hablemitoğlu, Necip. Çarlık Rusyası’nda Türk Kongreleri (1905-1917), Toplumsal Dönüşüm Yayınları, İstanbul, 2004.
16. Hablemitoğlu, Necip. Gaspıralı İsmail, Bir Harf Yayınları, İstanbul, 2006.
17. Hayit, Baymirza. Sovyetlerde Türklüğün ve İslâm’ın Bazı Meseleleri, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul, 2000.
18. Hayit, Baymirza. Basmacılar – Türkistan Millî Mücadele Tarihi (1917-1934), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1997.
19. İdare. “Bir Niçe Söz”, Süyümbike, № 1, 1913, ss. 1-2.
20. İnalcık, Halil. Yeni Vesikalara Göre Kırım Hanlığının Osmanlı Tâbiliğine Girmesi ve Ahidnâme Meselesi, 30 Sayılı Belleten’den Ayrı Basım, TTK, Ankara, 1944.
21. Kamalov, İlyas. Rusya’nın Orta Asya Politikaları, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, Ankara, 2011.
22. Keller, Shoshana. Mekke’ye Değil Moskova’ya-Orta Asya’da İslam Karşıtı Sovyet Seferberliği 1917-1941, (çev: Ammar Kılıç), Selenge, İstanbul, 2022.
23. Khalid, Adeeb. “Printing, Publishing, and Reform in Tsarist Central Asia”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 26, № 2, 1994, ss. 187-200.
24. Kırımal, Edige. Özellikle 1917-1918 Yıllarında Kırım Türklerinin Millî Mücadelesi, (çev: Erol Uğur), Ötüken, İstanbul, 2023.
25. Kırımer, Cafer Seydahmet. Rus Tarihinin İnkılâba, Bolşevizme ve Cihan İnkılâbına Sürüklenmesi, Pulhan Matbaası, İstanbul, 1948.
26. Kırımer, Cafer Seydahmet. Rus Yayılmacılığının Tarihî Kökenleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1997.
27. Kırımlı, Hakan. “Gaspıralı, İsmâil Bey”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul, 1996, ss. 392-395.
28. Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar, TTK, Ankara, 1987.
29. Kâsımov, Begali. “Ceditçilik (Bazı Mülâhazalar)”, Gazi Türkiyat, S. 6, Akt. Veli Savaş Yelok, 2010, ss. 335-361.
30. Kushmuratov, Shavkat (Rahmetullah Danyar). Türkistan’da Ceditçilik ve Mahmud Hoca Behbudî, Bengü Yayınları, Ankara, 2021.
31. Matuszewski, Daniel C. “İmparatorluk, Uluslar, Sınırlar ‘Sovyet Kazançları ve Kayıpları’”, Stratejik Açıdan Sovyet Müslümanları ve Diğer Azınlıklar, Ed. S. Enders Wimbush, (çev: Yuluğ Tekin Kurat), Yeni Forum Yayınları, Ankara, 1988.
32. Mirzayeva, Lutfiya, Dilnoza Jamolova, Asadullo Hasanov, Daler Mirzayev, Abduvali Yo’ldoshev. Turkistan Jadidlari va Huquqiy Madaniyat, Fan Nashriyoti, Toshkent, 2025.
33. Nəsibzadə, Nəsib. “Sovyet Siyasətinde Bakü Türkoloji Kurultayının Yeri (Tebliğin Başlıca Tezləri)”, 1926 Bakû Türkoloji Kongresinin 70. Yıldönümü Toplantısı Bildirileri, TDK Yayınları, Ankara, 2024, ss. 97-100.
34. Orkun, Hüseyin Namık. Yeryüzünde Türkler, Bilge Karınca, İstanbul, 2011.
35. Öner, Mustafa. “I. Bakû Türkoloji Kongresinde İdil-Ural Türkleri”,1926 Bakû Türkoloji Kongresinin 70. Yıldönümü Toplantısı Bildirileri, TDK Yayınları, Ankara, 2024, ss. 13-25.
36. Qosımov, Begali. “Ceditçilik (Yenilikçilik)”, Türk Dilleri Araştırmaları, S. 34.2 (Doğumunun 60. Yılında Yong-Sŏng Li Armağanı), Akt. Aziz Merhan, 2024, ss. 287-297.
37. Swietochowski, Tadeusz. Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı 1905-1920, (çev: Nuray Mert), Bağlam Yayınları, İstanbul, 1988.
38. Taymas, Abdullah Battal. Kazan Türkleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1966.
39. Tuna, Mustafa Özgür. “Gaspıralı İlminskiy’e Karşı: Rusya İmparatorluğu’nun Müslümanları İçin İki Kimlik Projesi”, İsmail Bey Gaspıralı İçin, Ed. H. Kırımlı, Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezi Yayınları, Ankara, 2004, ss. 141-171.
40. Tekne, Kamelya. “Âlem-i Nisvân Mecmuası Üzerine Bir İnceleme”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 44, İstanbul, 2020, ss. 307-332.
41. Tekne, Kamelya. V. Yelagin’e Göre İnkılâp Yıllarında Kırım Tatarlarının Millî Hayâlleri, Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2021.
42. Tekne, Kamelya. “Şefika Gaspıralı”, Türk Dünyası Ansiklopedisi, https://turkdunyasiansiklopedisi. gov.tr/detay/948/%C5%9Eefika-Gasp%C4%B1ral%C4%B1, Erişim:10.04.2025.
43. Tekne, Kamelya. “Ceditçilik Dönemi Kadın Süreli Yayınlarında Modernleşme Meselesi (“Âlem-i Nisvân”, “Işık”, “Süyümbike”)”, Türk Dünyası Modernleşmesi III: Türk Dünyasında Ceditçilik Sempozyumu Bildiri Kitabı, Ed. İbrahim Arıkan, Marufjan Yuldashev, Yılmaz Özkaya, Berk Can Gümüş, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir, 2025, ss. 311-325.
44. Tietze, Andreas. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı, C. I, Simurg Yayınları, İstanbul, 2002.
45. Topsakal, İlyas, Alperen Kürşad Zengin. “Türk Devletleri Teşkilatı: Siyasi, Ekonomik ve Kültürel Çıktılar”, Kriter Dergi, https://kriterdergi.com/dis-politika/turk-devletleriteskilati-siyasi-ekonomik-ve-kulturel-ciktilar, 2021, Erişim: 06.03.2026.
46. Türkoğlu, İsmail. “Müslüman Kongreleri”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul, 2006, ss. 96-98.
47. Yorulmaz, Osman. “Alaş Orda Hareketi”, Belleten, S. 289, C. 80, 2016, ss. 939-976. https://www.turkicstates.org/tr, Erişim: 11.12.2025.