20. YÜZYILIN BAŞLARINDA AFGANİSTAN’DA ÇALIŞAN TÜRK UZMANLARI VE ÜLKENİN MODERNLEŞME SÜRECİNDEKİ ETKİLERİ

Öz

Afganistan, 20. yüzyılın başlarında, özellikle 1901–1919 yılları arasında Emir Habibullah Han döneminde, modernleşme yönünde önemli adımlara sahne olmuştur. Bu dönemde modern eğitim, modern askerî talimler, modern tarzda hastane kurulması, kitap ve gazetelerin basımı ve yayımı, bilimsel eserlerin tercümesi ve bazı üretim fabrikalarının açılması gibi alanlarda dikkate değer faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte yabancı uzmanlar arasında en etkili rolü Osmanlı Türk uzmanları üstlenmiştir. Modern askerî eğitim, modern bilimler, tıp, mühendislik ve sanat alanlarında uzmanlaşmış bir grup Türk, Afganistan’a davet edilmiş ve kendi meslek ve uzmanlık alanlarına uygun olarak yeni kurulan askerî ve sivil kurumlarda görev yapmıştır. Onların çabalarıyla çok sayıda bilimsel metin Türkçe’den Farsça’ya tercüme edilmiş ve yeni kurulan okullarda okutulmuştur. Bu uzmanların varlığı, Afganistan’ın modernleşme sürecinde Osmanlı modernleşmesini bir model olarak benimsemesine katkıda bulunmuştur. Ayrıca onların faaliyetleri neticesinde Afgan halkı ve aydın kesim arasında Osmanlı Devleti’ne duyulan yakınlık ve destek hissi belirgin şekilde artmıştır. Bu çalışmada, söz konusu Osmanlı Türk uzmanlarının Afganistan’a geliş süreçleri, görevleri, yaptıkları çalışmalar ve uzmanlık alanları incelenmiştir. Bununla birlikte, çalışmalarının Afganistan’ın modernleşme süreci üzerindeki etkileri ve ülkenin modernleşme tarihindeki önemi de mümkün olduğunca analiz edilmiştir. Araştırma, resmî ve birinci el kaynaklara dayanmakta olup, dönemin resmî gazeteleri, hatırat kitapları ve Afganistan tarihine dair araştırmacıların eserleri esas alınmıştır. Çalışmada kullanılan kaynakların çoğu Farsça olmakla birlikte, bazı Osmanlıca ve modern Türkçe kaynaklara da başvurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Afganistan
• Osmanlı
• Türk
• Modernleşme

TURKISH EXPERTS WORKING IN AFGHANISTAN IN THE EARLY 20th CENTURY AND THEIR INFLUENCE ON THE COUNTRY’S MODERNIZATION PROCESS

Öz

At the beginning of the 20th century, particularly during the reign of Amir Habibullah Khan (1901–1919), Afghanistan witnessed significant steps toward modernization. In this period, notable developments took place in areas such as modern education, modern military training, the establishment of hospitals in a modern style, the printing and publication of books and newspapers, the translation of scientific works, and the opening of several production factories. Among the foreign specialists involved in this process, Ottoman Turkish experts played the most influential role. A group of Turks specialized in modern military education, modern sciences, medicine, engineering, and the arts were invited to Afghanistan and appointed to various newly established military and civilian institutions in accordance with their professional backgrounds and areas of expertise. Through their efforts, numerous scientific texts were translated from Turkish into Persian and taught in the newly established schools. Their presence contributed to Afghanistan’s adoption of Ottoman modernization as a model. Moreover, as a result of their activities, feelings of affinity and support toward the Ottoman Empire noticeably increased among the Afghan public and the intellectual class. This study examines the arrival of these Ottoman Turkish experts in Afghanistan, their duties, the work they carried out, and their respective fields of specialization. Additionally, it analyzes, as far as possible, the impact of their activities on Afghanistan’s modernization process and their importance in the country’s modernization history. The research is based on official and primary sources, including the official newspapers of the period, memoirs, and works by researchers on Afghan history. While most of the sources used are in Persian, several Ottoman Turkish and modern Turkish sources have also been consulted.

Anahtar Kelimeler

• Afghanistan
• Ottoman Empire
• Turks
• Modernization

Kaynakça

1. Adamec, Ludwing. Revabit-i Harici-i Afganistan. Peşâver, 1377 hş.
2. Ahang, Muhammed Kazim. Tarih-i Vesail-i İrtibat-i Cemi der Afganistan. Erik Kütübhanesi, 1380 hş.
3. Alimi, Ahmad Vali. “Şekilgiri-i Maarif-i Asri der Afganistan”. Journal of Social Sciences - Kabul University 6, sy 4 (2025): 199-210. https://doi.org/10.62810/jss.v6i4.111.
4. Aybek, Zafer Hassan. Afganistan az Habibullah ta Muhammed Haşim Han. Meyvand Yayınları, 2003.
5. Emîr Abdürrahmân Han. Tâcu’t-Tevârîh. Sebâ Kütüphânesi, 1979.
6. Farhang, Muhammed Sidik. Afganistan der Penc Karn-i Ahir. Kabil, 1373 hş.
7. Faruh, Mehdi. Kırsinişinan-i Kabil. Merkez-i Pojohuşgah-i Farhangi, 1370 hş.
8. Ferhadi, Revan. Makalat-i Mahmut Tarzî. Behiki Yayınları, 1355 hş.

9. Grigoryan, Vartan. Zuhûr-i Afganistân-i Nevvîn. Şerîʿatî Afganistânî, Muḥammed İbrâhîm, 1388 hş.
10. Gubar, Gulam Muhammed. Afganistan der Mesir-i Tarih. İnkilap Yayınları, 1368 hş.
11. Jamal, Zıauddin. “Habibullah Han`ın Modernleşme Çabaları Üzerinde Türklerin Etkisi 1901-1919”. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2019.
12. Mehmet Fazlı, Kenan Karabulut ve Mehmet Fazlı. Afganistan’da bir jöntürk: Mısır sürgününden Afgan reformuna. 1. baskı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 1261. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007.
13. O’Sullivan, Michael B. “‘The Little Brother of the Ottoman State’: Ottoman Technocrats in Kabul and Afghanistan’s Development in the Ottoman Imagination, 1908–23”. Modern Asian Studies 50, sy 6 (2016): 1846-87. https://doi.org/10.1017/S0026749X15000244.
14. Özmen, Süleyman ve Maḥmūd Ṭarzī. Afgan aydınlanmasının mimarı Serdar Mahmud Tarzî Han ve anıları. 1. basım. Türkiye İş Bankası kültür yayınları Genel yayın$l2805 Anı. Türkiye İş Bankası, 2013.
15. Muhammed Nazif. Serf-i Türkî (Dârü’s-Saltana-i Kâbil: Matba‘a-i Mubâreke-i İnâyat, 1336 H.
16. Diyanet, Ali Akbar. “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye”, Mutaliat-i Osmani, İran, جمعیت علمیه , 2020 عثمانیه – مطالعات عثمانی (ottomanstds.com).
17. Mehrin, Nasir. “General el-Seyid Mahmud Sami”, kabulnath, 7 (154), 16. 10. 2011. https://www.kabulnath.de/Salae_Haftom/Shoumare_154/ustad%20nasir%20mehrin-general%20samee.html Erişim: 20.11.2025
18. Musevî, Cevât. “Amelkerd-i Siyasi-Nizâmî-i Ahmet Şâh Ebdâlî”. Tarih-i İslâm Dergisi, 5(17), Bahar 1394 hş. ss. 137.
19. Halkîn, N. Tecavüz-i Britanya ber Afganistan. Moskova, 1959.
20. Mîbahzâde, Mehmed Bakîr. Tarih-i Siyasi Muhteser-i Afganistan. Kâbil: Aftâb Araştırma Merkezi Yayınları.1388 hş.
21. Habîbî, Abdul Hay. Tarih-i Muhteser-i Afganistan. Kâbil. 1346 hş.
22. Sarcen, Muhammed Azim Han. Serrişte-i İslamiye-i Rum, Kabil: Matbuaa-i Darülsaltane-i Kabil, 1887.
23. Tayyar, Kale-i Sultaniyeli İbrahimi Ali, “Alem-i İslam – Afganlılar – Osmanlılar ve Emir Habibullah Mehmet Han”, Cemiyet-i İlmiye-i İslamiye, cilt: VI, sayı: 144, 9 Kanunusani 1327, s. 2583.
24. “Afganistan’a Muallim Sıfatıyla Gidecek Zabitan”, Sırat-ı Müstakim, cilt: 3, sayı 62, 29 Teşrinievvel 1325, s. 160
25. Alem-i İslamiyet: İran, Natal, Hindistan, Afganistan, Fas”, Cemiyet-i İlmiye-i İslamiye, cilt: 1, sayı: 15, 29 Kanun-i evvel 1324, s. 244.
26. Sirac’ül Ahbar, 1. yıl, sayı: 6, 1 Muharremü’l-Haram 1330 h..
27. Yazıcı, Orhan. “Jön Türklerin Afganistan’daki Yansıması: Cevanan-i Afgan ve Meşrutiyet Talepleri”, İttihatçılar ve İttihatçılık Sempozyumu, 25 Kasım 2014 Ankara.
28. Troytskili Ahmed Taceddin. “Ahval-i Umumiyye-i İslamiyye ve İstikbal-i İslam – 6: Afganistan”, Sırat-ı Müstakim, cilt: 3, sayı: 77, 11 Şubat 1325, s. 397 – 399.
29. SALT Research, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/26133, Erişim tarih: 20 Kasım 2025
30. Rasuli, Sima. Afganistan der Devran-i Habibullah Han, Kabil. 1390 hş.
31. Tevfik, “Afganistan Müslümanları: Emir Habibullah Han’ın ulviyeti ve Afganistan’da asar-ı tekamül ve terakki”, Sebilü’r-Reşad, cilt: I-VIII, sayı: 17 – 199, 14 Haziran 1328.
32. Siracü’l-Ahbar, 1 Rebiyülevvel 1333 h. 4 (10).
33. Somel, Selçuk Akşın. Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839 – 1908), İstanbul, İletişim Yayınları, 2017.
34. Ahang, Muhammet Kazim. Tarih-i Vesail-i İrtibat-i Cemi der Afganistan, Peşaver: Erik Kütüphanesi. 1380 hş.
35. Tayyar, Kale-i Sultaniyeli İbrahimi Ali, “Alem-i İslam – Afganlılar – Osmanlılar ve Emir Habibullah Mehmet Han”, Cemiyet-i İlmiye-i İslamiye, cilt: VI, sayı: 144, 9 Kanunusani 1327.
36. Siracü’l-Ahbar. “Suret-i Nutuk-i Hümayun-i”, 1(5), 15 Zilhicce 1329 h. ss. 1-4.
37. Siracü’l-Ahbar. “Devleteyn Aliyeteyn-i Osmaniye ve Afganiye”, 1(21) 15 Şaban 1330 h.
38. Siracü’l-Ahbar. “İktibasat”, 1(23), 15 Ramazan 1330 h. s. 11.
39. “Kabil’de münteşir Siracü’l-Ahbar gazetesinden Afganistan emiri Habibullah Han hazretlerinin Nutk-ı Hümayunu”, İctihad, cilt: III, sayı: 41, 15 Şubat 1327, ss. 1002 – 1004.
40. Siracü’l-Ahbar. “Havadis-i Hariciye”, 1(15) 15 Cemaziyülevvel 1330 h.