Arkeolojik Bir Nesne Olarak Peyzaj: Silifke Örneği

Abstract

Bu yazıda, genellikle coğrafi bir alan olarak kabul edilen peyzaj kavramının arkeoloji disiplini içinde nasıl ele alınmaya başlandığı ve giderek arkeolojik bir nesneye dönüştüğü incelenmek istenmiştir. Arkeologlar için “tek yapı”dan başlayarak “yerleşim”e, sonra “yerleşim faaliyet alanı”na ve daha sonra “yerleşim dışı”na genişleyen arkeolojik alan, son yıllarda peyzaj terimi ile ifade edilen daha da geniş bir kapsama evrilmiştir. Bu nedenle metinde öncelikle peyzajın ne olduğu, sonra Avrupa peyzaj arkeolojisinde giderek daha sık kullanılan bir peyzaj sınıflama ve yorumlama yöntemi olan “Tarihsel Peyzaj Karakterizasyonu (TPK)” ele alınmıştır. Peyzaj çalışmaları ve yönetimine arkeolojik bakış açıları kazandırmak için uygulanan nispeten yeni bir arkeolojik kaynak yönetimi aracı olan TPK, harita ve hava fotoğrafları üzerinden peyzajı tanımlamak, sınıflamak, yorumlamak ve peyzajdaki tarihselliği okuyabilmek, böylelikle peyzaja dair bir envanter oluşturarak, peyzajın tarihi ve arkeolojik boyutunu gerçek dünyadaki karar alma süreçlerine dahil etmek amacındadır. Veriyi işlemek için Coğrafi Bilgi Sistemleri’nin (CBS) kullanıldığı yöntem yoluyla, ormanlık alanlar, kalkınma alanları, ulaşım hatları, su kaynakları ve benzeri peyzaj karakter niteliklerine ek olarak, yerleşim alanları ve tarımsal faaliyet alanları üzerinden zamansal dönüşüm anlaşılmaya çalışılmaktadır. Arkeolojik çalışmaların odak noktası geçmişin analizi olsa da TPK yöntemi ile oluşturulan verilerin, peyzajın gelecekteki dönüşümünü anlamak, planlamak, biçimlendirmek ve yönetmek için erişilebilir ve bütüncül bir yaklaşım oluşturmada kullanılması da hedeflenmektedir. Çalışma alanı olarak belirlenen alan, Akdeniz Bölgesi’nde Mersin iline bağlı Silifke İlçesi’nin Göksu Nehri’nin güneyinde kalan kısmıdır. Böylelikle çalışma peyzajının geçmişine ilişkin TPK yöntemiyle üretilen verileri kullanarak peyzajın geçmişini anlamak kadar gelecekteki dönüşümünü de planlamak, şekillendirmek ve yönetmek için erişilebilir ve bütünsel bir planlama yaklaşımı oluşturmak amaçlanmaktadır.

Keywords

• Peyzaj
• peyzaj arkeolojisi
• tarihsel peyzaj karakterizasyonu (TPK)
• CBS
• Silifke

Landscape as an Archaeological Object: The Case of Silifke

Abstract

This article aims to examine how the concept of landscape began to be addressed within archaeology and how it gradually transformed into an archaeological object. For archaeologists, the archaeological site, expanding from "building" to "site," "activity area," and then "off-site," has gained an even broader scope in recent years, expressed by the term landscape. Therefore, this article first discusses what a landscape is and then addresses "Historical Landscape Characterization (HLC)," a method of landscape classification and interpretation used in landscape archaeology. HLC is used to identify, classify, and interpret the history of a landscape from maps and aerial photographs. First, a landscape inventory is created, and the interpretations related to this inventory are incorporated into real-world decision-making processes. Essentially using Geographic Information Systems (GIS), the method aims to understand temporal transformation through settlements and agricultural areas, in addition to landscape characteristics such as woodlands, industries, transportation, and water. Using data obtained through the HLC method, the aim is also to create an accessible and holistic approach to understanding the history of the landscape, planning, shaping, and managing its future transformation. Mersin, Silifke, located in the Mediterranean region, has been decided as the study area where the method will be applied. Therefore, the goal is to both understand the history of the Silifke landscape and to create an accessible and holistic planning approach for planning its future transformation.

Keywords

• Landscape
• landscape archaeology
• historic landscape characterisation (HLC)
• GIS
• Silifke

References

1. Açıkbaş, A. (2016). İmambekirli Mahallesi fotoğrafı [Facebook gönderisi]. Facebook. Erişim tarihi 1 Kasım 2022, https://facebook.com/İmambekirliSilifke/photoxxxxx
2. Akgündüz, A. (1991). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri. III Kitap, Yavuz Sultan Selim Devri Kanunnâmeleri (918-926 / 1512-1520), İstanbul.
3. Alcock, S.E. (1993). Graecia Capta - The landscapes of Roman Greece. Cambridge, University Press.
4. Alderson, D. (2010). Unlocking Historic Landscapes in the Eastern Mediterranean: data processing. In Crow, J. and Turner, S. Unlocking Historic Landscapes in the Eastern Mediterranean (dataset). York: , Erişim tarihi 17 Nisan 2020.
5. Anschuetz, K.F., Wilshusen, R.H. & Scheick, C.H. (2001). An Archaeology of Landscape: Perspectives and Directions. Journal of Archaeological Research, 9/2, 157-211.
6. Baird, D. (2004) Settlement Expansion on the Konya Plain, Anatolia: 5th-7th Centuries A.D. in Bowden, M., Lavan, L. and Machado, C. (eds) Recent Research on the Late Antique Countryside, Leiden: Brill: 219-246.
7. Barkan, Ö.L. (1943). Karaman Vilâyeti Kanunnâmesi. Vilâyeti Karaman Kanunnâme-i Vilâyeti Mezbûre. İç İl Livâsı Kanunu. XV ve XVI inci asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları, Birinci Cilt Kanunlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınlarından Edebiyat Fakültesi Türkiyat Enstitüsü Neşriyatı.
8. Barkan, Ö.L. (1980). Türkiye’de Toprak Meselesi. İstanbul: Gözlem Yayınları.

9. Barker, G. (1996). Regional archaeological projects: Trends and traditions in Mediterranean Europe. Archaeological Dialogues, 3-2, 160-175.
10. Binford, L.R. (1982). The Archaeology of Place. Journal of Anthropological Archaeology, 1: 5-31.
11. Bintliff, J. & Snodgrass, A. (1988). Off-Site Pottery Distributions: A Regional and Interregional Perspective. Current Archaeology, Vol:29, pp: 506-513.
12. Blanton, R.E. (2000). Hellenistic, Roman and Byzantine Settlement Patterns of the Coast Lands of Western Rough Cilicia. BAR International Series 879. Braudel, F. (2019). II. Felipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası (M.A. Kılıçbay, Çev.). 1.Cilt; Ankara: Doğu Batı Yayınları.
13. Chapelot, J. and Fossier, R. (1985). The Village & House in the Middle Ages (H. Cleere, Translated.). Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
14. Cherry, J.F., Davis, J.L. and Mantzourani, E. (1991). Greek and Roman Settlement and Land Use. In Cherry, J.F., Davis, J.L. and Mantzourani, E., (Eds.), Landscape Archaeology As Long-Term History: Northern Keos in the Cycladic Island. Los Angeles: University of California, Institute of Archaeology, Monumenta Archaeologica 16: 327-348.
15. Cherry, J. (2003). Archaeology beyond the site: regional survey and its future in theory and practice. In J.K. Papadopoulos and R.M. Leventhal (Eds.), Theory and practice in Mediterranean archaeology: Old World and New World perspectives (pp. 137-159). Los Angeles: Cotsen Institute of Archaeology, University of California.
16. COE (2000). European Landscape Convention (European Treaty Series No. 176). Florence: 20.10.2000.
17. Conolly, J. (2008). Geographical Information Systems and landscape archaeology. In David, B. and Thomas, J., (Eds.), Handbook of Landscape Archaeology, World Archaeological Congress (WAC) Research Handbook Series. Left Coast Press, 583-595.
18. Dabaut, N. & Carrer, F. (2020). Historic Landscape Characterisation: Technical Approaches Beyond Theory. Landscapes, 21-2: 152-167. DOI: 10.1080/14662035.2020.1993562
19. Descola, P. (2013). Doğa ve Kültürün Ötesinde (İ. Yerguz, Çev.). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
20. Durukan, M. (2024). Large Farms in East Rough Cilicia and the Case of Asarkale. Arkhaia Anatolika, 7: 29-46.
21. Dyer, C. (1990). Dispersed Settlements in Medieval England. A case study of Pendock, Worcestershire. Medieval Archaeology, 34:1, 97-121, DOI: 10.1080/00766097.1990.11735529
22. Dyer, C. (2012). Conflict in the landscape: the enclosure movement in England, 1220-1349. Landscape History, 28:1, 21-33, DOI: 10.1080/01433768.2006.10594578
23. Ede, J. & Darlington, J. (2002). Lancashire Historic Landscape Characterisation Programme - A report on the context, method and results for the Lancashire, Blackburn with Darwen and Blackpool areas. Lancashire County Council with English Heritage.
24. Erdem, Ö. (2018). Silifke Yeşilovacık Mahallesi görüntüsü [Google Earth Pro görüntüsü]. Eyice, S. (1980). Silifke ve Dolaylarında Yapılan Topraküstü Arkeolojik Araştırmalar Raporları (19781979). Belleten, Cilt XLIV, Sayı: 173 (s. 111-124). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
25. Fairclough, G.J. (2002). Europe’s Landscape – Archaeology, Sustainability and Agriculture. In Fairclough and Rippon (Editors), Europe’s Cultural Landscape: Archaeologists and the Management of Change (pp. 1-12). Belgium: Europae Archaeologiae Consilium.
26. Fairclough, G.J. (2006). Large Scale, Long Duration and Broad Perceptions: Scale Issues in Historic Landscape Characterisation. In Lock and Molyneaux (Editors), Confronting Scale in Archaeology (pp. 203-215). MA, Boston: Springer.
27. Fairclough, G. & Herring, P. (2016). Lens, mirror, window: interactions between Historic Landscape Characterisation and Landscape Character Assesment. Landscape Research, 41:2, 186-98, DOI: 10.1080/01426397.2015.1135318
28. Food and Agriculture Organization of the United Nations [FAO]. (2024). Publications https://www.fao.org/publications/en
29. Foxhall, L. (1996). Feeling the earth move: cultivation techniques on steep slopes in classical antiquity. In G. Shipley and J. Salmon (Eds.), Human Landscapes in Classical Antiquity: Environment and Culture (pp. 44-67). London: Routledge.
30. French, D.H. (1965). Prehistoric Sites in the Göksu Valley. Anatolian Studies, Vol. 15: 177-201.
31. Fleming, A. (1987). Coaxial field systems: some questions of time and space. Antiquity, 61, 188-202.
32. Gerstel, S.E.J. (2002). The Sins of the Farmer: Illustrating Village Life (And Death) In Medieval Byzantium. in Contreni, J.J. and Casciani, S. (eds) Word, Image, Number – Communication in the Middle Ages. Sismel: Edizioni Del Galluzzo: 205-225.
33. Google Earth Pro (2024). Google Earth Pro [Bilgisayar yazılımı]. https://earth.google.com/
34. Gratien, C. (2022). The Unsettled Plain – An Environmental History of the Late Ottoman Frontier. Stanford, Stanford University Press.
35. Green, K. (2013). Rural Byzantine Landscapes and Societies: New Approaches to Characterisation and Analysis (Doctoral dissertation). Retrieved from
36. Grove, A.T. & Rackham, O. (2001). The Nature of Mediterranean Europe An Ecological History. New Haven and London: Yale University Press.
37. Hailer, U. & Şanlı, A. (2004). Gehöfte und kleine ländliche Siedlungen auf dem Gebiet von Kyaneai. İn Kolb, F., & Müller-Luckner, E. (Eds). Chora und Polis - Schriften des Historischen Kollegs – Kolloquien 54 (pp. 211-248).
38. München: R. Oldenbourg Verlag. Halstead, P. (1987). Traditional and Ancient Rural Economy in Mediterranean Europe: Plus ça Change? The Journal of Hellenic Studies. Vol. 107, pp. 77-87.
39. Haldon, J., Roberts, N., Izdebski, A., Fleitman, D., McCormick, M., Cassis, M., . . . Xoplaki, E. (2014). The Climate and Environment of Byzantine Anatolia: Integrating Science, History, and Archaeology. Journal of Interdisciplinary History, Vol.45 - Number 2. pp. 113-161.
40. Hamerow, H. (2002). Early Medieval Settlements – The Archaeology of Rural Communities in NorthWest Europe 400-900. New York: Oxford University Press.
41. Harita Genel Müdürlüğü Ulusal Haritacılık Kurumu. 1953 Yılı 1/30.000 Ölçekli Hava Fotoğrafları, 1969 Yılı 1/20.000 Ölçekli Hava Fotoğrafları, 1978 Yılı 1/15.000 Ölçekli Hava Fotoğrafları, 1990 Yılı 1/15.000 Ölçekli Hava Fotoğrafları. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü Ulusal Haritacılık Kurumu. Harita Genel Müdürlüğü Ulusal Haritacılık Kurumu. Çalışma Alanı 2012 Yılı UTM – WGS84 Referanslı Ortofotosu ve TOPO25 Vektör Verisi. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü Ulusal Haritacılık Kurumu.
42. Harvey, A. (2008) “The Village” in Jeffreys, E., Haldon, J. and Cormack, R. (eds) The Oxford Handbook of Byzantine Studies. (pp.328-333). Oxford University Press.
43. Herring, P.C. (2009). Framing Perceptions of the Historic Landscape: Historic Landscape Characterisation (HLC) and Historic Land-Use Assessment (HLA). Scottish Geographical Journal, 125 (1): 61-77.
44. Hritz, C. (2014). Contribution of GIS and satellite-based remote sensing to landscape archaeology in the middle east. Journal of Archaeological Research, 22(3), 229-276. DOI: 10.1080/01426397.2014.967668
45. Hütteroth, W-D. (1974). The Influence of Social Structure on Land Division and Settlement In Inner Anatolia. edited by Peter Benedict, Erol Tümertekin, Fatma Mansur. Turkey: Geographic and Social Perspectives. Leiden: Brill. 19-47.
46. İnalcık, H. (1993). Köy, Köylü ve İmparatorluk. Osmanlı İmparatorluğu, Toplum ve Ekonomi, (s.1-14). İstanbul: Eren Yayıncılık.
47. İnalcık, H. (1998). Çiftliklerin Doğuşu: Devlet, Toprak Sahipleri ve Kiracılar. İçinde Keyder, Ç., Tabak, F. (Ed.). Osmanlı’da Toprak Mülkiyeti ve Ticari Tarım, (s.17-35). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
48. İnalcık, H. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, 1. Cilt: 1300-1600 (Halil Berktay, Çev.). İnalcık, H. ve Qautaert, D. (Ed.). İstanbul: Eren Yayıncılık.
49. Jackson, J.B. (1984). Discovering The Vernacular Landscape. New Haven and London: Yale University Press.
50. Kaye, N. & Rauh, N.K. (2020). Fortification Systems in Eastern Rough Cilicia from the Iron Age to the Hellenistic Era (1200-27 BC). In The Transition from the Achaemenid to the Hellenistic Period in the Levant, Cyprus, and Cilicia: Cultural Interruption or Continuity?: Symposion at Philipps Universität Marburg, October 12-15, 2017, edited by W. Held, 141-66.
51. Marburg: Universität Marburg. Khazanov, A.M. (2015). Göçebe ve Dış Dünya (Ö. Suveren, Çev.). İstanbul: Doğu Kütüphanesi. Kılınç, Y. (2014, 27 Nisan). Pelitpınarı Mahallesi fotoğrafı [Facebook gönderisi]. Facebook. https://www.facebook.com/photo/?fbid=458612297618387&set=a.458611260951824
52. Kilim, Y. (2021). Silifke Işıklı Köyü tarımsal alanı görüntüsü [Google Earth Pro görüntüsü]. Knapp, A.B. & Ashmore, W. (1999). Archaeological Landscapes: Constructed, Conceptualized, Ideational. In W. Ashmore, A.B. Knapp, (Eds.), Archaeologies of Landscape Contemporary Perspectives (pp. 1-30). Blackwell Publishers.
53. Knudson, R. (1989). North America’s threatened heritage. Archaeology 42 (1): 71-73,106.
54. Köy Kanunu. (1924). 1924 / 442 Sayılı Köy Kanunu. T. C. Resmi Gazete, 68, 7 Nisan 1924. Laiou, A.E. (2005). The Byzantine Village (5th – 14th Century). in Lefort, J., Morrisson, C. and Sodini, J.P. (eds) Les Villages dans l'Empire Byzantin (IVᵉ-XVᵉ siècle). Paris: Lethielleux: 31-54.
55. Marx, K. (2011). Kapital (A. Bilgi, Çev.). 1. Cilt. İstanbul: Sol Yayınları.
56. McNeill, J.R. (1992). The Mountains of the Mediterranean World – An Environmental History. Cambridge: Cambridge University Press Mellaart,
57. J. (1958). Second Millenium Pottery From the Konya Plain and Neighbourhood. Belleten, Cilt XXII, Sayı 87: 311-45. Møller, P.G. (2004). Danish Farmers and The Cultural Environment. In Palang, H., Sooväli, H., Antrop, M. and Setten, G. (eds), European Rural Landscapes: Persistence and Change in a Globalising Environment, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 379-96.
58. Nişanyan Sözlük. (t.y). Raiyet. Erişim tarihi 21 Aralık 2022, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/raiyet
59. Oosthuizen, S. (2006). Landscapes Decoded: The origins and development of Cambridgeshire's medieval fields. Hatfield: University of Hertfordshire Press.
60. Petanidou, T., Kizos, T. & Soulakellis, N. (2008). Socioeconomic Dimensions of Changes in the Agricultural Landscape of the Mediterranean Basin: A Case Study of the Abandonment of Cultivation Terraces on Nisyros Island, Greece. Environmental Management, 41: 250-266.
61. Price, S. & Nixon, L. (2005). Ancient Greek Agricultural Terraces: Evidence from Texts and Archaeological Survey. American Journal of Archaeology, 109/4: 665-94.
62. Rackham, O. & Moody, J. (1996). The Making of the Cretan Landscape. Manchester: Manchester University Press.
63. Rackham, O., Moody, J., Nixon, L. &Price, S. (2010). Some Field Systems in Crete. British School at Athens Studies, 18: 269-284.
64. Sayar, M.H. (1999). Antik Kilikya’da Şehirleşme. XII. Türk Tarih Kongresi, 12-16 Eylül 1994, Cilt 1: 193216. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
65. Scott, J.C. (1976). The Moral Economy of the Peasant – Rebellion and Subsistence In the Southeast Asia. New Haven and London, Yale University Press. Spencer,
66. J.E. & Hale, G.A. (1961). The Origin, Nature, and Distribution of Agricultural Terracing. Pacific Viewpoint, Vol. 2 (1), 1-40. DOI: https://doi.org/10.1111/apv.21001
67. Şerifoğlu, T.E. (2014). Mersin Aşağı Göksu Arkeolojik Kurtarma Yüzey Araştırması Projesi 2013 Sezonu Sonuçları. 32. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2: 43-54.
68. Tanyeli, U. (2020). Mimar Sinan: Tarihsel ve Muhayyel. İstanbul: Metis Yayınları.
69. Tunçdilek, N. (1967). Türkiye İskan Coğrafyası - Kır İskanı (Köy-Altı İskan Şekilleri). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
70. Turner, S. & Crow, J. (2010). Unlocking Historic Landscapes in the Eastern Mediterranean: Two Pilot Studies Using Historic Landscape Characterisation. Antiquity, 84: 216-229.
71. Turner, S. (2018). Historic Landscape Characterisation: an archaeological approach to landscape heritage. In Fairclough, G., Sarlöv Herlin, I. and Swanwick, C. (Eds), Routledge Handbook of Landscape Character Assessment: current approaches to characterisation (pp. 37-50). Routledge.
72. Turner, S., Kinnaird, T., Varinlioğlu, G., Şerifoğlu, T., Koparal, E., Demirciler, V., . . . Turner, A. (2021). Agricultural terraces in the Mediterranean: Medieval intensification revealed by OSL profiling and dating. Antiquity, 1-18. DOI: 10.15184/aqy.2020.187
73. Tütengil, C.O. (1975). 100 Soruda Kırsal Türkiye’nin Yapısı ve Sorunları. İstanbul, Gerçek Yayınevi.
74. Varinlioğlu, G. (2008). Rural Landscape and Built Environment at the End of Antiquity: Limestone Villages of Southeastern Isauria (Doctoral dissertation), University of Pennsylvania. Available from ProQuest Dissertations and Theses database (UMI No. 3328669).
75. Vita-Finzi, C., Higgs, E., Sturdy, D., Harriss, J., Legge, A. & Tippett, H. (1970). Prehistoric Economy in the Mount Carmel Area of Palestine: Site Catchment Analysis. Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. 36, 1-37. DOI: https://doi.org/10.1017/S0079497X00013074
76. White, S. (2020). Osmanlıda İsyan İklimi – Erken Modern Dönemde Celâli İsyanları (N. Elhüseyni, Çev.). İstanbul: Alfa Basım. Williamson, T.M. (1984). The Roman Countryside: Settlement and Agriculture in N. W. Essex. Britannia, Vol 15: 225-230.
77. Williamson, T. (2000). Understanding Enclosure. Landscapes, 1:1, 56-79.
78. Witcher, R. (2008). (Re)surveying Mediterranean Rural landscapes: GIS and Legacy Survey Data. Internet Archaeology, 24. Available at
79. Xoplaki, E., Luterbacher, E., Wagner, S., … Bozkurt, D., Akçer-Ön, S. & Izdebski, A. (2018). Modelling Climate and Societal Resilience in the Eastern Mediterranean in the Last Millennium. Human Ecology. Vol. 46. 363-379. DOI: https://doi.org/10.1007/s10745-018-9995-9
80. Yılmaz, T. (2022). Silifke ilçe merkezi görüntüsü [Google Earth Pro görüntüsü].
81. Zadora-Rio, E. (2009). Early Medieval villages and estate centres in France (c.300-1100). In Quirós Castillo J. A., (Ed.), The archaeology of early medieval villages in Europe, (pp. 77-98). Documentos de Arqueología e Historia. Universidad del Pais Vasco.