Hacıoğlupazarcığı’nda Kaçarak Evlenme ve Mehir: Hane Kurulumunun Ekonomik ve Maddi Temelleri (1892-1894)

Abstract

Marriage in late Ottoman society functioned not only as a union between individuals but also as a key institution for reproducing economic, social, and cultural relations. This study examines the practices of mehr-i muaccel (prompt dower) and mehr-i müeccel (deferred dower) within the framework of marriage economy, material culture, and social stratification. Based on 84 marriage records (1892–1894) from register no. 41 of the şer‘iyye sicil of Hacıoğlupazarcığı, the analysis shows that marriage payments served both legal and socio-economic functions, facilitating resource redistribution and status representation. Bridal garments constituted around 66% of mehr-i muaccel expenditures, indicating their dual economic and symbolic importance. Price clustering between 300–600 kuruş, with 500 kuruş as a common benchmark, suggests partial standardization in marriage practices, while mehr-i müeccel remained more fixed and formalized. Variations in cases involving widowed women reveal the negotiable nature of payments. Overall, mehr-i muaccel emerges as a flexible practice shaped by economic capacity, social status, and cultural norms.

Keywords

• Marriage
• Dobrich
• Hacıoğlupazarcığı
• prompt dower
• deferred dower

Hacıoğlupazarcığı’nda Kaçarak Evlenme ve Mehir: Hane Kurulumunun Ekonomik ve Maddi Temelleri (1892-1894)

Abstract

Evlilik, tarihsel olarak yalnızca iki birey arasındaki bir birliktelik değil, aynı zamanda ekonomik, sosyal ve kültürel ilişkilerin yeniden üretildiği temel bir toplumsal kurumdur. Bu çalışma, geç Osmanlı toplumunda mehr-i muaccel ve mehr-i müeccel uygulamalarını evlilik ekonomisi, maddi kültür ve toplumsal tabakalaşma bağlamında analiz etmektedir. Hacıoğlupazarcığı’na ait 41 numaralı şer‘iyye sicilinden 1892-1894 yılları arasını kapsayan 84 evlilik kaydı üzerinden yapılan inceleme, evlilik ödemelerinin yalnızca hukuki bir yükümlülük olmadığını, aynı zamanda ekonomik kaynakların yeniden dağıtımı ve toplumsal statünün temsili açısından önemli bir işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Gelin elbisesinin mehr-i muaccel harcamalarının yaklaşık %66’sını oluşturması, bu kalemin hem ekonomik hem de sembolik bir tüketim unsuru olduğunu göstermektedir. 300-600 kuruş aralığındaki fiyat yoğunlaşması ve 500 kuruşun normatif bir eşik olarak belirginleşmesi, kısmi bir ekonomik standardizasyona işaret etmektedir. Buna karşılık mehr-i müeccelin daha sınırlı değişkenlik göstermesi, onun daha çok hukuki ve formel bir yapıya sahip olduğunu düşündürmektedir. Dul kadınlara yönelik esneklikler ise evlilik ödemelerinin müzakereye açık, bağlamsal bir niteliğe sahip olduğunu göstermektedir. Bu çerçevede mehr-i muaccel, ekonomik kapasite ve toplumsal statüyle şekillenen çok katmanlı bir sosyal pratik olarak değerlendirilmektedir.

Keywords

• Evlilik
• Dobriç
• Hacıoğlupazarcığı
• Mehr-i Muʻaccel
• Mehr-i Mü’eccel

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde ChatGPT (OpenAI, GPT-5.3 sürümü) dil ve ifade düzeltmeleri ile akademik üslubun geliştirilmesi amacıyla yardımcı bir araç olarak kullanılmıştır. Söz konusu araç; araştırma tasarımı, veri toplama, veri analizi veya bulguların yorumlanması süreçlerine herhangi bir katkı sağlamamıştır. Çalışmada yer alan tüm değerlendirme, yorum ve sonuçlar yazara aittir. ChatGPT aracılığıyla elde edilen içerikler yazar tarafından dikkatle gözden geçirilmiş ve doğrulanmıştır. Çalışmanın tüm sorumluluğu yazara aittir.

References

1. Arşiv Kaynakları
2. Bulgaristan St. Cyril and Methodius National Library (Sofya). Hacıoğlupazarcığı Şer‘iyye Sicili, no. 41.
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA).
4. Cevdet Dahiliye (C.DH.). 232/11586, 29 Cemaziyelevvel 1261 [28 Mayıs 1845].
5. İrade Meclis-i Vala (İ.MVL.). 162/4758, 23 Rebiülahir 1266 [8 Mart 1850].
6. Gazeteler ve Salnameler
7. Takvim-i Vekâyi. Defa 422, 2 Zilhicce 1266 [9 Ekim 1850].
8. Tuna Gazetesi. No. 11, 28 Zilhicce 1281 [12 Mayıs 1865].

9. Tuna Vilayet Salnamesi. Defa 6. Rusçuk, 1290 [1873]
10. Araştırma ve İnceleme Eserler
11. Abdülaziz Bey. Osmanlı Âdet, Merasim ve Tabirleri. yay.haz. Kazım Arısan ve Duygu Arısan Günay. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002.
12. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukukî Tahlilleri: İkinci Kitap, II. Bayezid Devri Kanunnameleri. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1990.
13. Akgündüz, Ahmet. “Başlık.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 5. İstanbul: TDV Yayınları, 1992, 131-133.
14. Alkan, Mehmet Ö. “Tanzimat’tan Sonra ‘Kadın’ın Hukuksal Statüsü ve Devletin Evlilik Sürecine Müdahalesi Üzerine.” Toplum ve Bilim, no. 50 (1990): 85-95.
15. Aydın, Mahir. “Ahmed Ârif Hikmet Beyefendi’nin Rumeli Tanzimat Müfettişliği ve Teftiş Defteri.” Belleten 56, no. 215 (1992): 69-166.
16. Aydın, Mehmet Âkif. Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
17. Aydın, Mehmet Âkif. “Mehir.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: TDV Yayınları, 2003, 389-391.
18. Budak, Özlem Muraz. “Tanzimat Dönemi Ayıntab’da Aile.” Asia Minor Studies 5, no. 10 (2017): 7-25.
19. Cin, Halil. İslam ve Osmanlı Hukukunda Evlenme. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1974.
20. Çakıcı, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nde Nikâh Muameleleri (1876-1922).” Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi 4, no. 4 (2022): 129-151.
21. Demirel, Kadir. Ankara Kent Tarihine Bir Katkı: Kızıl Bey – Hayatı, Hayrâtı ve Vakıfları. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2021.
22. Doğru, Halime Kozlubel, 1844 Nüfus Sayımına Göre Deliorman ve Dobruca'nın Demografik,Sosyal ve Ekonomik Durumu, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011.
23. Duben, Alan ve Cem Behar. İstanbul Haneleri: Evlilik, Aile ve Doğurganlık 1880-1940. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
24. Ercoşkun, Tülay. Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. Yüzyılda Evlilik ve Nikâha Dair Düzenlemeler. Yayımlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2010.
25. Ercoşkun, Tülay. “Tuna Vilayeti, Yanya ve Konya Eyaletlerinde Evlenmeyle İlgili Düzenlemeler (1865).” Tarih Dergisi 52, no. 85 (2012): 85-102.
26. Ekinci, Ekrem Buğra. “Osmanlı Hukukunda İzinname ile Nikâh.” Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları Dergisi, no. 2 (2006): 41-60.
27. Ekşi, Ahmed ve A. H. M. Ershad Uddin. “Comparing Dowry System and Mahr: Cultural Practices Versus Ottoman Law in Turkish Matrimonial Traditions.” İslâmiyyât 46, no. 2 (2024): 17-28.
28. Eminov, Ali, Turkish and other Muslim Minorities of Bulgaria, (London: HURSt&COMPANY, 1997).
29. Gradeva, Rossitsa. “The Activities of a Kadı Court in Eighteenth-Century Rumelia: The Case of Hacıoğlu Pazarcık.” Oriente Moderno 79, no. 1 (1999): 177-190.
30. Kiel, Machiel. “Hacıoğlupazarcığı.” TDV İslam Ansiklopedisi, Ek-1, 505-507. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
31. Koç, Bekir. Osmanlı Modernleşmesi ve Midhat Paşa Tuna Vilayeti Meclisleri ve Yeniden Yapılanma Çabaları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024.
32. Ortaylı, İlber. Osmanlı Toplumunda Aile. İstanbul: Kronik, 2020.
33. Özger, Yunus. “Devlet-Toplum İlişkileri Bağlamında XIX. Yüzyılda Osmanlı Halk Düğünlerinin Tanzimine Yönelik Çalışmalar.” XIX. Türk Tarih Kongresi, 3-7 Ekim 2022, Ankara: Kongreye Sunulan Bildiriler, C. III/II (Osmanlı Tarihi), 1465-1492. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2024.
34. Özbek, Müge. “Everyday Life, Child Rearing, and Fatherhood in Ottoman Middle-Class Families at the Turn of the Twentieth Century.” The History of the Family (2026): 1-21.
35. Sezer, Musa. “Dobruca Bölgesinde Üç Kaza: Hacıoğlu Pazarı, Yenipazar ve Umur Fakih (XVIII. Yüzyıl Ortalarında Nüfus ve Yerleşim).” Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi 6, no. 16 (2019): 555-572.
36. Temel, Mehmet Selim. Osmanlı Devleti’nde Kız Kaçırma (1839-1908): Devlet, Cemaatler ve Modernleşme. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2019.
37. Topçu, Özlem. Rize Atina (Pazar) Nikâh Kayıtlarına Göre Osmanlı’da Nikâh ve Evlilik (1890-1915). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, 2024.
38. Turan, Ömer. The Turkish Minority In Bulgaria (1878-1908). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1998.
39. Turan, Ömer. The Ottoman-Russian War of 1877-78, Ömer Turan (ed.). Ankara: 2007.