XIX. Yüzyılda Karadeniz’de Tuz Kaçakçılığı: Deniz Ticareti ve İdari Dönüşüm Bağlamında Bir Olgunun Ortaya Çıkışı

Abstract

Tuz, 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik hayatında önemli bir yerde olmuştur. 1862 yılında Tuz Nizamnamesi ile devlet tekeli altına alınmış ve ardından 1881 yılında gelirleri Düyûn-ı Umûmiye İdaresi’ne devredilerek önemli süreçlerden geçmiştir. İdare, tuz işletmeciliğinde gelirleri arttırmak için önemli politikalar izlerken öte yandan kaçakçılık meselesiyle de uğraşmak zorunda kalmıştır. Özellikle Karadeniz’de deniz yoluyla yapılan tuz kaçakçılığı İdare’yi en çok uğraştıran meselelerden birisi olmuştur. Bu dönem aynı zamanda Karadeniz denizciliğinde önemli gelişmelerin yaşandığı da bir dönemdir. Karadeniz uluslararası ticarete açılarak buharlı gemiler görülmeye başlanmış ve böylece deniz ticareti köklü bir değişim ve dönüşüme uğramıştır. Bu dönüşüm karşısında yabancı vapur kumpanyaları ile rekabet etmek durumunda kalan Karadenizli denizciler, Rusya sahillerinden kaçak tuz temin edip satmaya başlamışlardır. Bu çalışma, tuzun Osmanlı mali yapısı içinde geçirdiği idari dönüşüm ile Karadeniz denizciliğinde yaşanan gelişmeler karşısında bir kaçakçılık unsuru olarak doğmasının arkasındaki nedenleri, ortaya çıkardığı problemleri ve alınan önlemleri birlikte değerlendirerek, kaçakçılığın bu sahada neden ve nasıl ortaya çıktığını analiz etmektedir. Bu çerçevede kaçakçılık, yalnızca yasadışı bir faaliyet olarak değil; deniz ticaretinin fiilî işleyişi ile idari düzenlemeler arasındaki uyumsuzlukların ürettiği yapısal bir olgu olarak ele alınmaktadır.

Keywords

• Tuz
• Kaçakçılık
• Karadeniz
• Deniz Ticareti
• Düyunu Umumiye

Ethical Statement

Bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Salt Smuggling in the Nineteenth- Century Black Sea: The Emergence of a Phenomenon in the Context of Maritime Trade and Administrative transformation

Abstract

Salt occupied a significant place in the socio-economic life of the nineteenth-century Ottoman Empire. Following the Salt Regulation of 1862, salt production and trade were placed under state monopoly, and in 1881 their revenues were transferred to the Administration of the Ottoman Public Debt (Düyûn-ı Umûmiye). While the Administration sought to maximize revenues through stricter control of production and distribution, it faced persistent challenges from smuggling, particularly maritime smuggling in the Black Sea. At the same time, the opening of the Black Sea to international trade and the expansion of steamship transportation transformed regional maritime commerce. Unable to compete effectively with foreign shipping companies, many local seafarers turned to the illicit transport and sale of Russian salt. This study examines Black Sea salt smuggling within the broader context of Ottoman fiscal reforms and changing maritime trade networks, interpreting smuggling as a structural outcome of tensions between state regulation and commercial realities.

Keywords

• Salt
• smuggling
• Black Sea
• Maritime trade
• Ottoman Public Debt Administration

References

1. 1. T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi Belgeleri
2. Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO.)
3. Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO.): 24-1790, 33-2458, 34-2512, 45-3335, 112-8397, 130-9729, 147-10980, 155-11599, 229-22373, 390-29229, 1080-80953, 1658-124291.
4. Dahiliye Nezâreti (DH.)
5. Dahiliye Nezâreti İdare (DH.İD): 74-50.
6. Dahiliye Nezâreti Mektubî Kalemi (DH.MKT): 1737-104, 1751-121,1790-58, 1978-82, 2044-53, 2050-30, 2029-80.
7. Hariciye Nezareti (HR.)
8. Hariciye Nezâreti İstişare Odası (HR.HMŞ.İŞO.): 169-16.

9. Hariciye Nezâreti İdare (HR.İD.): 309-2-3-22-32-49-52-53-54-56.
10. Hariciye Nezâreti Tercüme Odası (HR.TO.): 327-41.
11. Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV.)
12. Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV.): 72-33
13. Meclis-i Vala (MVL.)
14. Meclis-i Vala (MVL.): 733-26
15. Yıldız (Y.)
16. Yıldız Sadaret Husûsi Maruzat Evrâkı (Y.A.HUS.): 267-34.
17. 2. Araştırma Eserler:
18. Batman, Mustafa. Tobacco Smuggling in the Black Sea Region of the Ottoman Empire, 1883–1914. İstanbul: Libra Kitabevi, 2016.
19. Blaisdell, Donald C. Düyûn-ı Umûmiyye: Osmanlı İmparatorluğu’nda Avrupa Mali Denetimi. Çev. Ali İhsan Dalgıç. İstanbul: Nesnel Yayınları, 2008.
20. Çakır, Duygu. “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Karadeniz’de Tuz Kaçakçılığı.” Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi, 2019.
21. Demirel, Fatmagül. “Osmanlı Devleti’nde Tuz Gelirlerinin Düyûn-ı Umûmiye’ye Devredilmesinden Sonra Tuz Kaçakçılığı.” Tuz Kitabı, eds. Emine Gürsoy-Naskali, Mesut Şen, İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2004, 301–302.
22. Dığıroğlu, Filiz. Memâlik-i Osmaniye Duhanları Müşterekü’l-Menfaa Reji Şirketi: Trabzon Reji İdaresi, 1883–1914. İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2007.
23. Durmuş, Büşra. “1880–1914 Yılları Arasında Doğu Karadeniz’de Kaçakçılık (Silah ve İnsan).” Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi, 2021.
24. Ekinci, İlhan. “XIX. Yüzyılda Osmanlı Deniz Ticaretinde Değişim ve Tepkiler.” Tarih İncelemeleri Dergisi 21, no. 2 (2006): 35–76.
25. Hamzaoğlu, Kubilay. “XIX. Yüzyılda Trabzon Vilayetinde Kaçakçılık Güzergâhları ve Rotaları.” History Studies 12, no. 6 (2020): 3107–3126.
26. İlter, Müfit. Türkiye’de Tuz Endüstrisi ve Ticareti. İstanbul: Tekel Yayınları, 1979.
27. Kasım, Ekin. “Tuz Nizamnamesi Çerçevesinde 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Devleti’nde Tuzlaların İdaresi ve İşletilmesi.” Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2016.
28. Kılıçaslan, Mustafa Emre. “Bandıra Usulsüzlüklerine Bir Örnek: Trabzon Kayıklarındaki Rusya.” Türk Deniz Ticareti Tarihi Sempozyumu IV: Doğu Karadeniz Bildiriler Kitabı. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2012, 219–230,
29. Kılıçaslan, Mustafa Emre. “Avusturya Lloyd Vapur Kumpanyası’nın Osmanlı İskelelerindeki Faaliyetleri.” Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2013.
30. Konukçu, Enver. “Latinlerden Osmanlılara Kefken ve Çevresi.” İçinde Uluslararası Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu III, cilt 1, Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, 2017, 469–488.
31. Köse, Ensar. “Kefe Limanı ve Karadeniz Ticareti (18. Yüzyılın İlk Yarısı).” Türk Deniz Ticareti Tarihi Sempozyumu VII: Karadeniz Limanları Bildiri Kitabı, Ordu, 2015, 24–56.
32. Morawitz, Charles. Türkiye Maliyesi. Ankara: Maliye Bakanlığı Tetkik Kurulu Yayınları, 1978.
33. Özcan, Tuğrul. “XX. Yüzyılın Başlarında Nöbet Usulü Uygulamasına Bir Örnek: Fatsa Limanı.” Türk Deniz Ticareti Tarihi Sempozyumu VII: Karadeniz Limanları Bildiriler Kitabı, Ordu, 2015, 395–411.
34. Sağlam, Mehmet Hakan. Osmanlı Borç Yönetimi: Düyûn-ı Umûmiye, 1879–1891. Takım 1, Cilt 4. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2007.
35. Sağlam, Mehmet Hakan. Osmanlı Devleti’nde Moratoryum, 1875–1881: Rüsûm-ı Sitte’den Düyûn-ı Umûmiyye’ye. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2015.
36. Temizer, Abidin. “Karadeniz Ticaretinde Seyyar İskeleler: Kayıkçılar.” Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik-Samsun, Samsun: Canik Belediyesi, 2013, 1077–1084.
37. Uygun, Süleyman. “Mesajeri Maritim Kumpanyası ve Osmanlı Sularında Fransız Sömürgeciliği (1851–1914).” Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi, 2014.
38. Yaşayanlar, İsmail. “İnhisara Gayriresmî Tepki: Kerpe ve Kefken’de Tuz Kaçakçılığı.” Uluslararası Karamürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu II Bildiriler Kitabı, Eds. Haluk Selvi, M. Bilal Çelik, Ali Yeşildağ, Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, 2016, 759–765.
39. Yılmaz, Özgür. “Karadeniz’in Uluslararası Ticarete Açılması ve Trabzon.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 2, no. 7 (2009): 359–382.
40. Yılmaz, Özgür. “Buharlı Gemi Çağı’nda Karadeniz’de Avrupa Denizciliği.” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 1, no. 25 (2015): 46–65.
41. Quataert, Donald. Osmanlı Devleti’nde Avrupa İktisadî Yayılımı ve Direniş (1881–1908). Çev. Sabri Tekay. Ankara: Yurt Yayınları, 1987.
42. Anonim Eserler
43. Düstur. I. Tertip, cilt 2. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1289 (1873).
44. İdare-i Düyûn-ı Umûmiye-i Osmaniye Rehber-i Muamelâtı. İstanbul: Düyûn-ı Umûmiye-i Osmaniye İdare-i Merkeziyesi Matbaası, tarihsiz.