Halid Ziya’da Millî Hassasiyetin İnşası: Balkanlar Bağlamında Bir İnceleme

Abstract

Bu makale, Servet-i Fünûn ediplerini değerlendirirken belli bir dönemi ve yerleşik kabulleri esas alarak indirgemeci ve toptancı bir tutum sergilendiğini, bu nedenle Servet-i Fünûn yazarlarındaki milliyetçi eğilimlerin görülemediğini iddia etmektedir. Makalenin bu iddiası, Halid Ziya Uşaklıgil’in Balkanlarla kurduğu ilişki üzerinden temellendirilmiştir. Halid Ziya’nın Balkan tecrübesi, onun millî hassasiyetlerinin gelişimini izlemek bakımından kronolojik ve zihinsel bir hat sunar. Halid Ziya’nın Balkanlarla irtibatı henüz çocukluk yıllarında Serez’e yaptığı bir gezi ile başlamış, bu gezinin hemen ardından yaşanan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı neticesinde İstanbul’a akın eden muhacir kafileleri üzerinden derinleşerek somut ve duygusal bir tecrübeye dönüşmüştür.1897 Osmanlı-Yunan Harbi sırasında kaleme aldığı “Osman” hikâyesi, dönemin kolektif heyecanı içinde okunmaya müsaittir. Meşrutiyetin ilanından hemen sonra yazdığı “Küçük Hamal” isimli hikâyede birtakım Türkçü eğilimler sezilse de Osmanlıcılık düşüncesi ağır basmaktadır. Ancak Balkan Savaşları sürecinde şahit olduğu muhaceret, sefalet ve toplumsal çözülme yazarın zihninde daha belirgin bir Türklük bilincinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda “Türk Sesi” ve devamında yazdığı on metin Halid Ziya’nın zihnindeki dönüşümün estetik ve duygusal düzlemdeki ifadesidir. Halid Ziya’nın 1914’ten sonraki metinlerinde millî duyarlılık Balkan Harbi yıllarındaki kadar belirgin değildir. Bunun sebebi, Halid Ziya’nın estetik tutumu ve kişiliğiyle ilgilidir.

Keywords

• Halid Ziya
• Balkanlar
• Milliyetçilik
• Türkçülük
• Osmanlıcılık

The Construction of National Sensitivity in Halid Ziya: An Examination in the Context of the Balkans

Abstract

This article claims that a reductionist and holistic attitude has been exhibited when evaluating the authors of the Servet-i Fünûn period, based on a specific era and established assumptions; consequently, the nationalist tendencies of these writers have been overlooked. This argument of the article is grounded in Halid Ziya Uşaklıgil’s relationship with the Balkans. Halid Ziya’s Balkan experience provides a chronological and intellectual trajectory for tracing the development of his national sensibilities. His connection with the Balkans began in his childhood with a trip to Serres and deepened into a concrete and emotional experience through the influx of refugees to Istanbul following the 1877-1878 Ottoman-Russian War. His story titled “Osman,” written during the 1897 Ottoman-Greek War, is suitable to be read within the collective excitement of the period. Although some Turkist tendencies can be sensed in the story "Küçük Hamal" (The Little Porter), written immediately after the proclamation of the Constitutional Monarchy, the idea of Ottomanism prevails. However, the migration, misery, and social dissolution he witnessed during the Balkan Wars paved the way for a more distinct consciousness of Turkishness in the author’s mind. In this context, “Türk Sesi” (The Turkish Voice) and the ten subsequent texts are the aesthetic and emotional expressions of the transformation in Halid Ziya’s mind. In Halid Ziya’s texts written after 1914, national sensitivity is not as prominent as it was during the Balkan War years. The reason for this is related to Halid Ziya’s aesthetic stance and personality.

Keywords

• Halid Ziya
• The Balkans
• Nationalism
• Turkism
• Ottomanism

References

1. Ayışığı, M. (2020). “Balkan Savaşları Sırasında Kolera ile Mücadele”. Türk Dünyası Araştırmaları, 126 (248), 49-64.
2. Büyükdoğu (1943). “Nefis Muhasebesi”. Büyükdoğu. (1 İlkteşrin) 3, 4.
3. Cengiz Ş. vd. (2013). Balkan Savaşları’nda Kolera Mücadelesi, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, 21, 103-119.
4. Ceyhan N. (2007). Balkan Savaşı Hikâyeleri. İstanbul: Selis Kitaplar.
5. Ceyhan N. (2009). II. Meşrutiyet Dönemi Türk Hikâyesi. İstanbul: Selis Kitaplar.
6. Demiryürek, M. (2007). “1897 Türk-Yunan Savaşı’nın Servet-i Fünûn ve Kokonoz-Akbaba Gazetelerine Yansımaları”. Türkiyat Araştırmaları, 7, 123-139.
7. Duman, H. (1991). Balkan Savaşı Edebiyatımız. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
8. Huyugüzel, Ö. F. (1995). Halit Ziya Uşaklıgil -Hayatı, Eserleri ve Eserlerinden Seçmeler-. İstanbul: MEB Yayınları.

9. Kerman, Z. (2012). Halit Ziya Uşaklıgil. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde. (Cilt 42, s. 227-229). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
10. Koçak, O. (1996). “Kaptırılmış İdeal: Mai ve Siyah Üzerine Psikanalitik Bir Deneme”. Toplum ve Bilim, 70, 94-152.
11. Kuzucu, K. (2017). “Balkanlar’da Son Osmanlı Padişahı: Sultan V. Mehmed Reşad’ın 1911 Yılındaki Rumeli Seyahati”. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (2), 1-39.
12. Loti, P. (t.y). Can Çekişen Türkiye. İstanbul: Kervan Kitapçılık.
13. Oğuz, O. (2017). “Filistin’den İstanbul’a, İstanbul’dan Filistin’e İki Gurbet Hikâyesi: Metinlerarası İlişki Bakımından Halid Ziya Uşaklıgil’in “Çöl Kızı” Hikâyesiyle Refik Halid Karay’ın “Eskici” Hikâyesi”. ZfWT, 9 (3), 43-62.
14. Osmanoğlu, A. (1986) Babam Sultan Abdülhamid (Hatıralarım), Ankara: Selçuk Yayınları.
15. Özbek, S. (2025). “1897 Türk-Yunan Savaşı ve Şehitlerin Yetimlerine Uzanan Şefkat Eli: Servet-i Fünûn Nüsha-i Mümtaze”. Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology, 35 (2), 799-828.
16. Özön, M.N. (1934). Metinlerle Muasır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Maarif Vekaleti.
17. Sevük, İ. H. (1944). Tanzimattan Beri 1 -Edebiyat Tarihi-. İstanbul: Remzi Kitabevi.
18. Soğukömeroğulları, M. (2011). “Servet-i Fünûn Edebiyatı Gayrı Millî Midir?”. Turkish Studies, 6 (1), 1785-1800.
19. Uşaklıgil, H. Z. (1897). “Osman”. Servet-i Fünûn Nüsha-i Mümtaze. 63-66.
20. Uşaklıgil, H. Z. (1900). “Osman’ın Gazası”. Bir Yazın Tarihi, Dersaadet: Âlem Matbaası. 171-176.
21. Uşaklıgil, H. Z. (1908). “Küçük Hamal”. Tanin, (16 Eylül), 47.
22. Uşaklıgil, H. Z. (1913a). “Türk Sesi”. Tanin. (25 Ağustos) 1702.
23. Uşaklıgil, H. Z. (1913b). “Köşe Başında”. Türk Yurdu, (Eylül) 5 (1), 855-858.
24. Uşaklıgil, H. Z. (1913c). “İçecek Su”. Tanin (1 Eylül), 1709.
25. Uşaklıgil, H. Z. (1913d). “Bir Gün İçinde”. Tanin, (21 Eylül), 1727.
26. Uşaklıgil, H. Z. (1913e). “Köy Gecesi”. Şehbal, (14 Ekim 1913), 83.
27. Uşaklıgil, H. Z. (1913f). “Çocuklarımın Mektebi”. Şehbal, (28 Kasım), 86, 262-263.
28. Uşaklıgil, H. Z. (1913g). “Hazin Bir Cuma”. Şehbal, (14 Aralık), 87.
29. Uşaklıgil, H. Z. (1913h). “Rüzgâr Eserken”. Şehbal, (28 Aralık), 88.
30. Uşaklıgil, H. Z. (1914a). “Osman-ı Evvel”. Tanin, (12 Ocak),1810.
31. Uşaklıgil, H. Z. (1914b). “Sada-yı İncil”. Tanin, (27 Ocak), 1828.
32. Uşaklıgil, H. Z. (1914c). “Türk Neferi”. Tanin, (23 Şubat), 1856.
33. Uşaklıgil, H. Z. (1924). “Biraz Feryat”. Kenarda Kalmış. İstanbul: Orhaniye Matbaası.
34. Uşaklıgil, H. Z. (2011). Onu Beklerken. (Hanifi Aslan, Haz.). İstanbul: Özgür Yayınları.
35. Uşaklıgil, H. Z. (2017). Kırk Yıl. (Abdullah Uçman, Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
36. Uşaklıgil, H. Z. (2019). Saray ve Ötesi. (Necati Tonga, Haz.). İstanbul: Can Yayınları.
37. Uşaklıgil, H. Z. (2021). Bir Acı Hikâye. (Necati Tonga, Haz.). İstanbul: Can Yayınları.
38. Uysal, Z. (2014). Metruk Ev -Halit Ziya Romanında Modern Osmanlı Bireyi-. İstanbul: İletişim Yayınları.