Muhasebenin Dönüşümü: Eski Türk Devletlerinden Dijital Çağ’a

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 246 - 275, 27.12.2025

Bilgehan Çakmak Sel , Derya Onocak

Öz

Bu çalışmada Türkiye’deki muhasebe sisteminin tarihsel dönüşümünün kronolojik bir çerçevede incelemesi amaçlanmıştır. Çalışmada literatür taraması yapılarak muhasebe sistemindeki gelişmeler dönemler itibariyle incelenmiştir. Çalışma sonucunda Eski Türk devletlerinden başlayarak Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine uzanan süreçte muhasebenin sadece bir kayıt aracı olmaktan çıkarak yönetsel, ekonomik ve toplumsal işlevler üstlendiği ortaya konulmuştur. Özellikle sanayileşme, küreselleşme ve dijitalleşme gibi makro süreçlerin muhasebe uygulamaları üzerinde önemli etkiler oluşturduğu, yapay zekâ ve bilgi teknolojilerinin ise muhasebe mesleğinde köklü dönüşümlere yol açtığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Muhasebenin tarihi , Türk muhasebe sistemi , dijitalleşme , yapay zekâ , kurumsal dönüşüm

Evolution of Accounting: A Historical Journey from Early Turkish States to the Digital Era

Öz

In this study, it is aimed to examine the historical transformation of the accounting system in Turkiye within a chronological framework. İn the study, by conducting a literatüre, the developments in the accounting system were examined on a period-period basis. The findings reveal that, from the early Turkish states through the Seljuk, Ottoman, and Republican eras, accounting evolved from being merely a record-keeping tool to assuming managerial, economic, and social functions. It was also determined that macro processes such as industrialization, globalization, and digitalization have had significant impacts on accounting practices, and that artificial intelligence and information technologies have led to profound transformations within the accounting profession.

Anahtar Kelimeler

History of accounting , Turkish accounting system , digitalization , artificial intelligence , institutional transformation

Kaynakça

• Akbaş, O. (2003). Ulusal teknoloji politikaları ve ilköğretimde teknoloji eğitimi. Milli Eğitim Dergisi, (160). http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/160/akbas.htm
• Akman, C., ve Çil Koçyiğit, A. (2024). Muhasebe uygulamalarındaki e-dönüşüm sürecine ilişkin serbest muhasebeci mali müşavirlerin görüş ve beklentileri: Ankara ili örneği. Muhasebe ve Denetime Bakış Dergisi, (72), 57–82.
• Altıntaş, T. (2011). Uluslararası muhasebe ve Türkiye’de muhasebe hukuku. Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 162–174. Arıkan, Y. (2006). Türkiye’de muhasebe biliminin gelişimi. Muhasebe ve Denetime Bakış, 6(20), 101-112.
• Aslan, M., Apak, S., Erol, M., ve Ayboğa, H. (2023). Türk muhasebe mesleği üzerine kronolojik bir inceleme (1839-2020). Accounting and Financial History Research Journal, (24), 1-16.
• Atabay, İ. (2023). Cumhuriyet döneminde muhasebenin gelişimine kronolojik bir bakış. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49-1), 121-135.
• Avcı, E., ve Yalçın, Z. (2024). Muhasebe okulları ve muhasebe defter sistemlerinin 13. yüzyıldan itibaren tarihsel gelişimi. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 397-409.
• Ayboğa, H. (2002). Globalleşme sürecinde muhasebe alanındaki gelişmelere ülkemizin uyumu. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(8).
• Aydemir, O. (2015). Muhasebe meslek mensuplarının karşılaştıkları sorunlar ve beklentiler. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (67), 71-84.
• Belfo, F., & Trigo, A. (2013). Accounting information systems: tradition and future directions. Procedia Technology, 9, 536-546
• Bilginoğlu, F. (1986). Almanya ve İsviçre modelinde muhasebe ilkeleri: Türkiye için bir çözüm olabilir mi? Muhasebe Enstitüsü Dergisi, (45–46), 3.
• Bilği, T. (2023). Büyük Hun Devletinin Şehir Kültürü. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(6), 59-68.
• Bülbül, Y. (1999). Klasik dönem Osmanlı muhasebe sistemi. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, (6), 151-182.
• Can, A. V., Karabınar, S., ve Küçüker, M. (2012). Kutadgu Bilig’de muhasebe, ticari hayat ve etik ile ilgili beyitler ve güncel yorumu. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (2), 68-100.
• Cenikli, E., ve Şahin, D. (2013). Türk Gelir İdaresinde otomasyon projeleri. İnternet Uygulamaları ve Yönetimi Dergisi, 4(1), 37–52.
• Çizakça, M. (2006). Osmanlı dönemi vakıflarının tarihsel ve ekonomik boyutları. Türkiye’de Hayırseverlik: Vatandaşlar, Vakıflar ve Sosyal Adalet Araştırması, TÜSEV, İstanbul, 21, 31.
• Dai, J., and Vasarhelyi, M. A. (2017). Toward blockchain-based accounting and assurance. Journal of Information Systems, 31(3), 5–21.
• Deloitte, (2011), Yeni Türk Ticaret Kanunu ve Şirketim, TOBB Yayınları, Ankara.
• Deniz, F., ve Güngör Tanç, G. (2020). Muhasebe meslek mensuplarının muhasebe uygulamalarındaki e-dönüşüm sürecine ilişkin görüş ve beklentileri: Hatay ili örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 23(2), 622–636.
• Dinç, E., ve Atasel, O. Y. (2016). Türkiye'deki muhasebe anlayışının gelişim süreci ve mevcut durumun incelenmesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 6(12), 267-283.
• Doğan, K. C., & İnankul, H. (2021). Demokrası̇ kavramı bağlamında eskı̇ türklerde ı̇ktı̇dar, bürokrası̇ ve dı̇van geleneğı̇: Büyük Selçuklu Devletı̇ üzerı̇ne bı̇r değerlendı̇rme. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(1), 91-108.
• Dölen, T., Rımaz, M. ve Ayanoğlu, Y. (2022). Türkiye muhasebe tarihi ile İran muhasebe tarihinin karşılaştırılması. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 13(2), 328-362.
• Durmuş, N. K., ve Erdem, İ. A. (2023). Vergi idaresi 3.0: Yapay zekâ perspektifinden bir inceleme. Maliye Dergisi, 184, 225–253.
• Erol, M., ve Atmaca, M. (2005) Historical development of accounting education vocational high schools of commerce. Accounting and Financial History Research Journal, (8), 79-100.
• Ertaş, F. C., Erol, M., ve Elagöz, İ. (2013). Türkiye'de muhasebe tarihi çalışmalarının son dönemi. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (4), 73–87.
• Ertaş, F. C., Alpaslan, H. İ., ve Akdemir, Y. (2017). Anadolu muhasebe kayıt kültürünün doğuşu-1350-1500. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (13), 51-89.
• Ertaş, F. C., ve Arslan, M. C. (2025). Cumhuriyet’in 100. yılında muhasebe mesleğinin gelişimi. Muhasebe ve Denetime Bakış, 24(74), 123–146.
• Gökgöz, M. (2011). Muhasebe tarihinin devlet yapılarıyla ilişkisi: Osmanlı örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (25), 171–184.
• Gönen, S., ve Solak, B. (2017). Maliye Bakanlığı e-dönüşüm sürecinin muhasebe meslek mensupları açısından değerlendirilmesine ilişkin bir alan araştırması. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (76), 63–80.
• Gücenme, Ü., ve Arsoy, A. P. (2006). Muhasebe standartlarındaki sınıflandırılmış nakit akım tablosu formatı ile finansal performansın ölçülmesi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (30), 66-74.
• Güneş, İ. (2024). Türkiye selçukluları’nın malî düzeni hakkında bir değerlendirme. Mukaddime, 15(2), 310-329.
• Güvemli, O. (2001). Muhasebe tarihi: İlk çağdan 2000’li yıllara. İstanbul: Türkmen Kitabevi.
• Güvemli, O. (2018). Muftav'ın dünya kayıt kültürüne büyük katkısı: Orta Doğu muhasebe tarihi (MÖ 3000–MS 2000). Accounting & Financial History Research Journal / Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (14), 7-22.
• Güvemli, O., Aytulun, A., ve Şişman, B. (2013). Türkiye’de muhasebe mesleğinin gelişmesi ve ilk meslek örgütlenmesi: Türkiye Muhasebe Uzmanları Derneği–1942. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (4), 19–49.
• Güvemli, O., Toraman, C., ve Güvemli, B. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet muhasebesi: Anadolu kayıt kültürü. İstanbul
• Güvemli, O., Güvemli, B., ve Aslan, M. (2018). Cumhuriyet'in muhasebe düşüncesinde ikinci evre: liberal iktisat politikalarını uygulama dönemi (1950-1980). Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (14), 157-201.
• Hiçşaşmaz, M. (1956). Muhasebe Tekniğinin Tarihi Tekamülünde Bir Merhale: Basit Usul. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 11(03), 351-369.
• Issa, H., Sun, T., & Vasarhelyi, M. A. (2016). Research ideas for artificial intelligence in auditing: The formalization of audit and workforce supplementation. Journal of Emerging Technologies in Accounting, 13(2), 1–20. İstanbul Üniversitesi. (2023). Muhasebe teriminin etimolojisi. https://muhasebe.istanbul.edu.tr/tr/content/yayinlar-ve-calismalar/etimoloji
• Kanat, R. (1994). Türk ticaret hukukunda muhasebe uygulamaları. Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Karabayır, M. E. ve Ertugay E. (2010). Kronik: Finansal raporlama standartlarının dünü ve bugünü, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 65 (4), 195-198.
• Karaca, H. (2023). Muhasebe uygulamalarının dijitalleşmesi: Kil tabletlerden akıllı muhasebe uygulamalarına. In Finansal piyasaların evrimi-II (ss.119–138). Özgür Yayın Dağıtım Ltd. Şti.
• Karaer, M. (2019). Türkiye muhasebe sektöründeki dijital dönüşüm süreci. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 6(47), 4358–4364.
• Karasoy, H. A., ve Babaoğlu, P. (2020). Türkiye’de elektronik devletten dijital devlete doğru. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 12(23), 115–134.
• Kaştan, M. (2006). Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye ekonomisi. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Kaval, H. (2007). Türkiye’de muhasebe standartlarının uluslararası muhasebe standartlarına uyum süreci. Muhasebe ve Denetime Bakış, 7(26), 55–70.
• Kaya, N. (2021). Muhasebe tarihi. Ankara: İKSAD Yayınları.
• Kamu Gözetimi Kurumu (KGK). (2023). Soru ve cevaplarla sürdürülebilirlik raporlaması. Ankara.
• Kamu Gözetimi Kurumu (KGK). (2024, Nisan 4). IFRS 18 Tanıtımı: Finansal Tablolarda Sunum [LinkedIn gönderisi]. https://www.linkedin.com/posts/kamu-g-zetimi-muhasebe-ve-denetim-standartlar-kurumu_ifrs-18-tan%C4%B1t%C4%B1m%C4%B1-finansal-tablolarda-sunum-activity-7204442482590310400-q4o1
• Çakıcı, M., ve Kıratlı, M. (2022). Osmanlı Devleti ile İslam Dünyasında Kıymetli Evrak ve Türkiye Cumhuriyeti’ne Etkileri. Adalet Dergisi, (69), 375-403.
• Kocamaz, H. (2012). Uluslararası muhasebe standartlarının dünyada ve Türkiye’de oluşum ve gelişim süreci, KSÜ İİBF Dergisi, 2 (2), 105-120.
• Kokina, J., & Davenport, T. H. (2017). The emergence of artificial intelligence: how automation is changing auditing. Journal of Emerging Technologies in Accounting, 14(1), 115–122.
• Küçük, İ. (2013). Türk devletlerinde mali yönetim-VIII.-XIII. yüzyıllar arası. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (4), 223-245
• Küçüker, M. (2011). Kutadgu Bilig’de geçen muhasebe terimlerinin günümüz muhasebe terminolojisi açısından analizi (Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
• Küçüker, M., ve Can, A. V. (2018). Tarihi belgeler ışığında uygurlarda sagış. Journal of Accounting and Taxation Studies, 233-252.
• Mandaloğlu, M. (2013). Eski Türklerde sanayi, ticaret ve maliyenin ekonomik açıdan değerlendirilmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 2(2), 129-150.
• Merkez Bankası. (2023). Merkez Bankası Tarihçesi. 27.08.2023 tarihinde https://tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Banka+Hakkinda/Tarihce Öz, E., ve Çevikcan, F. (2010). Vergi kanunlarıyla getirilen düzenlemelerin muhasebe uygulamasına etkisi. Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 2(1), 113–128.
• Özbay, R. D. (2009). 17. yüzyılda iltizam sisteminde peşin mukataa satışlarından malikâne uygulamasına (1656–1658). Uluslararası 7. Bilgi, Ekonomi ve Yönetim Kongresi Bildiriler Kitabı. International 7th Knowledge, Economy & Management Congress Proceedings.
• Pekdemir, R. (2011). TMS-TFRS diye diye…, Mali Çözüm Dergisi, (107), 117-128.
• Postacı, T., ve Ayhan, A. (2018). E-dönüşüm Türkiye’nin gelişimi. Verimlilik Dergisi, 30(352), 14–18. T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı.
• Richins, G., Stapleton, R. C., Stratopoulos, T. C., and Wong, C. (2017). Big data analytics: Opportunity or threat for the accounting profession? Journal of Information Systems, 31(3), 63–79.
• Sertkaya, O. F., ve Alimov, R. (2006). Eski Türklerde para: Göktürklerde, Uygurlarda ve Türgişlerde. Ankara: Ötüken Neşriyat.
• Sevilengül, O. (2003). Tek düzen muhasebe sistemi ile uyumlu genel muhasebe (11. Baskı). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Sipahi, B., ve Küçük, İ. (2011). Türk ticaret kanunları ve muhasebenin gelişimine etkilerinin 160 yıllık öyküsü. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (1), 181–193.
• SPK. (2020). Sürdürülebilirlik ilkeleri uyum çerçevesi. https://spk.gov.tr/data/63a17b1a8f95db0fa40e3309/s%C3%BCrd%C3%BCr%C3%BClebilirlik%20ilkeleri%20uyum%20cercevesi.pdf
• Sürmen, Y., Bayraktar, Y., ve Güvemli, O. (2018). Multi ledger period in Turkish accounting history: 1926-1949. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (15), 39-66
• Schwab, K., & Samans, R. (2016). The future of jobs report. Economic development quarterly (Vol. 31). Retrieved from http://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs.pdf
• Şahinkaya, S. (2019). Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde ekonomik gelişmeler ve sanayi politikaları. İstanbul: Ekonomik Araştırmalar Merkezi Yayınları.
• Tabakoğlu, A. (1994). Türk iktisat tarihi (2. baskı). Dergâh Yayınları.
• Tektüfekçi, F. (2017). E-dönüşüm sürecinde e-muhasebe uygulamaları: Türkiye örneği. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi, 12(1), 79–88.
• Tetik, N., ve Karaca, H. (2020). Tek düzene geçişte kritik kurum olarak Umumi Murakabe Heyeti’nin (Yüksek Denetleme Kurulu) rolü. Accounting and Financial History Research Journal, (19), 81-96.
• Toraman, C., ve Taştan, T. (2025). Osmanlı moderleşme sürecinde muhasebe eğitimi. Accounting and Financial History Research Journal, (28), 43-68.
• TÜRMOB. Luca faaliyet raporu. https://www.turmob.org.tr/FaaliyetRaporlari/de445cc3-c4e3-40a9-ae1d-8fb119fb80d9/luca (Erişim tarihi: 11.05.2025)
• TÜRMOB. (2018). Dijital muhasebe ve vergide gündem: Seminer notları. https://turmob.org.tr/seminernotlari/files/assets/basic-html/page-1.html
• Ulusan, H., Elçin, E., ve Köylü, Ç. (2012). 6102 sayılı yeni Türk Ticaret Kanunu (TTK)’nun muhasebe ve denetim uygulamalarına getirdiği yenilikler üzerine bir araştırma. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (55), 11–34.
• Vergi Dünyası. Vergi denetiminde elektronik müfettiş kullanımı: Gelecek vizyonu. https://www.vergidunyasi.com.tr/banner/vergi-denetiminde-elektronik-mufettis-kullanimi-gelecek-vizyonu (Erişim tarihi: 20.06.2025)
• Yardımcıoğlu, M., ve Gül, M. R. (2019). Türk Ticaret Hukukunun Tarihsel Süreci. Al Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 129-135.
• Yaşar, R. Ş. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’nda Çift Taraflı Kayıt Yöntemine Geçişin Sebepleri ve Sonuçları: Kapitalizme Doğru İlk Adımlar. Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 8(1), 201-207.
• Yılmaz, B., ve Yılmaz, H. (2016). Muhasebede kullanılan kavramların kelime olarak kökenleri ve muhasebe sürecindeki anlam ve yerleri. Journal Of International Social Research, 9(45).
• Yücel, G., ve Adiloğlu, B. (2019). Dijitalleşme-yapay zekâ ve muhasebe beklentiler. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (17), 47-60
• Yünlü, M. (2020). Türkiye’deki muhasebe uygulamalarının tarihsel gelişimi ve günümüzdeki durumu. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (18), 180–192.