Research Article

İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi

Number: Advanced Online Publication Early Pub Date: September 12, 2026
TR EN

İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi

Abstract

Morfolojik olarak zengin ve düşük kaynaklı bir dil olan Türkçe, sondan eklemeli yapısı, veri seyrekliği ve sözdizimsel esnekliği nedeniyle Sinirsel Makine Çevirisi alanında önemli zorluklar barındırmaktadır. İngilizce–Türkçe dil çifti, yapısal asimetrisi nedeniyle hizalama ve anlam temsili süreçlerinde ek güçlükler yaratmaktadır. Bu çalışma, model derinliği ve dikkat başlığı sayısının çeviri kalitesi üzerindeki etkisini inceleyerek, morfolojik olarak karmaşık diller için sinirsel mimarilerin nasıl optimize edilebileceğine dair kapsamlı bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır. Workshop on Machine Translation’16 (WMT16) veri kümesi Bayt Çifti Kodlaması (BPE) yöntemiyle belirteçlenmiş (tokenize edilmiş) ve 12 farklı konfigürasyon ile (Katman Sayısı=1–6, Başlık Sayısı=4–8) değerlendirilmiştir. Deneysel sonuçlar, orta derinlikteki yapıların (özellikle Katman Sayısı =5, Başlık Sayısı =8) BLEU, ChrF ve TER metriklerinde en yüksek başarıyı gösterdiğini ortaya koymuştur. Katman ve başlık sayısının aşırı artırılması ise aşırı öğrenmeye ve bağlam genelleme zayıflığına yol açmıştır. Bulgular, Türkçe gibi morfolojik açıdan karmaşık dillerde mimari karmaşıklığın dikkatli biçimde dengelenmesi gerektiğini göstermektedir.

Keywords

References

  1. Bahdanau, D., Cho, K., Bengio, Y. Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate, ArXiv, 2015. DOI: 10.48550/arXiv.1409.0473.
  2. Sutskever, I., Vinyals, O., Le, Q. V. Sequence to Sequence Learning with Neural Networks, Proceedings of the 27th International Conference on Neural Information Processing Systems (NIPS 2014), Curran Associates, Inc., Red Hook, 2014, pp. 3104–3112. DOI: 10.48550/arXiv.1409.3215.
  3. Vaswani, A. Attention is All You Need, Advances in Neural Information Processing Systems, ACM, New York, 2017.
  4. Gong, L., Li, Y., Guo, J., Yu, Z., Gao, S. Enhancing Low-Resource Neural Machine Translation with Syntax-Graph Guided Self-Attention, Knowledge-Based Systems, 246(11), 2022, 108615. DOI: 10.1016/j.knosys.2022.108615.
  5. Pan, Y., Li, X., Yang, Y., Dong, R. Multi-Source Neural Model for Machine Translation of Agglutinative Language, Future Internet, 12(6), 2020, 96. DOI: 10.3390/fi12060096.
  6. Wan, F., Li, P. A Neural Machine Translation Method Based on Split Graph Convolutional Self-Attention Encoding, PeerJ Computer Science, 10(6), 2024, e1886. DOI: 10.7717/peerj-cs.1886.
  7. Hujon, A. V., Singh, T. D., Amitab, K. Neural Machine Translation Systems for English to Khasi: A Case Study of an Austroasiatic Language, Expert Systems with Applications, 238(2), 2024, 121813. DOI: 10.1016/j.eswa.2023.121813.
  8. Yazar, B. K., Kılıç, E. Improving Low-Resource Kazakh-English and Turkish-English Neural Machine Translation Using Transfer Learning and Part of Speech Tags, IEEE Access, 13, 2025, pp. 32341–32356. DOI: 10.1109/ACCESS.2025.3542491.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Information Systems Development Methodologies and Practice

Journal Section

Research Article

Early Pub Date

September 12, 2026

Publication Date

-

Submission Date

November 24, 2025

Acceptance Date

April 22, 2026

Published in Issue

Year 2026 Number: Advanced Online Publication

APA
Vuran Sarı, N., Acı, M., & İnan Acı, Ç. (2026). İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi. Bilgisayar Bilimleri Ve Mühendisliği Dergisi, Advanced Online Publication. https://doi.org/10.54525/bbmd.1829397
AMA
1.Vuran Sarı N, Acı M, İnan Acı Ç. İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi. Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi. 2026;(Advanced Online Publication). doi:10.54525/bbmd.1829397
Chicago
Vuran Sarı, Nisa, Mehmet Acı, and Çiğdem İnan Acı. 2026. “İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı Ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi”. Bilgisayar Bilimleri Ve Mühendisliği Dergisi, no. Advanced Online Publication. https://doi.org/10.54525/bbmd.1829397.
EndNote
Vuran Sarı N, Acı M, İnan Acı Ç (September 1, 2026) İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi. Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi Advanced Online Publication
IEEE
[1]N. Vuran Sarı, M. Acı, and Ç. İnan Acı, “İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi”, Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi, no. Advanced Online Publication, Sept. 2026, doi: 10.54525/bbmd.1829397.
ISNAD
Vuran Sarı, Nisa - Acı, Mehmet - İnan Acı, Çiğdem. “İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı Ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi”. Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi. Advanced Online Publication (September 1, 2026). https://doi.org/10.54525/bbmd.1829397.
JAMA
1.Vuran Sarı N, Acı M, İnan Acı Ç. İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi. Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi. 2026. doi:10.54525/bbmd.1829397.
MLA
Vuran Sarı, Nisa, et al. “İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı Ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi”. Bilgisayar Bilimleri Ve Mühendisliği Dergisi, no. Advanced Online Publication, Sept. 2026, doi:10.54525/bbmd.1829397.
Vancouver
1.Nisa Vuran Sarı, Mehmet Acı, Çiğdem İnan Acı. İngilizce–Türkçe Sinirsel Makine Çevirisinde Katman Sayısı ve Dikkat Başlığı Sayısının Çeviri Kalitesine Etkisi. Bilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Dergisi. 2026 Sep. 1;(Advanced Online Publication). doi:10.54525/bbmd.1829397