The Place of Mehmed Tahir of Bursa in the Studies on the History of Ottoman Science

Year 2025, Issue: 3, 1 - 36, 29.12.2025

Ahmet Emin Saraç

Abstract

Mehmed Tahir of Bursa (1861–1925), a bibliographer active in the late Ottoman period, produced a work that remains a standard reference: Osmanlı Müellifleri (Ottoman Authors). Composed with the objective of cataloguing the empire's writers, the book has become an indispensable resource for studies on Ottoman scientific history, particularly due to its final three chapters, which are devoted to physicians, mathematicians, and geographers. The work's principal contribution lies in its meticulous documentation of the authors' oeuvres. This focus enabled scholars to identify numerous hitherto unknown texts and to perceive the collective corpus of Ottoman literary production, thereby expanding the understanding of Ottoman literature and facilitating access to this knowledge. Bursalı Tâhir, who believed that scientific advancement necessitated a comprehensive awareness of prior scholarship, concentrated his efforts on bibliography. The product of a quarter-century of labor, his magnum opus presented many Ottoman scientists and their works to the academic community for the first time.

Keywords

Mehmed Tahir of Bursa , Ottoman Authors , History of Ottoman Science , Biography , Bibliography

Bursalı Mehmed Tâhir’in Osmanlı Bilim Tarihi Çalışmalarındaki Yeri

Abstract

Osmanlı’nın son döneminde yetişen bibliyografi âlimi Bursalı Mehmed Tâhir (1861-1925) Osmanlı Müellifleri isimli kitabıyla arkasında hâlâ kendisinden istifade edilen bir eser bırakmıştır. Osmanlı devletinde ortaya çıkmış müellifleri toplamak maksadıyla yazılan bu kitap, bilhassa tabipler, riyaziyeciler ve coğrafyacılar üzerine olan son üç faslı itibariyle Osmanlı bilim tarihi çalışmaları için de çok faydalı ve başvurulan bir kaynak olmuştur. Ele alınan müelliflerin eserlerinin belirtilmesine özen gösterilmiş olması, kitabın en kıymetli tarafıdır. Bu sayede pek çok kitaptan haberdar olunması ve Osmanlı müellifleri tarafından ortaya konulmuş külliyâta toplu bir şekilde bakma imkânı edinilmesi, Osmanlı literatürüne dair hem bilgi seviyesini arttırmış hem de söz konusu bilgiye ulaşmayı kolaylaştırmıştır. Bursalı Tâhir, ilmî gelişmenin en büyük gereklerinden birinin o zamana kadar ortaya konulmuş eserlerden haberdar olmak olduğu düşüncesiyle çalışmalarını kitabiyat sahasına teksif etmiştir. Çeyrek asırlık bir çalışmanın mahsulü olan başeseri ile Osmanlı’da bilim sahasında eser ortaya koymuş pek çok müellif ve eseri ilk defa olarak ilim âlemine tanıtılmıştır.

Keywords

Bursalı Mehmed Tâhir , Osmanlı Müellifleri , Osmanlı Bilim Tarihi , Biyografi , Kitabiyat

References

• “Zeyl” [Karaçon’un “İbrahim Müteferrika” makalesine]. Târîh–i Osmânî Encümeni Mecmuası 3 (1326), 186–190.
• Ahmed Muhtar. Ahvâlnâme–i müellefât–ı askeriyye–i Osmâniyye. İstanbul: Tâhir Bey Matbaası, 1316.
• Akpınar, Yavuz. “İsmail Gaspıralı’ya Atfedilen Bir Eseri: Türkistan Uleması”. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 15 (2008), 33–49.
• Akün, Ömer Faruk. “Bursalı Mehmed Tâhir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/452–461. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Akün, Ömer Faruk. “Kilisli Rifat Bilge”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/18–22. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Atasoy, Alper. “Türk Bilim Tarihçiliğinde Salih Zeki: Hayatı, Çalışmaları ve Eserleri”. Şimdiyi Bilmek ve Geçmişi Anlamak: Bilim ile Bilim Tarihi Arasında Salih Zeki. ed. Elif Baga. 17–46. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
• Bursalı Mehmed Tâhir b. Rifat. Türklerin Ulûm ve Fünûna Hizmetleri. İstanbul: İkdâm Matbaası, 1314.
• Bursalı Mehmed Tâhir. Meşâyih–i Osmâniyyeden Sekiz Zâtın Terâcim–i Ahvâli. İstanbul: Kütübhâne–i Hilmî, 1318.
• Bursalı Mehmed Tâhir. Ulemâ–i Osmâniyyeden Altı Zâtın Terceme–i Hâli. İstanbul: Kütübhâne–i Hilmî, 1321.
• Bursalı Mehmed Tâhir b. Rifat. Aydın Vilâyetine Mensûb Meşâyih, Ulemâ, Şuarâ, Müverrihîn ve Etibbânın Terâcim–i Ahvâli. İzmir: Keşişyan Matbaası, 1324.
• Bursalı Mehmed Tâhir b. Rifat. “İlm–i ahvâl–i kütüb – Bibliyografi”. Hüdâvendigâr Nüsha–i Mahsûsa (1325), 36–42.
• Bursalı Mehmed Tâhir. “Hacı Paşa”. Türk Yurdu 4/15 (1329), 477–479.
• Bursalı Mehmed Tâhir b. Rifat. Kâtib Çelebi. İstanbul: Kanaat Matbaası, 1331.
• Bursalı Mehmed Tâhir. İdâre–i Osmâniyye Zamanında Yetişen Kırım Müellifleri. İstanbul: Kitâbhâne–i Sûdî, 1335.
• Bursalı Mehmed Tâhir. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Maarif–i Umûmiye Nezareti, 1333–1342.
• Bursalı Mehmed Tâhir. Osmanlı Müellifleri. haz. Mehmet Ali Yekta Saraç. 3 Cilt. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2016.
• Demir, Remzi. “Türkiye’de Bilim Tarihi Araştırmalarının Gelişimine Genel Bir Bakış (1532–1993)”. Türkiye’de Bilim Tarihi Araştırmalarının Dünü ve Bugünü. ed. Esin Kahya vd. 1–92. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, 2003.
• Demir, Remzi – Kalaycıoğulları, İnan. “Osmanlılar Dönemi’nde Bilim Tarihi Yazıcılığına Genel Bir Bakış ve Ahmed Râsim’in ‘Terakkiyyât–ı ilmiyye ve medeniyye’ Adlı Eseri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 2/4 (2004), 595–627.
• Ergin, Osman. Muallim M. Cevdet’in Hayatı, Eserleri ve Kütüphanesi. İstanbul: İstanbul Belediyesi, 1937.
• Ergun, Tevfik. Bursalı Mehmed Tâhir ve Biyografik Çalışmaları. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Fazlıoğlu, İhsan. “İki Ucu Müphem Bir Köprü: ‘Bilim’ ile ‘Tarih’ ya da ‘Bilim Tarihi’”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 2/4 (2004), 9–27.
• İbn Haldûn. Mukaddime: Osmanlı Tercümesi. çev. Ahmed Cevdet Paşa. haz. Yavuz Yıldırım vd. 3. Cilt. İstanbul: Klasik Yayınları, 2008.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: IRCICA, 1997.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: IRCICA, 1999.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Coğrafya Literatürü Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: IRCICA, 2000.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Askerlik Literatürü Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: IRCICA, 2004.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Tabii ve Tatbiki Bilimler Literatürü Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: IRCICA, 2006.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Tıbbî Bilimler Literatürü Tarihi. 4 Cilt. İstanbul: IRCICA, 2008.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Astroloji Literatürü Tarihi ve Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi Zeyli. İstanbul: IRCICA, 2011.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Bilim Literatürü Tarihi Zeyilleri. İstanbul: IRCICA, 2011.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Bilim Literatürü Tarihi Genel İndeksi. İstanbul: IRCICA, 2011.
• İzgi, Cevat. “Nûman Efendi, Eğinli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/235–236. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Kırımî Azîz. Kimyâ–yı tıbbî. 1. cilt. İstanbul: Mekteb–i Tıbbiyye–i Şâhâne Matbaası, 1285.
• Kut, Günay vd. (haz.). Kandilli Rasathanesi El Yazmaları 1: Türkçe Yazmalar. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2007.
• Mehmed Esad. Mir’ât–i Mühendishâne–i Berrî–i Hümâyûn. İstanbul: Karabet Matbaası, 1312.
• Mehmed Esad. Mir’ât–i Mekteb–i Harbiyye. İstanbul: Artin Asaduryan Matbaası, 1310.
• Mehmed İzzet. “Merhum Salih Zeki Bey: Hayatı, Mesleği ve Hidemâtı – Âsârı ve Kıymeti (1280–1339)”. Mahfil 14 (1339). 34–36.
• Mehmed Refîk. “Enderûn–ı Hümâyûnda Başlala Kulesi – Başlalalık”. Edebiyyât–ı Umûmiyye Mecmuası 1/5 (1332), 108–110.
• Mehmed Süreyya. Sicill–i Osmânî – Tezkire–i meşâhîr–i Osmâniyye. 4. Cilt. İstanbul: Matbaa–i Âmire, t.y..
• Muallim Vahyi. Bursalı Tâhir Bey. İstanbul: Matbaa–i Orhâniye, 1335.
• Necib Âsım. “Osmanlıların Âsâr–ı Coğrafyası”. Tercümân–ı Hakîkat – Musavver Servet–i Fünûn, Nüsha–i Fevkalâde (1313), 21–22.
• Orhonlu, Cengiz. “XVIII. Yüzyılda Osmanlılarda Coğrafya ve Bartınlı İbrahim Hamdi’nin Atlası”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, XIV/19 (1964), 115–140.
• Rıza Tahsin. Mir’ât–i Mekteb–i Tıbbiyye. 2 Cilt. İstanbul: Kader Matbaası, 1328–1330.
• Salih Zeki. Kâmûs–ı riyâziyyât. 1. Cilt. İstanbul: Karabet Matbaası, 1315.
• Salih Zeki. Âsâr–ı bâkiye. 2 Cilt. İstanbul: Matbaa–i Âmire, 1329.
• Saraç, Ahmet Emin. “Modern Metin Tenkidi ve Tesisi Usulünün Türkiye’ye Girişi”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 63/2 (2023), 361–381.
• Süleyman Sûdî Efendi. Tabakât–ı müneccimîn. haz. Salim Aydüz. İstanbul: Fatih Üniversitesi, 2005.
• Şemseddîn Sâmî. Medeniyet–i İslâmiyye. İstanbul: Mihran Matbaası, 1296.
• Şeşen, Ramazan. “Meşhur Osmanlı Astronomu Takiyüddîn el–Râsıd’ın Soyu Üzerine”. Erdem 4/10 (1998), 165–171.