Osmanlı İmtihan Geleneğinin Erken Dönem (888/1483) Bir Örneği: Köle (Gulâm) Sinan İle Abacızâde’nin İmtihanı

Abstract

Bu makale, Osmanlı ilmiye sınıfının akademik yükselme ve liyakat tespit mekanizması olan imtihan geleneğinin en erken tarihli örneklerinden birini, Yusuf b. Abdurrahman (Köle Sinan) (ö. 912/1506-7 [?]) ile Abacızâde arasında gerçekleşen tartışmalı imtihan üzerinden incelemektedir. Daha önceki çalışmalarda “birincil elden ilk kaynak” olarak başlangıcı Kanûnî Sultan Süleyman dönemi (16. yüzyıl) kabul edilen imtihanların geçmişini Sultan II. Bâyezid devrine (15. yüzyıl) çekmektedir. II. Bâyezid’in emriyle Kazasker riyasetinde ve birçok âlimin huzurunda yapılan bu imtihan, ilmiye kariyer yollarının belirlenmesinde merkezi otoritenin siyasi ve ilmî rolünü göstermektedir. Münazaranın fikrî odağı, kelam ve felsefe alanında üst düzey bir metin olan Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin (ö. 816/1413) Şerhü’l-Mevâkıf’ının Osmanlı ilmiye sınıfındaki etkin ve belirleyici konumunu ortaya koyan bir örneğini sunar. Çalışma, imtihanın sadece bir liyakat tespiti aracı olmanın ötesinde, entelektüel rekabetin ve kişisel husumetlerin sahnesi olduğunu ortaya koymaktadır. Nadir bir uygulama olarak, imtihan öncesindeki hazırlıkları, imtihan sürecinde ve sonrasında yaşanan gelişmeleri, tartışma üslûbunu, meclis heyeti ve dinleyicilerin imtihandaki etkinliği detaylıca anlatmaktadır. Bunun yanında adayların münazaradaki performansları, birbirlerine yönelik sert kişisel ve ahlâkî eleştirileri de barındırması bakımından dönemin akademik çekişmelerine dair paha biçilmez veriler sunar. Bunun yanında tüm bu mevcut verileri bize sunan metnin iki nüshasına dayanarak yapılan tahkikli neşrini de ekte ihtiva etmektedir.

Keywords

• İmtihan geleneği
• Köle Sinân
• II. Bâyezid
• Şerhü’l-Mevâkıf
• Osmanlı ilmiye sınıfı.

An Early Example of the Ottoman Examination Tradition (888/1483): The Examination of Köle (Gulâm) Sinan and Abacızâde

Abstract

This article analyzes one of the earliest historically documented examples of the Ottoman examination tradition (imtihan), which functioned as a mechanism for academic advancement and merit assessment (liyakat) within the ilmiye (scholarly) class. The focus is on the controversial examination that took place between Yusuf b. Abdurrahman (Köle Sinan) (d. 912/1506-7 [?]) and Abacızâde. The research shifts the inception date of these examinations -previously accepted in earlier studies as starting in the era of Sultan Suleiman the Magnificent (16th century) based on "primary source material"- back to the reign of Sultan Bayezid II (15th century). This examination, conducted in the presence of the Kazasker and numerous scholars, by order of Sultan Bayezid II, demonstrates the central authority's political and scholarly role in defining ilmiye career trajectories. The intellectual focus of the debate offers an example of the active and decisive position of Sayyid Sharīf al-Jurjānī's (d. 816/1413) Sharh al-Mawāqif—a high-level text in kalām (Islamic theology) and philosophy—within the Ottoman scholarly establishment. The study reveals that the examination was more than just a tool for merit confirmation; it was also a stage for intellectual rivalry and personal animosity. In a rare display of practice, the article details the preparations preceding the examination, the developments during and after the process, the style of the discourse, and the active involvement of the council (meclis) and the audience. Furthermore, the candidates' performances in the munazara (public debate), including their harsh personal and moral criticisms directed at each other, provide invaluable data concerning the academic contention and rivalries of the era. In addition, the article includes the critically edited (tahkik-li neşir) text, based on two extant manuscripts, which provides all of the aforementioned data.

Keywords

• Tradition of Examination
• Köle Sinân
• Bayezid II
• Sharh al-Mawāqif
• Ottoman Scholarly Class

References

1. Abdülkerimzâde. Risâletü’l-İmtihân. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Kasidecizade, 710-22, 122b.
2. Ahî Çelebi. Zahîretü’l-Ukbâ fî Şerhi Sadrişşerî’ati’l-Uzmâ. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Fatih, 1605, 1b-250a.
3. Alan, Ercan - Atçıl, Abdurrahman (haz.). Erken Dönem Osmanlı İlmiye Teşkilatı Kaynakları: XVI. Yüzyıl Osmanlı Ulema Defterleri. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2018.
4. Arıcı, Mustakim. “Bir ‘Otorite’ Olarak Seyyid Şerif Cürcânî ve Osmanlı İlim Hayatındaki Yeri”. İslam Düşüncesinde Süreklilik ve Değişim: Seyyid Şerif Cürcânî Örneği. ed. M. Cüneyt Kaya. 61-95. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
5. Atâyî, Nev’îzâde. Nev’îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli: Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik. haz. Suat Donuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
6. Ay, Mehmet Emin. “Osmanlılarda İlmiye Teşkilatı (Kanuni’ye Kadar 1299-1566)”. Diyanet İlmi Dergi 25/2 (1989), 37-51.
7. Ayten, İbrahim Halil. “Yanyalı Esad Efendi'nin Biyografisi ve Yakın İlmî Çevresi”. Dönemi ve İlim Çevresi Işığında Yanyalı Esad Efendi. ed. M. Sait Özervarlı - Cahid Şenel - Harun Kuşlu. 119-187. İstanbul: İSAM Yayınları, 2024.
8. Baltacı, Cahit. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2005.

9. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 46, Gömlek No. 2276. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
10. BAO, Osmanlı Arşivi. İbnülemin-Meadin [İE.MDN]. No. 3, Gömlek No. 184. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
11. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 114, Gömlek No. 5664. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
12. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 131, Gömlek No. 6505. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
13. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 164, Gömlek No. 8166. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
14. BAO, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyûn, [HAT]. No. 203, Gömlek No. 10525. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
15. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 81, Gömlek No. 4007. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
16. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 102, Gömlek No. 5077. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
17. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 109, Gömlek No. 5423. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
18. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 118, Gömlek No. 5885. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
19. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 131, Gömlek No. 6536. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
20. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 138, Gömlek No. 6852. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
21. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 133, Gömlek No. 6638. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
22. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 49, Gömlek No. 2420. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
23. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 52, Gömlek No. 2551. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
24. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı [TS.MA.e]. No. 276, Gömlek No. 16 (TSMA No: 626/19). https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
25. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 126, Gömlek No. 6289. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
26. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 103, Gömlek No. 5144. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
27. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 132, Gömlek No. 6555. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
28. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 80, Gömlek No. 3985. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
29. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 76, Gömlek No. 3783. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
30. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 143, Gömlek No. 7104. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
31. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 84, Gömlek No. 4191. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
32. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 5, Gömlek No. 236. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
33. BAO, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No. 127, Gömlek No. 6304. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
34. BAO, Osmanlı Arşivi. İrade-Dahiliye, [İ..DH]. No. 1291, Gömlek No. 101578. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
35. Beyazıt, Yasemin. Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdam (XVI. Yüzyıl). Ankara: TTK Yayınları, 2014.
36. Beyazıt, Yasemin. “İcazetnâme ve Mansıb Peşinde: ‘Huzurda İmtihan Olmak’”. XIX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri-Osmanlı Tarihi 3. ed. Abdullah Kaymak vd. 89-122. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
37. el-Cürcânî, Seyyid Şerif. Şerhü’l-Mevâkıf: Mevâkıf Şerhi II. çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
38. Çiftçi, Mehdin. “XVI-XVII. Yüzyıl Osmanlı İlmiye Teşkilatı İçin Bir Kaynak: Tarihi Silsilei Ulema”. İSTEM: İslâm, San’at, Tarih, Edebiyat ve Mûsikîsi Dergisi 10/20 (2012), 113-129.
39. Çivizâde. Risâle fi’l-bahsü’l-itimad. Konya: Konya Bölge Yazma Eser Kütüphanesi, Yusuf Ağa, YY00000012-7, 14b-15a.
40. Demiralp, Yekta. Erken Dönem Osmanlı Medreseleri (1300-1500). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.
41. Dinç, Emine Nurefşan. “Osmanlı’da Kadılar İçin Yapılan İmtihanlar ve 19. Yüzyıldan Bir İmtihan Örneği”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 339-388.
42. Doğan, Muhammet Nur. “İshak Efendi, Ebûishakzâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Haziran 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ishak-efendi-ebuishakzade
43. Ertan, Veli. “Yükselme Devrinde İlmiyyeye Mensup Olanların Mevkii ve Meşihat Teşkilatı”. Diyanet İlmi Dergi 22/2 (1986), 42-46.
44. Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlı Coğrafyasında İlmi Hayatın Teşekkülü ve Davud el-Kayseri”. Uluslararası XIII. ve XIV. Yüzyıllarda Anadolu’da İslam Düşüncesi ve Davud el-Kayseri Sempozyumu Tebliğler. 25-42. Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 1998.
45. Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlı Düşünce Geleneğinde ‘Siyasi Metin’ Olarak Kelam Kitapları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 1/2 (2003), 379-398.
46. Fazlıoğlu, Şükran. “Osmanlı Mederese Müfredatına Dair Çalışmalar: Nereden Nereye?”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 6/12 (2008), 593-609.
47. Fazlıoğlu, İhsan. “Semaniye’den Süleymaniye’ye: Bir Külli’ye’yi Mümkün Kılan Nazari Hikmet”. Süleymaniye Ulusal Sempozyumu: Şehir ve Medeniyet. 407-417. İstanbul: Kocav Yayınları, 2011.
48. Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlı Coğrafyasında İlmi Hayatın Teşekkülü ve Davud el-Kayseri (656 [660] / 1258 - [1262] – 751/1350)”. İbn Arabi Geleneği ve Davud el-Kayseri. haz. Turan Koç. 17-43. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
49. Fazlıoğlu, İhsan. “İznik’te Ne Oldu? Osmanlı İlmî Hayatının Teşekkülü ve Dâvûd Kayserî”. Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 4/1 (2017), 1-68.
50. Fazlıoğlu, Şükran ve İhsan Fazlıoğlu. “Varlık, Bilgi ve Değer Birliği Olarak Osmanlı Medrese Müfredatının Yapısal Tarihi”. Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans. 15-30. İstanbul: Mahya Yayınları 2019.
51. Fazlıoğlu, İhsan. “Felsefe-Bilim Geleneği ve Taşköprülüzâde”. Taşköprülüzâde’de Bilgi, Bilim ve Varlık. ed. İhsan Fazlıoğlu - İbrahim Halil Üçer. 187-206. İstanbul: İLEM Yayınları, 2020.
52. Fethu’l-Fethiyye li-Ali Kuşçî. Bursa: Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi, Ulucami, 2412, 1b-67a.
53. Fethu’l-Fethiyye li-Ali Kuşçî. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Fatih, 5396-3, 78b-188a.
54. Furat, Ayşe Zişan. “Fetih Sonrası Osmanlı Eğitim Anlayışının Şekillenişi: Klasik Dönem Müderrislik İmtihanları”. Osmanlı'da İlim ve Fikir Dünyası. ed. Ömer Mahir Alper - Müstakim Arıcı. 11-31. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
55. Güneş, Orhan. “Klasik Dönem Öğrenci-Hoca Ilişkisine Bir Örnek: Gulâm Sinân’ın Gözünden Ali Kuşçu”. Uluslararası Ali Kuşçu Sempozyumu ve Sergisi-Bildiri Özetleri. ed. Elmin Aliyev - Mehmet Tuğrul. 45. İstanbul, 2024.
56. Hâşiye ‘alâ Hâşiyeti Ahî Çelebi ‘alâ Şerhi’l-Vikâye. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi, 2052-7, 89b-111b.
57. Hâşiye ‘alâ Hâşiyeti Ahî Çelebi ‘alâ Şerhi’l-Vikâye. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2844, 96b-105a.
58. Hediyyetü’l-Mühtedîn. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa, 303-3, 110-158.
59. Hediyyetü’l-Mühtedîn. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Carullah, 881-2, 39b-97a.
60. Hızlı, Mefail. “Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (Ocak 2008), 25-46.
61. İbrahim Hasîb, Uşşâkîzâde. Zeyl-i Şakâ’ik: Uşşâkîzâde’nin Şakâ’ik Zeyli. ed. Derya Örs. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
62. İpşirli, Mehmet. “Fatih Dönemi İlim Hayatı ve İlmiye Teşkilatı”. Fatih Sultan Mehmed Han ve Dönemi. ed. Ayşenur Bilge Zafer. 281-298. Bursa: Gaye Kitabevi, 2016.
63. İpşirli, Mehmet. “İlim Hayatı ve İlmiye Teşkilatı”. Fatih Sultan Mehmed. ed. Barış Cezar. 293-307. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2021.
64. İpşirli, Mehmed. “Mülâzemet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 28 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/mulazemet
65. İshak Çelebi. Risâle fi’l-bahsü’l-itimâd. Konya: Konya Bölge Yazma Eser Kütüphanesi, Yusuf Ağa, YY00000012-7, 15a-b.
66. İsrafilzade, Fahreddin. Risâle fi’l-bahsü’l-itimâd. Konya: Konya Bölge Yazma Eser Kütüphanesi, Yusuf Ağa, YY00000012-7, 16a-b.
67. İzgi, Cevat. Osmanlı Medreselerinde İlim 1. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
68. Kınalızade, Ali Efendi. Ta’lîka ‘alâ’l-Mevâkıf fî İlmi’l-Kelâm [ve Şerhi’l-Miftâh li’s-Seyyid ve’t-Telhis ve’l-Mutavvel]. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Reşid Efendi, 1046-2, 12b-20a.
69. Kılıç, Cihan. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Kariyer Sistemi”. TARR: Turkish Academic Research Review 3/1 (2018), 153-170.
70. Köle Sinan. Fevâid fi’l-’Umûri’l-’Âmme fi’l-Mevâkıf. İstanbul: Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, V2186-12, 160a-162b.
71. Mecdî Mehmed Efendi. Hadâ’iku’ş-Şakâik: Mecdî’nin Şakâ’ik Tercümesi. haz. Bilal Alpaydın. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2022.
72. Münâzara fî Mes’eleti’l-Vucûd ve’l-Mâhiyye. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Esad Efendi, 3561-7, 52b-56a.
73. Özen, Şükrü. “Sahn-ı Semân’da Bir Atışma: Gulâm (Köle) Sinan’ın Mektubu”. Osmanlı Araştırmaları Dergisi 38 (2011), 161-192.
74. Özen, Şükrü. “Tenkî’l-usûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Nisan 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tenkihul-usul
75. Risâle ‘alâ Bahsi’n-Niyet mine’t-Telvîh ve ‘alâ Bâbi’r-Ribâ mine’l-Hidâye ve ‘alâ Bahsi İsbâti’l-Halâ min Şerhi’l-Mevâkıf ve bahsi’l-eşkâl fi hâşiyeti Hikmeti’l-ayn. İstanbul: Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Beyazıt, B1800-2.
76. Risâle fî Beyâni’l-İnhisar. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Laleli, 3675-9, 43b-47a.
77. Risâle fî mâ Yete’alleku bi’l-Hidâye ve’t-Telvîh ve Şerhi’l-Mevâkıf. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, 802, 57-70.
78. Sinan Çelebi. Ta’lîkât ‘alâ Şerhi’l-Mevâkıf fî Meseleti’l-Safhati’l-Mulsâ. İstanbul: Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Beyazıt, B1800-5, 36b.
79. Şanal, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nde Medreselere Ders Programları, Öğretim Metodu, Ölçme ve Değerlendirme, Öğretimde İhtisaslaşma Bakımından Genel Bir Bakış”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/14 (Haziran, 2003), 149-168.
80. Ta’lîkât ‘alâ Şerhi’l-Mevâkıf fî Mes’eleti’l-Safhati’l-Mulsâ. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Mehmed Nuri, 186-10, 52a.
81. Taşköprülüzâde, Ahmed Efendi. eş-Şakâ‘iku’n-Nu‘mâniyye. haz. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
82. Tekindağ, Şehabettin. “Medrese Dönemi”. Cumhuriyetin 50. Yılında İstanbul Üniversitesi. 3-54. ed. Sadi Irmak vd. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1973.
83. Terceme-i el-Ferâ’izu’s-Sirâciyye. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 6728-2, 5b-22b.
84. Unan, Fahri. “Osmanlı Resmi Düşüncesinin ‘İlmiyye Tarîki’ İçindeki Etkileri: Patronaj İlişkileri”. Türk Yurdu 11/45 (1991), 33-40.
85. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Ankara: TTK Yayınları, 1988.
86. Yakıt, İsmail. “Osmanlı İlmiye Teşkilatı ve Şeyhülislamlar”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (1999), 19-48.
87. Yaman, Kemal. “XV. ve XVI. Asırlarda Osmanlı İlmiyesi ve İlmiye Teşkilatı”. İlim, Kültür ve San’atta Gerçek 2/7 (1974), 5-38.
88. Yurdagür, Metin. “Molla Hüsrev ve Osmanlı İlmiye Teşkilatındaki Yeri”. Molla Hüsrev Mehmet Efendi (1400-1480) Kongresi Tebliğleri. ed. Ahmet Hulusi Köker. 111-123. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası, 1992.
89. Zahîretü’l-Ukbâ fî Şerhi Sadrişşerî’ati’l-Uzmâ. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Fatih 1607, 1b-246a.
90. Zahîretü’l-Ukbâ fî Şerhi Sadrişşerî’ati’l-Uzmâ. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Yozgat, 285, 1b-225a.
91. Zengin, Zeki Salih. II. Meşrutiyette Medreseler ve Din Eğitimi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.