Muğlalı İbrahim Şâhidî Hakkında Bir Bibliyografya Çalışması

Öz

XVI. yüzyıl mutasavvıf ve şairlerinden Şâhidî kaleme aldığı çok sayıda eser ve Mevlevîlik çevrelerindeki etkisiyle ön plana çıkmaktadır. Yaşadığı dönemde Muğla’da tasavvuf kültürünün yayılıp şekillenmesinde önemli etkileri olan Şâhidî, ölümünden sonra da etkilerini devam ettirebilmiş, şeyhliğini yaptığı tekke kaynaklardan edinilen bilgiye göre bir okul görevi görmüştür. Türkçe, Farsça ve Arapça çok sayıda eser kaleme almış olan Şâhidî’nin en çok bilinen eseri Tuhfe-i Şâhidî’dir. Türkiye ve dünya kütüphanelerinde çok sayıda yazma nüshası ve baskısı bulunan söz konusu eser üzerine yazılmış şerh, fihrist, nazire ve tazminler ile eserin dünyanın pek çok diline tercüme edilmiş olması eserin önemini ortaya koymaktadır. Bunun yanında Gülşen-i Tevhid, Gülşen-i Vahdet ve Türkçe Divan’ı da önde gelen eserleri arasında sayılabilir. Şâhidî üzerine yürütülen bibliyografya çalışmasında şairin hayatı, edebî ve menkabevi kişiliği hakkında, eserleri üzerine ve eserlerinden hareketle yapılan çalışmalar tasnif edilerek bir araya getirilmiştir. Ayrıca bu bibliyografya çalışmasında şairin eserlerinin yazma nüshaları ve baskıları; eserlerinden hareketle yazılmış olan şerh, fihrist, nazire, tazmin ve tercümelerinin yazma nüshaları ve baskıları da listelenmiştir. Şâhidî hakkında yapılmış olan bibliyografya çalışmasının ve çalışmada yapılan tasnifin şair hakkında yapılacak yeni çalışmalarda araştırmacılara fikir vermesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Şahidi
• bibliyografya
• divan

A Bibliography Study About İbrahim Şâhidî from Mugla

Abstract

XVI. yüzyıl mutasavvıf ve şairlerinden Şâhidî kaleme aldığı çok sayıda eser ve Mevlevîlik çevrelerindeki etkisiyle ön plana çıkmaktadır. Yaşadığı dönemde Muğla’da tasavvuf kültürünün yayılıp şekillenmesinde önemli etkileri olan Şâhidî, ölümünden sonra da etkilerini devam ettirebilmiş, şeyhliğini yaptığı tekke kaynaklardan edinilen bilgiye göre bir okul görevi görmüştür. Türkçe, Farsça ve Arapça çok sayıda eser kaleme almış olan Şâhidî’nin en çok bilinen eseri Tuhfe-i Şâhidî’dir. Türkiye ve dünya kütüphanelerinde çok sayıda yazma nüshası ve baskısı bulunan söz konusu eser üzerine yazılmış şerh, fihrist, nazire ve tazminler ile eserin dünyanın pek çok diline tercüme edilmiş olması eserin önemini ortaya koymaktadır. Bunun yanında Gülşen-i Tevhid, Gülşen-i Vahdet ve Türkçe Divan’ı da önde gelen eserleri arasında sayılabilir. Şâhidî üzerine yürütülen bibliyografya çalışmasında şairin hayatı, edebî ve menkabevi kişiliği hakkında, eserleri üzerine ve eserlerinden hareketle yapılan çalışmalar tasnif edilerek bir araya getirilmiştir. Ayrıca bu bibliyografya çalışmasında şairin eserlerinin yazma nüshaları ve baskıları; eserlerinden hareketle yazılmış olan şerh, fihrist, nazire, tazmin ve tercümelerinin yazma nüshaları ve baskıları da listelenmiştir. Şâhidî hakkında yapılmış olan bibliyografya çalışmasının ve çalışmada yapılan tasnifin şair hakkında yapılacak yeni çalışmalarda araştırmacılara fikir vermesi hedeflenmektedir.

Keywords

• şahidi
• bibliography
• divan

References

1. Açık Önkaş, N. (1997). Değerlendirmeler: Şâhidî İbrahim Dede: Gülşen-i Vahdet (haz. Numan Külekçi), Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, II(551), 471-474.
2. Açık Önkaş, N. (2002). Divan edebiyatında mevlevilik etkisi ve mevlevi şairler [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Açık Önkaş, N. (2014). Mevlânâ okyanusundan Muğlalı Şâhidî denizine Şâhidî Divan’ının anlam dünyası. Vize Yayıncılık.
4. Açık Önkaş, N. (ed.). (2015). Kültürümle kucaklaşıyorum değerler eğitiminde Muğla’nın ulu çınarı Şâhidî. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
5. Açık Önkaş, N. (2015). Klasik Türk edebiyatında Mevlevîlik kültürü ve Mevlevî şâirler. Gece Kitaplığı.
6. Ali Enver. (2013). Semâ-Hâne-i edeb (S. Erdem, Haz.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Altun, K. (2002). Tuhfe-i Kusûrî, tazmîn-i Şâhidî (inceleme-metin-sözlük). Laçin Yayınları.
8. Âşık Çelebi. (2010). Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ 3 inceleme-metin (F. Kılıç, haz.). İstanbul Araştırmaları Enstitüsü.

9. Babacan, İ. (2010). Tezkire-i Mecâlis-i Şu‘arâ-yı Rum Garîbî tezkiresi, Ankara Vizyon Yayınevi Yayınları.
10. Babinski, P. (2019). Ottoman philology and the origins of Persian studies in Western Europe: The Gulistân’s orientalist readers. Lias, 46(2), 233-315.
11. Barlak, E. (2020). Abdülkâdir bin Ömer el-Bağdâdî’nin Şerh-i Tuhfe-yi Şâhidî’si (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük-Tıpkıbasım) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
12. Baş, M. Ş. (2007). Aşkî Mustafa Efendi’nin Vahdet-nâme mesnevîsi (metin-muhtevâ-tahlîl) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
13. Bursalı Mehmed Tahir (2016a). Osmanlı müellifleri (M. A. Y. Saraç, haz.; Cilt 1). Türkiye Bilimler Akademisi.
14. Bursalı Mehmed Tahir (2016b). Osmanlı müellifleri (M. A. Y. Saraç, haz.; Cilt 2). Türkiye Bilimler Akademisi.
15. Canpolat, H. (2006). Sa’dî’nin Gülistân önsözüne yapılan Türkçe şerhlerin karşılaştırmalı incelenmesi [Doktora tezi, Ege Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
16. Çelebioğlu, A. (1994). Kanûnî Sultân Süleymân devri Türk edebiyatı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
17. Çıpan, M. (1985). Muğlalı İbrahim Şâhidî hayâtı, edebî şahsiyeti, eserleri, dîvan ve Gülşen-i Vahdet (tenkidli metin) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
18. Dervisbegovic, E. (t.y.). Makbûl-i Ârif/Potur Şâhidî (Hevâyî/Üsküfî). İçinde Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. 11 Şubat 2025’de http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/makbul-i-arif-potur-sahidi-hevayi-uskufi adresinden alındı.
19. Doğan Averbek, G. (2018). Dillerinden biri Türkçe olan manzum sözlükler üzerine yapılan çalışmalar bibliyografyası. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 21, 85-114.
20. Doğan Averbek, G. (2019). Anadolu sahasında müstakil bir tür olarak manzum sözlükler (Tuhfeler). Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 23, 62-83.
21. Düzenli, M. B. & Muhittin T. (2016). Türkçe-Farsça manzum sözlüklerden Tuhfe-i Şemsî. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(42), 122-154.
22. Erünsal, İ. E. (2024). Edebiyat tarihi yazıları, Timaş Yayınları.
23. Esrar Dede (2000). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye (İ. Genç, haz.). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
24. Evliyâ Çelebi (2013a). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi seyahatnâmesi (S. A. Kahraman & Y. Dağlı, haz.; Cilt 1, 1-6. kitaplar). Yapı Kredi Yayınları.
25. Evliyâ Çelebi (2013b). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi seyahatnâmesi (S. A. Kahraman & Y. Dağlı, haz.; Cilt 2, 7-10. kitaplar). Yapı Kredi Yayınları.
26. Gölpınarlı, A. (1983). Mevlânâ’dan sonra mevlevîlik. İnkılâp ve Aka.
27. Gölpınarlı, A. (1999). Mevlânâ Celâleddin hayatı, eserleri, felsefesi. İnkılâp.
28. Hafız Hüseyin Ayvansarâyî (2017). Vefeyât-ı Ayvansarâyî (R. Ekinci, haz.). T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yazmalar Genel Müdürlüğü.
29. İbrahim Şahidi (2002). Gülşen-i tevhid (M. B. Beytur, Türkçesi). Kırkambar Kitaplığı.
30. İsen, M. (1994). Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmı. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
31. Kınalızâde Hasan Çelebi (2017). Tezkiretü’ş-Şu’arâ (A. Sungurhan, haz.). T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
32. Latîfî (2000). Tezkiretü’ş-şu’arâ ve tabsıratü’n-nuzamâ. (R. Canım, haz.). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
33. Mazıoğlu, H. (1972). Yeni mevlid metinleri. İçinde Türk Dil Kurumu’nun 40. ve Divan-ü Lûgati’t-Türk’ün 900. yıldönümleri dolayısıyle düzenlenen I. Türk dili bilimsel kurultayı Ankara, 27-29 Eylül 1972 (ss. 73-95). TDK Yayınları.
34. Mehmed Süreyya (1996). Sicill-i Osmanî (S. A. Kahraman, eski yazıdan aktaran; N. Akbayar, haz.; Cilt 5). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
35. Mete, A. (2019). XVIII. asır İstanbul mevlevîliği [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
36. Muğlalı Şâhidî İbrahim Dede (2005). Tuhfe-i Şâhidî Farsça-Türkçe manzum sözlük (A. H. İmamoğlu, haz.). Muğla Üniversitesi Yayınları.
37. Mustafa (Cârullahzâde) (2017). Beyânî tezkiresi (Tezkiretü’ş-Şu’arâ) (A. Sungurhan, haz.). TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
38. Odunkıran, F. (2020). Mevlevî tezkiresi: Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyân (inceleme-metin) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
39. Okcu, N. (2011). Şeyh Gâlib Dîvânı hayatı-edebî kişiliği-eserleri-şiirlerinin umûmî tahlili. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
40. Okumuş, S. (2009). Muhammed Hevâî Üsküfî ve Türkçe-Boşnakça manzum sözlüğü Makbûl-i Ârif (Potur Şâhidî). International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 4(4), 823-844.
41. Osmânzâde Hüseyin Vassaf (2006). Sefîne-i Evliyâ (M. Akkuş ve A. Yılmaz, haz.; Cilt 5). Kitabevi.
42. Öz, Y. (1999). Tuhfe-i Şâhidî şerhleri. Selçuk Üniversitesi Yayınları.
43. Öz, Y. (2016). Tarih boyunca Farsça-Türkçe sözlükler. Türk Dil Kurumu Yayınları.
44. Sahîh Ahmed Dede (2003). Mevlevîlerin tarihi (mecmûatü’t-tevârîhi’l mevleviyye) (C. Zorlu, haz.). İnsan Yayınları.
45. Şemseddin Sâmî (1311). Kamusu’l- A‘lâm. Mihran Matbaası.
46. Şıra, Hüseyin (2022). Abdullah Salahâddin Uşşâkî'nin terceme-i Gülşen-i Tevhîd'i (inceleme-metin) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
47. Şimşek, Selami (2021). Keşanlı Süleyman Zâtî Efendi hayatı, eserleri ve tasavvufî görüşleri (inceleme-metinler). Gece Kitaplığı Yayınları.
48. Şimşek, S. (2022). Gülşen-i Vahdet Şerhi (Zâtî). İçinde Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. 10 Şubat 2025’de http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/gulsen-i-vahdet-serhi-zati adresinden alındı.
49. Şimşekler, N. (1998). Şahidi İbrahim Dede’nin Gülşen-i Esrar’ı Tenkitli Metin-Tahlil [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
50. Şimşekler, N. (2009). Mevlâna ve Şiir. İçinde Buluşma 121, I. Uluslararası Şairler Buluşması Antolojisi (ss. 159-170). Konya Valiliği İl Kültür Turizm Müdürlüğü.
51. Topcu, M. (2009). Işknâme, Tırâşnâme, Risâle-i Âfâk-ı Enfus (metin-çeviri-inceleme) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
52. Yakar, H. İ. (2007). Manzum sözlüklerimizden Tuhfe-i Fedâî. International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 2(4), 1015-1025.
53. Yazar, S. (2011). Anadolu sahası klâsik Türk edebiyatında tercüme ve şerh geleneği [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
54. Elektronik Kaynaklar URL-1: www.sahmer.mu.edu.tr URL-2: tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ URL-3: dergipark.org.tr URL-4: portal.yek.gov.tr